PÊNÛS
ئه‌ردۆغان ده‌بێت له‌ ته‌ڵه‌ی ئێران دوور بكه‌وێته‌وه‌  

2016-10-11

ئه‌ردۆغان ده‌بێت له‌ ته‌ÚµÙ‡‌ÛŒ ئێران دوور بكه‌وێته‌وه‌

پێنووس: "جیهان له‌ پێنج Ú¯Ù‡‌وره‌تره‌"ØŒ Ú•‌سته‌یه‌Ùƒ كه‌ ئاماژه‌ به‌ ئه‌ندامانی هه‌میشه‌ییی ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌كان ده‌كات. Ú•‌سته‌ Ùˆ دروشمێك كه‌ سه‌رۆككۆماری توركیا، Ú•Ù‡‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان، زۆر حه‌زی لێیه‌تی، به‌ڵام كاتێك ئه‌ردۆغان ئه‌Ùˆ Ú•‌سته‌یه‌ÛŒ له‌ سێپته‌مبه‌ری ڕابردوودا له‌ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا دووباره‌ ده‌ری بڕی، توانجه‌كه‌ÛŒ وه‌Ùƒ ئاهه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ ناخۆش Ùˆ ناهه‌ماهه‌Ù†Ú¯ ده‌ركه‌وت.

توركیا له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ قه‌یراناویدایه‌. له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ هه‌ÙˆÚµÛŒ كۆده‌تاكه‌ له‌ هاوینی ڕابردووه‌وه‌ØŒ سه‌رۆككۆمار ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ÛŒ زۆر زیاتر Ú†Ù‡‌سپاندووه‌ Ùˆ له‌ هیچ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ وته‌ بێبنه‌ماكانیدا، ڕۆژاوای بێبه‌Ø´ نه‌كردووه‌. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دژایه‌تیی بێگانه‌كان Ùˆ نه‌ته‌وه‌په‌ر‌ستیی باو له‌ ئانكارا‌ØŒ  Ø¦Ù‡‌ردۆغان له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر باشتردایه‌ بۆ Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ جیهانیی لیبراڵ به‌ ڕێبه‌رایه‌تیی ڕۆژاوا. به‌ڵام له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ڵگرتنی هه‌ر هه‌نگاوێك، وا باشتره‌ كه‌ سه‌رۆككۆمار " ئه‌ردۆغان" چاوێك بخاته ‌سه‌ر دراوسێیه‌كی، واته‌ ئێران و، سه‌رنج بداته‌ چیڕۆكه‌ مه‌ترسیداره‌كه‌یان.

له‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ به‌رچاوی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ توركیا Ùˆ ئێران Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌وتێكی هاوشێوه‌یان له‌ هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ مۆدێرنیته‌ Ùˆ دروستكردنی هاوپه‌یمانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تمه‌دارانی ڕۆژاوایی تاقی كردۆته‌وه‌. له‌ پاش ساڵی 1979ØŒ به‌Ù¾ÛŽÛŒ بڕیاره‌ چاره‌نووسسازه‌كان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یان له‌ یه‌كتری جیا بووه‌‌وه‌: له ‌باوەشگرتنی ڕۆژاوا یاخود له‌ به‌رامبه‌ری ڕاوه‌ستان. توركیا، پێشكه‌وتن Ùˆ چوونه‌ناو سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی هه‌ڵبژارد. به‌ڵام له‌ پاش Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامی،‌ ئێران له‌ به‌ره‌ÛŒ دژه‌ ڕۆژاوا ڕاوه‌ستاوه‌. ئاكامه‌كه‌یشی بۆ دوو هێزی ناعه‌ره‌بیی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، نه‌یده‌توانی له‌مه‌ جیاوازتر بێت: یه‌كێكیان له‌ Ú†Ù‡‌تری پاراستن Ùˆ ئاسایشی ناتۆ كه‌ÚµÙƒ وه‌رده‌گرێت و، ئه‌وه‌ÛŒ تریان ده‌كه‌وێته‌ ژێر گوشاری ئابڵووقه‌كانه‌وه‌.

دوای كۆده‌تاكه‌ÛŒ 15ÛŒ جولای، له‌ تواناكانی توركیادا گرفت دروست بووه‌.  Ø¦Ù‡‌ردۆغان له‌ هاوتا ڕۆژاوایییه‌كانی دڵگران بووه‌ØŒ به‌ هه‌وڵدان بۆ كۆده‌تا تۆمه‌تباریان ده‌كات و، په‌نای بۆ پیاوه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی مۆسكۆ Ùˆ تاران بردووه‌. بۆ دڵنیابوون، پێویسته‌ ئه‌وه‌ بڵێین كه‌ ئه‌ردۆغان بۆ ئه‌Ùˆ كاره‌ی، هۆكاری كرده‌ییی هه‌یه كه‌ سووریا له‌ پله‌ÛŒ یه‌كه‌میاندایه‌‌. به‌ڵام ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌ØŒ ده‌توانێت گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ ستراتیژیكی به‌رفراوان به‌دوای خۆیدا بێنێت. له‌ ناوخۆی توركیادا، زیانه‌‌ ده‌روونییه‌كانی ئه‌Ù… ڕووداوه،‌ حه‌زی  Ø¦Ù‡‌ردۆغانی بۆ "سوڵتانیزم" به‌هێزتر كردووه‌. به‌ڵام ئه‌Ù… حه‌ز Ùˆ ویسته‌ØŒ ده‌توانێت دوایین بازنه‌كانی په‌یوه‌ندیش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕۆژاوادا له‌ناو به‌رێت. وه‌كوو پسپۆرێكی كاروباری توركیا، پێویسته‌ له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌ هۆشداریی ئه‌وه‌ بده‌Ù… كه‌ توركیا له‌ چركه‌ساتی هه‌ڵبژاردنێكی چاره‌نووسسازدا ده‌ژیت. Ú•ÛŽÙƒ وه‌Ùƒ هه‌ڵبژاردنی ساڵی 1979 له‌ ئێران. دروشمی سیمبۆلیكی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ساڵی 1979 ئه‌وه ‌بوو: "نه‌ ڕۆژهه‌ڵاتی، نه‌ ڕۆژاوایی، ته‌نیا كۆماری ئیسلامی"ØŒ له‌Ùˆ كاته‌وه‌ كۆماری ئیسلامی، بۆ ڕێزگرتن Ùˆ پاراستنی ئه‌Ùˆ ئایدیۆلۆژییه،‌ ته‌نانه‌ت به‌وه ناچار Ùˆ‌ ڕازی بوو كه‌ هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ بازنه‌یه‌ÙƒÛŒ ته‌سك Ùˆ بچووكدا له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئێران سنووردار بێت. لێره‌وه‌ ئه‌زموونی ئێران بۆ توركیا، دوو وانه‌ÛŒ بنه‌Ú•Ù‡‌تی به ‌دوای خۆیدا دێنێت:

وانه‌ÛŒ یه‌كه‌Ù… كه‌ زۆر ئاشكرا دێته ‌به‌رچاو، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ كه‌ به ‌دوای دژایه‌تیی سیسته‌Ù…ÛŒ لیبراڵیی جیهانییه‌وه‌ن، ده‌بێت نرخ Ùˆ تێچووه‌كه‌یشی بده‌Ù†. ئێران سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ سه‌ر‌چاوه‌ÛŒ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ زۆر Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ له‌ نه‌وت Ùˆ غازدا له‌بن ده‌ستدا هه‌یه‌ØŒ  به‌ڵام بۆ پاراستن Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئایدیۆلۆژییه‌ شۆڕشگێڕانه‌كه‌ی، بازاڕی زۆر Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ له‌كیس خۆی داوه‌. ئێرانییه‌كان له‌ Ú†Ù‡‌ند ساڵی ڕابردوودا ئابڵووقه‌كانی ڕۆژئاوایان، به‌ سه‌رچاوه‌ Ùˆ هۆكاری كێشه‌ Ùˆ گرفته‌ ئابوورییه‌كانی خۆیان ده‌زانی، به‌ڵام پاش هه‌ڵگرتنی ئه‌Ùˆ سزا ئابووری Ùˆ ئابڵووقانه‌ له‌پاش ڕێككه‌وتنی ئه‌تۆمی، هێشتاكه‌ بازاڕی ئێران بۆ ئاڵوگۆره ‌بازرگانی Ùˆ وه‌به‌رهێنه‌ره‌ بیانییه‌كان وه‌Ùƒ گۆره‌پانێكی به‌مین(ئه‌ڵغام) چێنراو ماوه‌ته‌وه‌. له‌ كۆتاییدا، ده‌بێت بڵێین كه‌ هه‌میشه‌ هۆكاری كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كان له‌ ناوخۆی ماڵدایه‌.

به‌ڵام توركیا سه‌ره‌ڕای كۆده‌تا سه‌ربازییه‌كان، قه‌یرانه‌ دارایییه‌كان، ئابڕووچوون Ùˆ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵییه‌كان، هه‌میشه‌ ئه‌Ùˆ توانایییه‌ÛŒ هه‌بووه‌ كه‌ سه‌رمایه‌ Ùˆ وه‌به‌رهێنانه‌ بیانییه‌كان به‌ شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ بۆ لای خۆی ڕابكێشێت. به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئێران، توركیای لایه‌نگری ڕۆژئاوا، له‌ به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی بازاڕه‌ نوێیه‌كاندا هه‌میشه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ییشته‌ لووتكه‌ÛŒ ئاماری خشته جۆراوجۆره‌‌كان. سه‌ره‌ڕای لاوازیی توركیا له‌ سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كانی وه‌Ùƒ نه‌وت Ùˆ غاز، به‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆییی توركیا له‌ ساڵی 2015دا دووبه‌رامبه‌ری وڵاتێكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندی وه‌Ùƒ ئێران بووه‌.

دووه‌مین وانه‌ ئه‌وه‌یه ‌كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ یاخییه‌كان، كه په‌یڕه‌ÙˆÛŒ‌ له‌ ڕێكخستن Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ جیهانی ناكه‌ن، له‌ ده‌سته‌كه‌وته‌كانی ئاسایشی به‌كۆمه‌ڵیش بێبه‌Ø´ ده‌بن. Ù¾ÛŽØ´ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ 1979ØŒ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ ئێران دابوو كه‌ ناونیشانی "پارێزه‌ر یاخود پۆلیسی كه‌نداو" هه‌ڵگرێت و، وه‌كوو ستوون Ùˆ ÙƒÛ†ÚµÙ‡‌كه‌یه‌Ùƒ له‌ ستراتیژیی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارددا هه‌ڵسوكه‌وت بكات.  ئێران Ú¯Ù‡‌وره‌ترین كڕیاری Ú†Ù‡‌كوچۆڵ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بوو. به‌ڵام ئێرانی ژێرده‌ستی ئایه‌توڵڵاكان، پاش 1984ØŒ ڕووبه‌ڕووی ئابڵووقه‌ سه‌ربازییه‌كانی ئه‌مریكا  بوویه‌وه‌ و، به‌رده‌وام وه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك كه‌‌ پاڵپشتی له‌ تیرۆر ده‌كات، ناونیشانی Ù¾ÛŽ دراوه Ùˆ ناسێندراوه‌‌.

به‌ڵام Ú¯Ù‡‌وره‌ترین وانه‌ بۆ ئانكارا‌ØŒ گۆشه‌گیری Ùˆ په‌راوێزكه‌وتنی ئێران له‌ میانه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ 1980 تاوه‌كوو 1988 له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق بوو. به ‌درێژاییی دوو ساڵی یه‌كه‌Ù…ÛŒ جه‌نگ، ئێران هه‌ÙˆÚµÛŒ ده‌دا كه‌ Ù‡ÛŽÚµÛŽÙƒÛŒ به‌رگری له ‌هه‌مبه‌ر  هێرشه‌كانی عێراق دروست بكات، له ‌كاتێكدا كه‌ له‌Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌دا ئێران به‌ته‌واوی ته‌نیا بوو. هه‌روه‌ها به‌بارمته‌گرتنی دیپلۆماته‌ ئه‌مریكییه‌كان بۆ ماوه‌ÛŒ 444 Ú•Û†Ú˜ له ‌لایه‌Ù† Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئێرانه‌وه‌ØŒ ئه‌مریكا هۆكارێكی ئه‌وتۆی نه‌بوو كه‌ له ‌پاڵ ئێران بمێنیته‌وه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئێران به‌ دامه‌زراندنی گرووپی تیرۆریستیی حیزبوڵڵای لوبنان له‌ ساڵی 1982دا، بێڕێزی Ùˆ گاڵته‌ÛŒ به‌ ڕیسا Ùˆ یاسا Ùˆ پێوه‌Ú•Ù‡‌ Ù†ÛŽÙˆ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان كرد. ته‌نیا پاش یه‌Ùƒ ساڵ، Ú¯Ù‡‌وره‌ترین هێرشی تیرۆریستییان بۆ سه‌ر بنكه‌ÛŒ سه‌ربازه‌ ئه‌مریكییه‌كان له‌ به‌یروت ئه‌نجام دا Ùˆ له‌ ئاكامدا 241 ئه‌مریكییان كوشت.  ئه‌مریكا Ú•Û†Ú˜ به ‌رۆژ زیاتر یارمه‌تیی سه‌ددام حوسێنی ده‌دا Ùˆ ئه‌وه‌ له‌ كاتێكدا بوو كه‌ ئه‌وه‌ÛŒ باش ده‌زانی كه‌ سه‌ددام له‌Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌دا Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ كیمیایی به‌كار دێنێت. ئه‌Ù… برینه، كاتێك‌ بۆ ئێران قووڵتر بوویه‌وه‌ØŒ كه‌ بینیی له‌ ساڵی 1991دا هاوپه‌یمانێتییه‌ÙƒÛŒ سه‌ربازیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بۆ به‌رگری له‌ كوێت له ‌هه‌مبه‌ر عێراق Ù¾ÛŽÙƒ هات.

وه‌كوو هاوپه‌یمانێكی ناتۆ، توركیا له‌Ùˆ ته‌نیایی Ùˆ گۆشه‌گیرییه‌ÛŒ ئێران تێ ناگات Ùˆ دركی Ù¾ÛŽ ناكات. به‌ڵام له‌ ئێستادا به‌ چاوپێخشاندنێكی خێرا به‌ شانۆی سووریا، هه‌ندی بابه‌ت ئاشكرا ده‌بن. له‌ دوو ساڵی ڕابردوودا، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا پاڵپشتیی له‌ شۆڕشگێڕانی كوردی سووریا، سه‌ر به‌ پارتی كرێكارانی كوردستان، ده‌كات. ڕێكخراوێكی تیرۆریستی (هه‌رچه‌نده‌ به ‌بڕوای ئێمه‌ÛŒ كورد هیچ پارت Ùˆ كوردێكی Ø´Û†Ú•Ø´Ú¯ÛŽÚ•ØŒ تیرۆریست نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ڕزگاریخواز Ùˆ ئازادیخوازه- پێنووس‌)ØŒ كه‌ ڕێبه‌رایه‌تیی Ø´Û†Ú•Ø´ له‌ ناوخۆی توركیادا ده‌كات.

 Ø¦Ø§Ù†ÙƒØ§Ø±Ø§‌ له‌Ù… Ú•Ù‡‌فتاره‌ تووڕه‌یه‌ و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ پاڵپشتی له‌ تیرۆریزم Ùˆ لاوازكردنی سه‌روه‌ریی توركیا، سه‌ركۆنه‌ Ùˆ سه‌رزه‌نشتی ئه‌مریكا ده‌كات. یارمه‌تی Ùˆ پاڵپشتییه‌كانی ئه‌مریكا بۆ كورده‌كان، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ بۆ ئه‌وه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مریكا Ùˆ ڕۆژئاوا متمانه‌ÛŒ ته‌واویان به‌ توركیای ژێرده‌سه‌ڵاتی ئه‌ردۆغان نییه‌. Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ ویسته‌ ده‌سه‌ڵاتخواز Ùˆ پاوانخوازییه‌‌كانی توركیا، هاوڕێی زۆری بۆ توركیا له‌ ڕۆژئاوادا نه‌هێشتۆته‌وه‌.

 Ù‡Ù‡‌ست به‌ هه‌بوونی مه‌ترسی له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌ دیموكراتیكه‌كانی توركیا Ùˆ فراوانخوازییه‌كانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌دا،  وه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی گرنگی ئه‌ندامی ناتۆ، بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌وروپی، پێداچوونه‌وه‌ به‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ئیسلامگه‌رایه‌دا بكه‌Ù†. مه‌ترسییه‌كانی توركیا، زیاتر له‌ پێشوو بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ڕۆژئاوایییه‌كان، وه‌كوو Ú•Ù‡‌فتاره‌كانی ئێران به‌راورد ده‌كرێت.

ئانكارا،‌ هێشتا كاتی له‌به‌رده‌ستدا ماوه‌ كه‌ Ú•Ù‡‌فتاره‌كانی بگۆڕێت، به‌ڵام زۆر چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌ كه‌  Ø¦Ù‡‌ردۆغان به‌ گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ خێرا، بیر Ùˆ ڕای پێشووتری خۆی بگۆڕێت. له ‌كاتێكدا كه ‌نازناوی لایه‌نگره‌ مسوڵمانه‌كانی دیموكراسیی ڕۆژاوایی، Ú•Û†Ú˜ له‌ دوای Ú•Û†Ú˜ زیاتر ده‌بێت، به‌ڵام توركیا خه‌ریكه‌ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات. Ù¾ÛŽØ´ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئیتر Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌یه‌Ùƒ نه‌مێنێت،  Ø¦Ù‡‌ردۆغان ده‌بێت چاوێكی توند Ùˆ قووڵ بخشێنێته‌ ئه‌Ùˆ نرخ Ùˆ تێچووانه‌ی، ئه‌Ùˆ یاخیبوونه‌ÛŒ كه ده‌سه‌ڵاتدارانی تاران داویانه‌ و، هه‌ڵیان سه‌نگێنێت.

 

سه‌رچاوه‌:

http://nationalinterest.org

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون