PÊNÛS
 
دیموکراسییه‌ت به‌ گه‌نده‌ڵی Ùˆ چاوچنۆکی هه‌رزانفرۆش کراوه‌، بەڵام کاتی فریاکه‌وتن ماوه‌ 
     2016-09-26
جاپێت ئۆمۆجاوا

دیموکراسییه‌ت به‌ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ Ùˆ چاوچنۆکی هه‌رزانفرۆش کراوه‌ØŒ بەڵام کاتی فریاکه‌وتن ماوه‌

 

نووسینی: جاپێت ئۆمۆجاوا، سه‌رۆکی بۆردی ئه‌لفا ڕیچ

وه‌رگێڕانی Ù„Û• ئینگلیزییەوە: هێلین ساڵح

له‌ سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانیدا، هێزێک بوو به‌ هه‌ند وه‌رده‌گیرا و، ببووه‌ دیارده‌یه‌Ú© له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان. پیاوێک نه‌بوو بتوانێ تێکی بشکێنێ. له‌ ده‌وردانێکدا، مایک تایسۆن، هه‌ر Ú©Ù‡‌سێکی تێک ده‌شکاند ڕووبه‌ڕووی بباوە‌. له‌ هه‌موو Ú©Ù‡‌سێک ئازاتر Ùˆ کاراتر بوو Ú©Ù‡ بێته ‌به‌رده‌می، به‌ڵام له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ بازنه‌Ú©Ù‡‌ شتێکی دیکه‌ بووه. هه‌رچه‌نده‌ ئاهه‌Ù†Ú¯ÛŒ سه‌رکه‌وتن له‌ دوای سه‌رکه‌وتنی ده‌گێڕا، به‌ڵام به‌ره‌Ùˆ کزبوون ده‌چوو.

تایسۆن Ú©Ù‡‌متر ڕاهێنانی ده‌کرد، زیاتر ئاهه‌Ù†Ú¯ÛŒ ده‌گێڕا Ùˆ قوماری ده‌کرد. ئه‌Ùˆ ته‌نیا ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ نه‌یکرد Ùˆ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ ناونیشانی خۆی له‌ده‌ست بدات: ئه‌وه ‌بوو وازی له‌ زۆرخۆڕاهێنان هێنا. زۆر Ù¾ÛŽØ´ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ ژاپۆن، له‌ به‌رامبه‌ر بوسته‌ر دوگلاس بیدۆڕێنێ، وه‌Ú© مایک تایسۆن، خۆی له‌ده‌ست دابوو، هیچ نه‌بێ وه‌Ú© ئه‌Ùˆ مایک تایسۆنه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ هه‌موو جیهان ناسیبووی. هه‌رچه‌نده‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ بوسته‌ر دۆگلاسیش هێشتا نه‌هاتووه‌ØŒ ئه‌مه‌ Ú•ÛŽÚ© چیرۆکی دیموکراسییه‌ته‌ له‌ سه‌ده‌ÛŒ بیست Ùˆ یه‌Ú©Ù‡‌مدا. ته‌نیا بووه‌ته‌ پرۆسه‌یه‌Ú© Ú©Ù‡‌ ئه‌نجامه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ هیچ گرنگیی نییه‌ØŒ ته‌نیا ئه‌وه‌یه‌ هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام بدرێ. ئێمه‌ ڕاهاتبووین به‌ هاتنی دیکتاتۆره‌کان، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ‌بێنرخکردنی هه‌ڵبژاردن، به‌ڵام ئێستا دیکتاتۆر هه‌Ù† له‌ Ú•ÛŽÛŒ هه‌ڵبژادنه‌وه‌ دێنه‌ سه‌ر ته‌خت. دیموکراسی، سه‌Ù†Ú¯ Ùˆ به‌های خۆی له‌ده‌ست داوه‌.

 

پشتکردنه‌ دیموکراسی

تا ئێستا پێناسه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ ئه‌براهام لینکۆڵن زۆر جه‌وهه‌رییه‌ بۆ ناساندنی شێوازی حکوومه‌ت له‌Ù… سیسته‌مه‌دا. حکوومه‌تی خه‌ÚµÚ©Ù‡‌ØŒ له‌ خه‌ÚµÚ©Ù‡‌وه‌یه‌ بۆ خه‌ÚµÚ©Ù‡‌. له‌ زۆر سیسته‌مه‌کانی دنیادا، Ú©Ù‡‌ ده‌بێ دیموکراسی بن، ئه‌مه‌ به‌ته‌واوی گۆڕاوه‌ØŒ یاخود وا خه‌ریکه‌ به ‌بەر‌چاومانه‌وه‌ ده‌Ú¯Û†Ú•ÛŽØŒ Ú©Ù‡‌Ú†ÛŒ ده‌نگده‌ره‌ هه‌ڵخه‌ÚµÙ‡‌تاوه‌کان پێشوازیی Ù„ÛŽ دەکەن. ئێستا Ú©Ù‡‌مترین ژماره‌ÛŒ خه‌ÚµÚ© له‌Ù†ÛŽÙˆ نه‌وه‌کانی ڕابردوودا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌راورد بکرێ، ده‌چنه‌ ده‌نگدان، خه‌ڵکی، بێهیوا بوون به‌ده‌ست سیاسه‌تمه‌داره‌کانه‌وه‌. دۆناڵد ترامپ Ùˆ هاوشێوه‌کانی، Ú©Ù‡‌سانی نامۆ نین به‌Ùˆ حاڵه‌ته‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ ئێستا دیموکراسی Ù¾ÛŽÛŒ Ú¯Ù‡‌یشتووه‌‌. ته‌ماشای بریتانیا بکه‌Ø› حزبی پۆپۆلیست، له‌ یه‌کێتیی ئه‌وروپا ڕایکێشایه‌ ده‌ره‌وه‌. له‌Ú¯Ù‡‌ڵیدا ئابووریی جیهانیشی دابه‌زانده‌ خواره‌وه‌. یان ته‌ماشای نه‌مسا بکه‌ØŒ پارتی ئێف Ù¾ÛŒ ئۆ، Ú©Ù‡‌ له‌ لایه‌Ù† نازییه‌کانه‌وه‌ دامه‌زرێنراوه،‌ له‌ دووباره‌کردنه‌وه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌دا‌ توانیی کورسیی سه‌رۆکایه‌تی بباته‌وه‌. یاخود ته‌ماشای فه‌ره‌نسا بکه،‌ پارتی به‌ره‌ÛŒ نیشتمانی، Ú©Ù‡‌ مه‌یلێکی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زپه‌رستانه‌ÛŒ هه‌بووه‌ Ùˆ ڕابردووی له‌Ùˆ بواره‌دا هه‌یه‌ Ùˆ "دژه‌سامیتیک"ه،‌ Ú©Ù‡‌Ú†ÛŒ جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی، زیادی کردووه. سه‌ره‌ڕای سیاسه‌ته‌ Ú•Ù‡‌شه‌کانیان، ئه‌مانه‌ هه‌مووی شتێکی هاوبه‌شیان هه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ هه‌موو هه‌یانه‌: ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ خه‌ÚµÚ© به‌دوایان Ú©Ù‡‌وتوون، به‌ جۆرێک كه‌ ناتوانی بڵێی وا نییه‌.

له‌ دنیا به‌گشتی، خه‌ÚµÚ© هه‌موو شتێکی ده‌ÙˆÛŽØŒ دیموکراسی نه‌بێ. Ú©ÛŽ ده‌توانێ لۆمه‌یان بکات، کاتێک سیسته‌مه‌Ú©Ù‡‌ به‌Ùˆ شێوه‌ÛŒ ئێستا ده‌بین‌. کاتێک Ú©Ù‡‌ له‌ وڵاتێکی وه‌Ú© ئه‌مریکا، جێگه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین دیموکراسییه‌تی جیهان، حکوومه‌ت Ú•ÛŽÚ©Ú©Ù‡‌وتننامه‌ÛŒ بازرگانی مۆر ده‌کات، هیچ پرس Ùˆ ڕاوێژ به‌ خه‌ÚµÚ© ناکات؛ هیچ نه‌بێ هه‌یکه‌له‌Ú©Ù‡‌یان بۆ Ø´ÛŒ بکاته‌وه‌. ئه‌ÛŒ شه‌فافیه‌ت چیی Ù„ÛŽ هات؟ به‌رپرسیارێتی چیی لێهات؟ ئایا هیچ سه‌رسووڕمانێکی تێدایه‌ Ú©Ù‡‌ متمانه‌ÛŒ خه‌ڵکی، هه‌روه‌Ú© Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ چوونیان بۆ سندوقه‌کانی ده‌نگدان، دابه‌زێ.

ئه‌مه‌ کاتێک ڕوو ده‌دات Ú©Ù‡‌ دیموکراسی، هه‌رزانفرۆش ده‌کرێ. زۆر زه‌حمه‌ت نییه‌ Ú©Ù‡‌ تێ بگه‌ین Ú©Ù‡‌ ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندییان به‌یه‌Ú©Ù‡‌وه‌ هه‌یه‌‌. Ú†Ù‡‌ند Ú©Ù‡‌متر بڕوامان به‌ ئێلیتی سیاسی هه‌بێ، زیاتر بوار هه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ دوو دیماگۆگییه‌ته قومار بکه‌ین‌. له ‌سه‌روو هه‌موویانەوە، ده‌کرێ ئه‌وانه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ ترس بڵاو ده‌Ú©Ù‡‌نه‌وه‌ پێیان بکرێ له‌وه‌یش خراپتر بکه‌Ù† Ú©Ù‡‌ مه‌حسوبییه‌ت Ùˆ دیموکراسیی درۆیینه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵکییان هێناوه‌ØŸ

دیموکراسی، له‌سه‌ر توانا Ùˆ پێداویستیی خه‌ÚµÚ© Ù¾ÛŽÚ© هێنراوه‌. به‌ڵام له‌Ùˆ کاته‌وه‌ به‌ پاره‌ فرۆشراوه‌ØŒ وه‌Ú© زۆر له‌ زانایانیش هه‌مان بڕوایان هه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ریان. ئه‌مه‌ هۆکاری یه‌Ú©Ù‡‌Ù…ÛŒ بێئومێدبوونی ده‌نگده‌رانه‌ و، هه‌روه‌ها Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی حزبه‌ پۆپۆلیسته‌کانه‌ له‌ ئه‌مریکا Ùˆ له‌ یه‌کێتیی ئه‌وروپادا. ئه‌مه‌ وته‌ÛŒ دانێڵ فرویند بوو، Ú©Ù‡‌ سه‌رۆکی داکۆکی Ùˆ شه‌فافیه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی یه‌کێتیی ئه‌وروپایه‌. کاریگه‌ریی Ú¯Ù‡‌نده‌ڵانه‌ÛŒ پاره‌ ‌ وای کردووه‌ Ú©Ù‡‌ ده‌نگده‌ره‌کان له‌ ڕۆژاوادا بێئومێد بن.

له‌ ئه‌فریقا خراپتریشه‌ØŒ بۆ نموونه‌ نه‌یجیریا. ده‌نگده‌ران هیچی دیکه‌ سه‌ریان سووڕ نامێنێ Ú©Ù‡‌ (ده‌زگای لێکۆڵینه‌وه‌ÛŒ به‌ ده‌ستکه‌وتی ناڕه‌وا)ØŒ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌کانی دژه‌Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ ئاشکرا بکات، یاخود کۆمیسیۆنی تاوانی ئابووری Ùˆ دارایی کاری له‌Ùˆ شێوه‌یه‌ بکات. سه‌دان ملیۆن دۆلار له‌ لای سیاسه‌تمه‌داران ده‌ستی به‌سه‌ردا گیراوه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ به‌ده‌ستیان هێناوه‌ کاتێک له‌ داموده‌زگاکاندا کاریان کردووه‌ØŒ به‌ ملیۆنان Ùˆ بگره‌ به‌ بلیۆنانیش تا ئێستا ماوه‌ته‌وه‌. هاووڵاتیان خۆشحاڵ نین Ùˆ دیموکراسیش ئه‌Ùˆ هیوایه‌ÛŒ Ù„ÛŽ ناکرێ Ú©Ù‡‌ له‌ ١٩٩٩ هه‌بوو، کاتێک Ú©Ù‡‌ ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازی، ده‌سه‌ڵاتی حکوومه‌تی دایه‌ ده‌ست سه‌رۆکێک، Ú©Ù‡‌ دیموکراسییانه‌ هه‌ڵبژێردرابوو. له‌ زیمبابۆی چیرۆكێکی هاوشێوه‌ هه‌یه. سه‌رۆک "ڕۆبه‌رت موگابی"ØŒ له‌وانه‌یه‌ Ù¾ÛŽÛŒ وابێ Ú©Ù‡‌ پشتیوانییه‌Ú©ÛŒ جه‌ماوه‌ریی هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام خۆپیشاندانه‌ به‌رده‌وامه‌کان دژ به‌ حکوومه‌ته‌Ú©Ù‡‌ی، نیشانه‌ÛŒ ئه‌وه‌Ù† Ú©Ù‡ ‌وا نییه‌. حکوومه‌ت پاره‌Ú©Ù‡‌مانی دزیوه‌ØŒ له‌Ùˆ کێشانه‌ÛŒ هه‌مانه‌ ده‌ستمان نایگاتێ، ده‌بێ ده‌ست Ù¾ÛŽ بکات Ú¯ÙˆÛŽ له‌ خه‌ÚµÚ© بگرێ و، کۆتایی به‌ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ بهێنێ، Ú©Ù‡‌ بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ په‌Ú©Ú©Ù‡‌وتنی ئابووری. ئه‌مه‌ گوته‌ÛŒ پۆستۆر ئیڤان ماوریر بوو، Ú©Ù‡‌ سه‌رۆکی گرووپی خۆپیشاندانی زیمبابۆیییه‌کانه‌ØŒ مانگی ڕابردوو به‌ ڕۆژنامه‌ÛŒ گاردیانی ڕاگه‌یاندووه‌.

ماوه‌یه‌Ú©ÛŒ زۆره‌ØŒ ئۆلیگارشییه‌کان له‌ قات Ùˆ جلی دیموکراسیدا، وایان ده‌رخستووه‌ Ú©Ù‡‌ خزمه‌تی خه‌ÚµÚ©ÛŒ ده‌Ú©Ù‡‌ن، به‌ڵام په‌رده‌ÛŒ فێڵه‌Ú©Ù‡‌ لا ده‌Ú†ÛŽ. خه‌ÚµÚ© ده‌ستییان Ù¾ÛŽ کردووه‌ Ú©Ù‡‌ بزانن Ú©Ù‡‌ خه‌ونی خۆشگوزه‌رانی بۆ هه‌مووانی دیموکراسی، ته‌نیا بووه‌ به‌ دێوه‌زمه‌یه‌Ú© بۆ زۆرینه‌ØŒ هه‌روه‌ها بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌روه‌ت Ùˆ سامان بۆ ده‌سه‌ڵاتدار Ùˆ هاوپه‌یمانه‌کانیان.

ڕزگارکردنی دیموکراسی له ‌ده‌ستی خۆی

Ù‡ÛŽÚµÛŽÚ©ÛŒ گشتی هه‌یه‌: ئه‌Ú¯Ù‡‌ر وه‌Ú© دیموکراسی نه‌بێ Ùˆ هه‌مان ئه‌Ùˆ ئه‌نجامانه‌ÛŒ نه‌بێ Ú©Ù‡‌ له‌ دیموکراسییه‌ت هه‌مانه‌ØŒ ئه‌وه‌ دیموکراسی نییه‌. وه‌Ú© فرانسوا دو لا ڕۆچیفۆکۆڵد نووسیویه‌تی، نابێ بڕوامان به‌ دیموکراسی هه‌بێ، به‌بێ سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ به‌هێزی به‌رپرسیارێتی. له‌ زۆر له‌ به‌ناو دیموکراسییه‌ته‌کاندا، ئه‌مڕۆ، ئه‌Ùˆ به‌رپرسیارێتییه‌ Ùˆ ئه‌Ùˆ شه‌فافیه‌ته‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌ڵیدا هاوته‌ریبه‌ØŒ نین. کاتێک Ú©Ù‡‌ ئه‌Ù… ئاراسته‌یه‌ به‌رده‌وام بێ، واته‌ Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه ‌بن، دیموکراسییه‌ت به‌پته‌ÙˆÛŒ Ùˆ به‌هێزی له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ سه‌ختییه‌کان ده‌رده‌Ú©Ù‡‌ÙˆÛŽ. به‌ڵام وه‌Ú© مایک تایسۆن له‌ ژاپۆن بۆی ده‌رکه‌وت، کاتێک Ú©Ù‡‌ بیروباوه‌Ú•ØŒ Ú¯Ù‡‌وهه‌ری خۆی له‌ده‌ست ده‌دات، به‌ره‌ به‌ره‌ ناوه‌Ú•Û†Ú©Ù‡‌Ú©Ù‡‌ÛŒ کاڵ ده‌بێته‌وه.

ئه‌وه‌ÛŒ ڕوو ده‌دات، ده‌رکه‌وتنی ئه‌Ùˆ جیهانه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ نامانه‌ÙˆÛŽ بیر له‌وه‌ بکه‌ینه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ به‌ته‌نیا تیایدا بژین. به‌ڵام دره‌Ù†Ú¯ نییه. هێشتایش ده‌توانرێ دیموکراسی ببرێته‌وه‌ سه‌ر ڕاسته‌Ú•ÛŽÛŒ خۆی به‌ شێوه‌یه‌Ú© Ú©Ù‡‌ له‌ خه‌ڵكه‌وه ‌بێ، له‌ لایه‌Ù† خه‌ÚµÚ©Ù‡‌وه‌ بێ Ùˆ دیسان بۆ خه‌ÚµÚ© بێ. له‌‌ پرۆسێس Ùˆ ئه‌نجامه‌کانیشیدا، له‌ ڕاستی Ùˆ له‌ واقیعیه‌تیشدا هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ رێیه‌ ڕاسته‌ بێ. هه‌روه‌Ú© Ú†Û†Ù† ده‌زانین Ú©Ù‡‌ شاری ڕۆما له‌ ڕۆژێکدا بنیات نه‌نراوه‌ØŒ ئیمپراتۆریه‌تی ڕۆمانیش نه‌ڕووخا ته‌نیا له‌Ùˆ کاته‌وه‌ Ú©Ù‡‌ ئیمپراتۆر ڕۆمۆلۆس ڕووخا. نه‌خێر، ئه‌Ùˆ ڕووخانه‌ زۆر زووتر چاوه‌ڕوانکراو بوو Ùˆ Ú©Ù‡‌وتنی ڕۆما زۆر به‌ر له‌وه‌ ده‌ستی Ù¾ÛŽ کرد، حاکمه‌کانیان زووتر بینییان Ú©Ù‡‌ سیسته‌Ù…ÛŒ وڵاتی ئه‌وان له‌ Ú•ÛŽÛŒ کۆتایی خۆیدایه‌.

"له‌میا مه‌رزووقی"ØŒ ئه‌ندامی تۆڕی سه‌رکردایه‌تیی ئه‌فریقایه‌. ئه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندیی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ "له‌ زۆر وڵاتان، خه‌ÚµÚ© چیتر بڕوایان به‌ سیاسه‌تمه‌داران Ùˆ توانایان بۆ گۆڕانکاری نییه.‌" بۆ ئه‌وه‌ÛŒ دڵنیا بین Ú©Ù‡‌ ئه‌Ùˆ بێبڕوایییه‌ به‌ سیاسه‌تمه‌داران، نه‌بێته‌ بێبڕوایی به‌ دیموکراسی، پێویسته‌ ئێستا ده‌ست بکه‌ین به‌ تیشکخستنه‌سه‌ر بنیاتنانی شه‌فافیه‌ت Ùˆ به‌رپرسیارێتی، Ú©Ù‡‌ زۆر بنه‌Ú•Ù‡‌تین، تا پێمان وابێ حکوومه‌ته‌Ú©Ù‡‌مان دیموکراسییه‌." به‌ هه‌مان شێوه‌ÛŒ چوونی Ú©Ù‡‌سێک بۆ Ú•Û†Ú˜ÛŽÚ© بۆ قوتابخانه‌ØŒ مانای ده‌رچوون نییه‌ØŒ ئاوهایش، نابێ ته‌نیا هه‌ڵبژاردن پێمان بڵێ ئه‌Ù… وڵاته‌ دیموکراتییە‌.

کاتێک Ú©Ù‡‌ قبووڵی ده‌Ú©Ù‡‌ین دیموکراسیی ڕاسته‌قینه‌ مانای چییه‌ØŒ ئه‌وا ده‌Ú¯Ù‡‌ینه‌ ئه‌Ùˆ قۆناغه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ له‌ هه‌موو جیهان، دیموکراسییه‌ت له‌ به‌ناو دیموکراسییه‌کان جیا بکه‌ینه‌وه‌. با ئه‌وه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ بکه‌ین، به‌ر له‌وه‌ÛŒ دیموکراسییه‌ت ته‌نیا سێبه‌ره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ خۆی Ù„ÛŽ بمێنێته‌وه‌.

 

سەرچاوە:

https://www.weforum.org

 
 
« دیموکراسییه‌ت به‌ گه‌نده‌ڵی Ùˆ چاوچنۆکی هه‌رزانفرۆش کراوه‌، بەڵام کاتی فریاکه‌وتن ماوه‌

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون