PÊNÛS
ئازادکردنی مووسڵ Ùˆ چاره‌نووسی دواڕۆژی عێراق  

2016-10-20

ئازادکردنی مووسڵ Ùˆ چاره‌نووسی دواڕۆژی عێراق

نووسه‌ر: عه‌Ù„ÛŒ مه‌عمووری (توێژه‌ری ئایینی)

وه‌رگێڕ: ساماڵ ئه‌حمه‌دی

 

Ú†Ù‡‌ند Ú•Û†Ú˜ÛŽÚ©Ù‡‌ ده‌ست به‌ ئۆپه‌راسیۆنی ئازادکردنی مووسڵ کراوه‌. عه‌Ù„ÛŒ مه‌عمووری، شرۆڤه‌کاری سیاسی Ùˆ توێژه‌ری ئایینی، له‌Ù… وتاره‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات Ú©Ù‡‌ ئه‌Ù… شاره،‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین شاری سوننه‌نشینی عێراقه Ùˆ زۆربه‌ÛŒ فه‌رمانده‌‌ پله‌به‌رزه‌کانی به‌عسیش خه‌ÚµÚ©ÛŒ ئه‌Ù… شاره‌ بوونه‌ØŒ بۆیه‌ ئازادکردنه‌Ú©Ù‡‌ی، به‌ خاڵێکی وه‌رچه‌رخان له‌ دواڕۆژی عێراقی یه‌کگرتوودا له ‌قه‌ÚµÙ‡‌Ù… ده‌دات. به‌ گوته‌ÛŒ مه‌عمووری، چاره‌نووسی مووسڵ به‌ ڕاده‌ÛŒ تواناییی سێ گرووپه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ شیعه‌ Ùˆ سوننه‌ Ùˆ کورد ‌له‌ پێکهێنانی ‌سازانێکی نیشتیمانی له‌سه‌ر بارودۆخی گشتیی عێراق Ùˆ شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی ناوچه‌ جوداوازه‌کانی به‌ستراوه‌ته‌وه‌ و، پێوه‌ندییشی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ ئه‌Ù… گرووپانه‌ تا Ú† ڕاده‌یه‌Ú© ده‌توانن خۆیان له‌ کارتێکه‌ریی هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌ پشتیوانه‌کانیان به‌دوور بگرن Ùˆ چوارچێوه‌یه‌Ú©ÛŒ نیشتمانی بۆ عێراقی دادێ دروست بکه‌Ù†.

دوای پتر له‌ دوو ساڵ زاڵبوونی گرووپی داعش به‌سه‌ر شاری مووسڵدا، له‌ لایه‌Ù† هێزه‌ هاوبه‌شه‌ عێراقییه‌کانه‌وه‌ ده‌ست به‌ ئۆپه‌ڕاسیۆنی ئازادکردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ شاره‌ کرا. تا ئێستا Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÚ© شاری دیکه‌یش له ‌لایه‌Ù† هێزه‌ عێراقییه‌کانه‌وه‌ له‌ژێر ده‌ستی داعش ئازاد کراون. به‌ڵام گرنگیی شاری مووسڵ Ùˆ کارتێکه‌رییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ له‌سه‌ر چاره‌نووسی گشتیی عێراق، به‌ته‌واوه‌تی جواداوازه‌. دوا‌Ú•Û†Ú˜ÛŒ شاری مووسڵ پاش ئازادکردنه‌وه‌ی، چاره‌نووسی گشتیی وڵاتی عێراق Ùˆ ئیمکانی به‌رده‌وامبوونی وه‌کووو وڵاتێکی یه‌کگرتوو، یان دابه‌شبوونی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ دیاری ده‌کات. هۆکاری ئه‌Ù… بابه‌ته‌ پێوه‌ندیی هه‌یه به‌ هه‌ÚµÚ©Ù‡‌وته‌ÛŒ ستراتیژیی شاره‌Ú©Ù‡‌ØŒ ناکۆکییه‌ نێوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌کییه‌کان له‌سه‌ری، جوراو‌جۆریی دانیشتووانه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ و، Ú•Û†ÚµÙ‡‌ سه‌ره‌کییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ له ‌نێوان ناوچه‌ سوننه‌نشینه‌کانی عێراقدا‌‌.

مووسڵ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین شاری سوننه‌نشینی عێراقه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ زۆربه‌ÛŒ فه‌رمانده‌ پله‌به‌رزه‌کانی به‌عس Ùˆ سه‌ركرده‌ سوننه‌كانی عێراق له‌Ù… شاره‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵداوه‌. له‌به‌ر ئه‌مه‌ØŒ چاره‌نووسی ئه‌Ù… شاره‌ به شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ سروشتی، کاریگه‌ری له‌سه‌ر چاره‌نووسی سه‌رله‌به‌ری ناوچه‌ سوننه‌نشینه‌کانی عێراق داده‌نێت. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر دۆخی دواڕۆژی ئه‌Ù… شاره‌ به‌ره‌Ùˆ جۆرێک سه‌ربه‌خۆیی یان حکوومه‌تی فیدراڵی بچێت، ئه‌Ú¯Ù‡‌ری زۆره‌ØŒ ناوچه‌ سوننه‌نشینه‌کانی دیکه‌ÛŒ عێراقیش، Ú©Ù‡‌ سنووریان له‌ سنووری مووسڵ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ØŒ خۆیان بده‌نه‌ پاڵی. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر شتێکی له‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه‌یش وه‌ڕاست بگه‌Ú•ÛŽØŒ سنوور Ùˆ پێوه‌ندیی هاوبه‌Ø´ÛŒ نێوان حکوومه‌تی هه‌رێمی کوردستانی عێراق Ùˆ به‌غدا ده‌پچڕێت و، سه‌ربه‌خۆیی کوردستان ده‌بێته‌ بابه‌تێکی ناچاره‌Ú©ÛŒ. Ú©Ù‡‌واته‌ مووسڵ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق بێت یان Ù„ÛŽÛŒ داببڕێت، به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌Ú© Ùˆ ڕاسته‌وخۆ، کاریگه‌ری له‌سه‌ر چاره‌نووسی گشتیی عێراق داده‌نێت.

هاوسنووریی مووسڵ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناوچه‌ سوننه‌نشینه‌کانی سووریا‌ØŒ بیرۆکه‌ÛŒ پێکهاتنی وڵاتێکی سوننه‌ له‌ ناوچه‌ سوننه‌نشینه‌کانی عێراق Ùˆ سووریا‌ ده‌خاته ‌ڕوو. ئه‌Ù… بیرۆکه‌یه‌ له‌ لایه‌Ù† عه‌ره‌بستانی سعوودی Ùˆ قه‌ته‌ر Ùˆ تورکیا‌وه‌ پشتیوانیی Ù„ÛŽ ده‌کرێت. هۆکاری ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ ئێستا تورکیا‌ زۆر Ù…Ú©ÙˆÚ•Ù‡‌ له‌سه‌ر به‌شداریکردن له‌ ئازادکردنی مووسڵدا ئه‌وه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ØŒ تورکیا‌ ده‌یه‌ÙˆÛŽ له‌ دیاریکردنی چاره‌نووسی ئه‌Ù… شاره‌دا ده‌ستی هه‌بێ. سه‌رباری ئه‌مه‌یش، خاوه‌ندارێتیی مووسڵ له‌ کۆنه‌وه‌ له ‌نێوان عێراق Ùˆ تورکیا‌دا مشتومڕی له‌سه‌ر بووه‌. ساڵی ١٩٢٦ به‌ پشتیوانیی بریتانیا Ùˆ پاش ده‌رچوونی بڕیارنامه‌ÛŒ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌کان، خاوه‌ندارێتیی ئه‌Ù… شاره‌ بۆ عێراق ساغ بووه‌وه‌. سه‌رباری ئه‌مه‌ØŒ تورکیا‌ تا ساڵانێکی زۆر دواتریش، هه‌ر له‌سه‌ر بانگه‌شه‌كه‌ÛŒ خۆی ده‌ڕۆیشت و، ئێستایش له‌Ù†ÛŽÙˆ قسه‌ Ùˆ وتاری ڕێبه‌رانی تورکیا‌دا ئاماژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌کرێت.

له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ ناوچه‌ سوننه‌نشینه‌کانی عێراق به‌ته‌واوه‌تی له‌Ùˆ وڵاته‌ جودا ببنه‌وه یان سه‌ربه‌خۆییی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی وه‌ربگرن‌ØŒ بوار بۆ په‌ره‌سه‌ندنی بڕشت Ùˆ نفووزی ئێران له‌ ناوچه‌ شیعه‌نشینه‌کانی نێوه‌ند Ùˆ باشووری ئه‌Ùˆ وڵاته‌دا خۆشتر ده‌بێت. ئه‌Ù… بابه‌ته‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ په‌ره‌سه‌ندنی تایه‌فه‌Ú¯Ù‡‌رایی Ùˆ دابه‌شبوونی کرده‌کیی ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ÛŒ له‌ژێر ده‌ست Ùˆ بڕشتی گرووپه‌یلی Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ده‌رگیری ناوچه‌Ú©Ù‡‌دان Ùˆ کۆمه‌ÚµÛŽÚ© به‌ره‌ÛŒ نوێ بۆ په‌ره‌سه‌ندنی جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ تایه‌فییه‌کان ده‌کاته‌وه‌.

شاری مووسڵ Ùˆ ناوچه‌کانی ده‌وروبه‌ری، به‌ نیشتمانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÚ© Ú©Ù‡‌مه‌نه‌ته‌وه‌ÛŒ عێراقی ده‌ناسرێت. کریستیانه‌کان به‌ ئایینزا جۆربه‌جۆره‌کانیانه‌وه‌ له‌ ده‌شتی نه‌ینه‌وای لای باکوور Ùˆ ڕۆژاوای مووسڵ، ڕابردوویه‌Ú©ÛŒ دیرۆکیی زۆر کۆنیان هه‌یه‌. شوێنی سه‌ره‌کیی نیشتمانی ئێزدییه‌کان له‌ شنگاله‌ØŒ Ú©Ù‡‌ Ú©Ù‡‌وتووه‌ته‌ خۆرئاوای مووسڵ. کاکه‌یییه‌کان Ùˆ تورکما‌نه‌کان (تورکانی عێراقی) Ùˆ شیعه‌کانیش، Ú©Ù‡‌مینه‌کانی دیکه‌ÛŒ نیشته‌جێی پارێزگای مووسڵن، Ú©Ù‡‌ هه‌Ù… له‌ ناوچه‌ جۆربه‌جۆره‌کانی ئه‌Ùˆ پارێزگایه‌دا ده‌ژین Ùˆ هه‌Ù… له‌Ù†ÛŽÙˆ پارێزگاکه‌ØŒ واته‌ له ‌نێوه‌ندی شاری مووسڵیشدا هه‌Ù†. به‌Ø´ÛŒ هه‌ره‌زۆری ئه‌Ù… Ú©Ù‡‌مه‌نه‌ته‌وانه‌ØŒ پاش زاڵبوونی داعش به‌سه‌ر ناوچه‌کانیاندا له‌ شوێنی خۆیان ڕاو نران. ئێستا چاره‌نووسی ئه‌Ùˆ Ú©Ù‡‌مه‌نه‌ته‌وانه‌ Ùˆ بابه‌تی Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌یان بۆ سه‌ر زێدی خۆیان Ùˆ شێوه‌ÛŒ به‌ڕێوه‌بردنی ناوچه‌کانیان له‌ گرفته‌ ڕژده‌کانی پاش ده‌ورانی داعشه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ کاریگه‌ریی له‌سه‌ر دۆخی گشتیی شاره‌Ú©Ù‡‌ Ùˆ سه‌رله‌به‌ری عێراقیش داده‌نێت. ده‌سته‌یه‌Ú© له‌Ùˆ Ú©Ù‡‌مه‌نه‌ته‌وانه‌ داوای نیمچه‌سه‌ربه‌خۆییی ناوچه‌کانیان له‌ژێر چاودێری Ùˆ پشتیوانیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا ده‌Ú©Ù‡‌ن، Ú©Ù‡‌ ئاکامه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دابه‌شبوونی زیاتری عێراق Ùˆ هه‌ڵکشانی داواکاریی جوداییخوازانه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ گرووپه‌ جواداوازه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینزایییه‌کانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌دا و، سه‌ره‌نجامه‌Ú©Ù‡‌یشی Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ عێراق بێت Ùˆ ئیتر وڵاتێکی یه‌گکرتوو به‌ ناوی عێراق نه‌مێنێت.

بوونی میلیشیاكانی شیعه‌ (حه‌شدی شه‌عبی) یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ گرفته‌کانی دیکه‌ÛŒ ئازادکردنی مووسڵه‌. هه‌رچه‌ند سه‌رۆکوه‌زیرانی عێراق فه‌رمانی Ù¾ÛŽ کردوون، Ú©Ù‡‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ شار ته‌نیا پشتیوانی له‌ هێزه‌کانی سوپا Ùˆ پۆلیس بکه‌ن، به‌ڵام هیچ Ú¯Ù‡‌ره‌نتییه‌Ú© نییه‌ Ú©Ù‡‌ بڵێی ئه‌مانه‌ به‌ بیانووی جۆربه‌جۆره‌وه‌ خۆیان به‌Ù†ÛŽÙˆ شاره‌Ú©Ù‡‌دا ناکه‌Ù†. به‌Ø´ÛŽÚ© له‌Ùˆ هێزانه‌ دانیشتووانی Ú•Ù‡‌سه‌Ù†ÛŒ شیعه‌ÛŒ ته‌له‌عفه‌رن له‌ ڕۆژاوای مووسڵ و، به‌ مافی سروشتیی خۆیانی ده‌زانن بچنه‌وه‌ زێدی خۆیان. بیجگه‌ له‌مه‌ØŒ له‌وانه‌یه‌ گرووپی  ØªØ±ÛŒ شیعه‌یش  Ù„Ù‡‌Ú¯Ù‡‌Úµ سوپا Ùˆ پۆلیسی عێراق بچنه‌ Ù†ÛŽÙˆ شاری مووسڵه‌وه‌. Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ چوونی ئه‌Ù… گرووپانه‌ بۆ Ù†ÛŽÙˆ شاری مووسڵ، ببێته‌ هۆکاری کڵپه‌سه‌ندنی دووباره‌ÛŒ تایفه‌Ú¯Ù‡‌رایی Ùˆ بوار بۆ هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌كان Ùˆ ناکۆکییه‌ نێوخۆیییه‌کان خۆش بکات، Ú©Ù‡‌ خۆیان له‌ دیاریکردنی چاره‌نووسی مووسڵی دوای داعش هه‌ڵقورتێنن.

به‌رژوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌ جۆربه‌جۆره‌کانی گرووپه‌ ده‌ره‌Ú©ÛŒ Ùˆ نێوخۆیییه‌ چالاکه‌كان له‌ دیاریکردنی دۆخی مووسڵیشدا کاریگه‌ری له‌سه‌ر دیاریکردنی دۆخی گشتیی عێراق داده‌نێت. شاری مووسڵ خاوه‌Ù†ÛŒ سه‌رچاوه‌Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ ئاوه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ بۆ ناوچه‌کانی نێوه‌ند Ùˆ باشووری عێراق زۆر گرنگه‌ØŒ هه‌روه‌ها خاوه‌Ù†ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÚ© سه‌رچاوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندی نه‌وتیشه‌. قازانجه‌ ئابوورییه‌کانی ئه‌Ù… سه‌رچاوانه‌ Ùˆ شێوه‌ÛŒ دابه‌شکردنیان له‌ نێوان گرووپه‌ جوداوازه‌کاندا، یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌ هۆکاره‌ گرنگه‌کانی دیاریکردنی چاره‌نووسی ئه‌Ù… شاره‌ Ùˆ سه‌رله‌به‌ری عێراقیشه‌. سه‌رباری ئه‌مانه‌ØŒ هه‌ÚµÚ©Ù‡‌وته‌ÛŒ ستراتیژیی ئه‌Ù… ناوچه‌یه‌ له‌ باری بایه‌خی ترانزیتییه‌وه‌ØŒ Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ چاره‌نووسسازی سه‌باره‌ت به‌ دیاریکردنی دۆخی گشتیی عێراق به‌Ù… ناوچه‌یه‌ به‌خشیوه‌. پارێزگای نه‌ینه‌وا، ئه‌ڵقه‌ÛŒ پێوه‌ندیی وڵاتانی Ú©Ù‡‌نداوی فارسه‌ له ‌Ú•ÛŽÛŒ ناوچه‌کانی باشووری عێراقه‌وه‌ بۆ تورکیا‌ Ùˆ سووریا‌ Ùˆ له‌ Ú•ÛŽÛŒ ده‌ریای مه‌دیته‌رانه‌ (ناوه‌ڕاست)وه‌ بۆ ئاوه‌ ئازاده‌کان Ùˆ ئه‌ورووپا‌. کردنه‌وه‌ÛŒ شاڕێگه‌یه‌Ú©ÛŒ ترانزیتیی له‌Ù… جۆره،‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دابه‌زینی به‌رچاوی گواستنه‌وه‌ÛŒ کاڵای نێوان ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ ڕۆژاوا Ú©Ù‡‌ ئێستا به‌ لایه‌Ù†ÛŒ زۆره‌وه‌ له‌ Ù†Û†Ú©Ù‡‌ندی سویزه‌وه‌ ئاڵووێر ده‌کرێت.

ئاکامی ئه‌Ùˆ دۆخه‌ÛŒ باسی لێوه‌ کرا، ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ڕاده‌ÛŒ توانای سیاسه‌تمه‌دارانی عێراق له‌ هه‌رسێ گرووپه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ شیعه‌ØŒ سوننه‌ Ùˆ کورد، Ú©Ù‡‌ بتوانن Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌سازانێکی نیشتیمانی له‌سه‌ر دۆخی گشتیی عێراق Ùˆ شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی ناوچه‌ جۆربه‌جۆره‌کانی Ù¾ÛŽÚ© بێنن، هه‌روه‌ها پێوه‌ندیشی هه‌یه‌ به‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ تا Ú† ڕاده‌یه‌Ú© ئه‌Ù… گرووپانه‌ ده‌توانن خۆیان له‌ کارتێکه‌ریی هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌ پشتیوانه‌کانیان بە دوور بگرن Ùˆ چوارچێوه‌یه‌Ú©ÛŒ نیشتیمانی بۆ عێراقی دادێ دروست بکه‌Ù†. وه‌ڵامدانه‌وه‌ به‌Ù… پرسیاره‌ØŒ دۆخی داهاتووی عێراق له‌ باری به‌رده‌وامبوونی وه‌کوو وڵاتێکی یه‌گکرتوو، یان دابه‌شبوونی به‌سه‌ر ناوچه‌Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ بچووکدا دیاری ده‌کات.


سه‌رچاوه‌:

http://www.bbc.com/persian

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون