PÊNÛS
به‌جیهانیبوون  

2016-10-19

به‌جیهانیبوون:

 Ù¾ÛŽØ´Ù‡‌كییه‌ÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌خنه‌یی

Globalization: a critical introduction

Scholte, Jan Art

نووسه‌ر: یان ئارت شوڵت

"یان ئارت شوڵت" (1959) پرۆفیسۆری زانسته ‌سیاسییه‌كانه‌ له‌ زانكۆی وارویك (University of Warwick) له‌ بریتانیا. نووسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات،‌ ئێمه‌ له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌یه‌كدا ده‌ژین كه‌ به‌جیهانیبوون وه‌Ùƒ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی به‌رجه‌سته‌ÛŒ ئه‌Ù… سه‌رده‌مه‌یه‌. ئه‌Ù… دیارده‌یه‌ به‌ Ú†Ù‡‌مكی جۆراوجۆر وه‌كوو "به‌نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیبوون"ØŒ "ئازادسازی"ØŒ "جیهانگه‌رایی"ØŒ "به‌ڕۆژاواییكردن" Ùˆ "هه‌رێمسڕینه‌وه‌ یاخود جوگرافیاسڕینه‌وه‌" ناسراوه‌. به‌ بڕوای نووسه‌ری ئه‌Ù… كتێبه،‌ ته‌نیا Ú†Ù‡‌مكی دوایییه (جوگرافیاسڕینه‌وه‌)ØŒ كه‌ مانایه‌ÙƒÛŒ به‌رجه‌سته‌ Ùˆ نوێ ده‌داته‌ به‌جیهانیبوون.

هه‌رچه‌نده‌ په‌یوه‌ندییه‌ جیهانییەکان دیارده‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر نوێ نییه‌ØŒ به‌ڵام به ‌درێژاییی چوار ده‌یه‌ÛŒ دوای سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ Ú•Ù‡‌وت Ùˆ به‌ربڵاوییه‌ به‌رفراوانه‌كه‌ی، حاڵه‌تێكی بێوێنه‌ Ùˆ زۆر ناوازه‌یه‌. له‌Ù… ساڵانه‌دا، زۆربوونێكی به‌رچاو له‌ فره‌یی Ùˆ جێگیربوونی دیار‌ده‌ سه‌رووسنوورییه‌كاندا ده‌بینرێت.

به‌جیهانیبوون له‌سه‌ر هه‌موو چالاكییه‌ مرۆیییه‌كانی وه‌Ùƒ حكوومه‌ت Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Û•ØŒ به‌رهه‌مهێنان، زانیاری Ùˆ زانست، ئاسایش، ئاشتی، دادپه‌روه‌ری Ùˆ ژینگه‌ØŒ كاریگه‌ری Ùˆ شوێندانه‌ریی هه‌بووه‌. هه‌روه‌ها بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاریی Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌ شێوازی بیركردنه‌وه‌ Ùˆ تێگه‌ییشتنی مرۆڤه‌كان له‌ په‌یوه‌نییه‌ كۆمه‌ڵایه‌‌تییه‌كاندا. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه،‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ØŒ كاریگه‌ریی گرنگی له‌سه‌ر ژیانی ڕۆژانه‌ Ùˆ ئاسایی Ùˆ په‌یوه‌ندیی تاكه‌كان له‌ هه‌موو Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانه‌وه‌ دروست كردووه‌.

نووسه‌ر، پێشتریش له‌ وتارێكدا له‌ گۆڤارێكی زانستی ده‌رباره‌ÛŒ به‌جیهانیبوونه‌وه،‌ بڕوای وا بووه‌‌ كه‌ پێنج فاكته‌ری سه‌ره‌كی، بوونه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌ر‌هه‌ڵدان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن Ùˆ دروستبوونی ئه‌Ù… دیارده‌یه‌:

  1. هزرێكی گشتی، كه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌  به ‌خه‌ÚµÙƒ ده‌دات جیهان وه‌Ùƒ یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ یه‌كگرتوو وێنا بكه‌Ù†.
  2. Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی سه‌رمایه‌داری له‌ ئاستی جیهانیدا.
  3. نوێگه‌ری Ùˆ لێهاتووییی ته‌كنه‌لۆژی، له‌ بواری په‌یوه‌ندییه‌كان Ùˆ زانیاریدا.
  4. گۆڕانكاری Ùˆ په‌ره‌سه‌ندن له‌ بواری داڕشتنی یاساكان، وه‌كوو ئازادكردنی ئابووری، كه‌ دۆخێكی گونجاو بۆ ئاسانكاری Ùˆ خێرایی له‌ بابه‌تی به‌جیهانیبووندا دروست ببێت.

5- گۆڕانكاری له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا و، دروستبوونی ڕێكخراو Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ ناحكوومی Ùˆ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی.

نووسه‌ر ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌‌ زۆرن ئه‌Ùˆ كه‌سه‌ ئاسایی Ùˆ‌ ته‌نانه‌ت سیاسه‌تمه‌دار Ùˆ ئاكادیمییانه‌ÛŒ كه‌ نووسین Ùˆ كتێبیشیان ده‌رباره‌ÛŒ به‌جیهانیبوون‌ هه‌یه،‌ به‌ڵام تا ئێستا له‌Ùˆ دیارده‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ قووڵ Ùˆ بابه‌تییانه،‌ تێ نه‌Ú¯Ù‡‌ییشتوون‌. بۆیه‌ نووسه‌ر ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌Ù… كتێبه‌ به‌Ù… هۆكارانه‌ نووسراوه‌:

  1. پێشكه‌شكردنی واتایه‌ÙƒÛŒ ورد Ùˆ قووڵ له‌ Ú†Ù‡‌مكی به‌جیهانیبوون.
  2. خستنه‌ڕووی تێگه‌ییشتنێكی فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ند له دیارده‌ÛŒ‌ به‌جیهانیبوون.
  3. پێداچوونه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ دادپه‌روه‌رانه‌ Ùˆ ڕێكخراو به‌Ùˆ پرسیارانه‌دا، كه ده‌رباره‌ÛŒ هۆكار Ùˆ بنه‌ماكانی به‌جیهانیبوونن.

‌4- كردنه‌وه‌ Ùˆ به‌رفراوانكردنه‌وه‌ÛŒ ڕوانگه‌ÛŒ مێژوویی، كه‌ پێشكه‌وتنه‌ هاوچه‌رخه‌كان له‌ به‌ستێنێكی درێژخایه‌ندا له‌به‌رچاو ده‌گرێت.

  1. گرنگیدان به‌ شوێندانه‌ریی دوولایه‌نه‌ Ùˆ ئاڵۆزی گۆڕان Ùˆ به‌رده‌وامی له‌ به‌جیهانیبووندا.
  2. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندكردنی گفتوگۆ له‌ ڕووی به‌رفراوانی Ùˆ قووڵاییی Ú†Ù‡‌ندایه‌تی Ùˆ چۆنایه‌تی.
  3. سه‌لماندنی فره‌یی له‌ ئه‌زموونه‌كانی به‌جیهانیبووندا.
  4. لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ ورد Ùˆ ڕێكخراو له‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پرسیاری نۆرماتیڤ Ùˆ به‌هایی، به‌تایبه‌ت له‌ په‌یوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئاسایش Ùˆ دادپه‌روه‌ری Ùˆ دیموكراسی.
  5. نیشاندانی كاریگه‌رییه‌كانی زانستێك كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای كرداری سیاسیی خاڵه‌كانی یه‌كه‌Ù… تا هه‌شته‌Ù…ØŒ به‌رفراوان بۆته‌وه‌.

 10- دووركه‌وتنه‌ Ùˆ خۆپارێزی له‌ ساده‌كردنه‌وه‌ÛŒ له‌ڕاده‌به‌ده‌ر، به‌ڵام له ‌هه‌مانكاتدا تێگه‌ییشتنی پرسه‌كان له ‌لایه‌Ù† خوێنه‌رانی ئاسایییه‌وه‌.

هه‌روه‌ها، نووسه‌ر به‌Ù… پرسیارانه‌وه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌كات كه‌ به‌جیهانیبوون چییه‌ØŸ به‌جیهانیبوون له‌ Ú† كاتێكه‌وه‌ ده‌ركه‌وت Ùˆ په‌ره‌سه‌ندنی به‌خۆیه‌وه‌ بینی Ùˆ به‌ربڵاو بوویه‌ØŸ له‌ بنه‌مادا بۆچی به‌جیهانیبوون ڕووی دا؟ به‌جیهانیبوون له ‌بنه‌Ú•Ù‡‌تدا، Ú†Û†Ù† بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاریی كۆمه‌ڵایه‌تی؟ خاڵه‌ ئه‌رێنی Ùˆ نه‌رێنییه‌كانی دیارده‌ÛŒ به‌جیهانیبوون كامانه‌ن؟

به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ به‌جیهانیبوون، له‌وانه‌یه‌ كاریگه‌ریی نه‌خوازراو Ùˆ نه‌رێنیی هه‌بێت، Ú†Û†Ù† ده‌توانین له‌Ùˆ كاریگه‌رییانه‌ دوور بكه‌وینه‌وه‌ Ùˆ خۆمان بپارێزین؟ ئه‌Ù… پرسیارانه‌ØŒ له ‌ڕاستیدا زۆربه‌ÛŒ گفتوگۆ Ùˆ مشتومڕه‌ سیاسییه‌ نوێیه‌كانی به‌خۆیه‌وه‌‌ سه‌رقاڵ كردووه‌ØŒ بۆیه‌یشه‌وه‌‌ وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیارانه‌ بابه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌Ùˆ كتێبه‌ Ù¾ÛŽÙƒ دێنن.

ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ سێ ته‌وه‌ری سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ دوازده‌ به‌Ø´ Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین باس Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌ØŒ به‌Ù… شێوه‌یه‌ÛŒ خواره‌وه‌:

ته‌وه‌ری یه‌كه‌Ù…: چوارچێوه‌ÛŒ شیكردنه‌وه‌

به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…: ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ خه‌ریكه‌ ڕوو ده‌دات

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، له‌ كوێوه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ بكه‌ین؟ به‌رده‌وامی، یان گۆڕانكاری؟ ئازادسازی یاخود سنوورداركردنه‌وه؟‌ Ú†ÛŒ پێویسته‌ بكرێت؟ ده‌ره‌نجام.

به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…: Ú† شتێكی به‌جیهانیبوون، جیهانییه‌ØŸ

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، ده‌ركه‌وتنی دروشمێكی ڕۆژ، Ú†Ù‡‌مكه‌كانی به‌جیهانیبوون، مانای جیاوازی به‌جیهانیبوون، پێداچوونه‌وه‌ÛŒ چالاكییه‌ جیهانییه‌كان، ماڵاوایی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "هه‌رێمته‌وه‌ری" یاخود "جوگرافیاته‌وه‌ریی میتۆدۆلۆژیك"ØŒ جیهانگیری Ùˆ "جوگرافیاته‌وه‌ری".

به‌Ø´ÛŒ سێیه‌Ù…: مێژووی به‌جیهانیبوون

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، ده‌ركه‌وتنی تێگه‌ییشتنێكی جیهانی: سه‌رده‌Ù…ÛŒ Ù¾ÛŽØ´ سه‌ده‌ÛŒ هه‌ژده‌یه‌Ù…ØŒ قۆناغی ده‌سپێكی به‌جیهانیبوون: ده‌یه‌ÛŒ 1850 تاوه‌كوو ده‌یه‌ÛŒ 1950ØŒ به‌جیهانیبوونی ته‌واو: ده‌یه‌ÛŒ 1960 تاوه‌كوو ئێستا، ده‌ره‌نجام.

به‌Ø´ÛŒ چواره‌Ù…: هۆكاره‌كانی به‌جیهانیبوون

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، بونیادی به‌جیهانیبوون، ئه‌قڵانییه‌ت، سه‌رمایه‌داری، داهێنانه‌ ته‌كنۆ‌لۆژییه‌كان، یاسا Ùˆ ڕیساكان، ده‌ره‌نجام.

ته‌وه‌ری دووه‌Ù…: گۆڕانكاری Ùˆ به‌رده‌وامی

به‌Ø´ÛŒ پێنجه‌Ù…: به‌جیهانیبوون Ùˆ به‌رهه‌مهێنان

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، به‌كاڵاییبوونی به‌رفراوان، په‌ره‌سه‌ندنی ڕێكخراوه‌یی، ده‌ره‌نجام.

به‌Ø´ÛŒ شه‌شه‌Ù…: به‌جیهانیبوون Ùˆ حكوومه‌ت

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، بونیادنانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، حكوومه‌تی گشتیی بنكه‌فراوان، به‌تایبه‌تیكردنی حكوومه‌ت، ده‌ره‌نجام.

به‌Ø´ÛŒ حه‌وته‌Ù…: به‌جیهانیبوون Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، نه‌ته‌وه‌كان، كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ بێسنووره‌كان، جیهان-نیشتیمانگه‌رایی، دووڕه‌Ú¯Ù‡‌ز - سازی، ده‌ره‌نجام.

به‌Ø´ÛŒ هه‌شته‌Ù…: به‌جیهانیبوون Ùˆ مه‌عریفه‌

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، مه‌عریفه‌ناسی: ئه‌Ù‚ÚµÚ¯Ù‡‌راییی نوێ Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌گرانی، بوونناسی، ڕێبازناسی(میتۆدۆلۆژی)ØŒ جوانیناسی، ده‌ره‌نجام.

ته‌وه‌ری سێیه‌Ù…: پرسه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ سیاسه‌تدانان

به‌Ø´ÛŒ نۆیه‌Ù…: به‌جیهانیبوون Ùˆ ئاسایش/ نائاسایشی

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، ئاشتی، یه‌كپارچه‌ییی ژینگه‌یی، بژێویی ژیان، سه‌قامگیریی دارایی، Ú•Ù‡‌خساندنی هه‌Ù„ÛŒ كار، هه‌لومه‌رجی كار، ناسنامه‌Ø© یه‌كانگیریی كۆمه‌ڵایه‌تی، مه‌عریفه‌ØŒ ده‌ره‌نجام.

به‌Ø´ÛŒ ده‌یه‌Ù…: به‌جیهانیبوون Ùˆ دادپه‌روه‌ری/ نادادپه‌روه‌ری

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، توێژ Ùˆ چینه‌‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، توێژه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان، توێژه‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زییه‌كان، جۆره‌كانی تری توێژه‌كان، ده‌ره‌نجام.

به‌Ø´ÛŒ یازده‌یه‌Ù…: به‌جیهانیبوون Ùˆ دیموكراسی/ نادیموكراسی

خاڵه ‌سه‌ره‌كییه‌كان، به‌جیهانیبوون Ùˆ دیموكراسی له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ØŒ دیموكراسی له‌ حكوومه‌تێكی فره‌توێژدا، دیموكراسی له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بازاڕه‌ جیهانییه‌كان!ØŒ دیموكراسی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ جیهانییه‌كان!ØŒ دیموكراسی له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌نیی جیهانی، ده‌ره‌نجام.

به‌Ø´ÛŒ دوازده‌یه‌Ù…: داهاتووی جیهانیی مرۆڤ

خاڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، ڕێوشوێنی سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان، به‌هێزتركردنی ئاسایشی مرۆڤ، به‌هێزتركردنی دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌هێزتركردنی دیموكراسی، گرفته‌كانی جێبه‌جێكردن Ùˆ پیاده‌كردن، ده‌ره‌نجام.

 

سه‌رچاوه‌:

  1. https://books.google.iq/books?id=HQqUD4sNuEIC&printsec=frontcover&hl=ar&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false
  2. https://www.ciaonet.org/attachments/6406/uploads
  3. یان ارت شولت، نگاهی موشكافانه‌ بر پدیده‌ جهانی شدن، مترجم: مسعود كرباسیان، تهران: شركت انتشارات علمی Ùˆ فرهنگی، چاپ دوم، 1386.

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون