PÊNÛS
سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ به‌رده‌و‌امیی پارته‌ سیاسییه‌كان له‌ ڕۆژاوا  

2016-10-02

سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ به‌رده‌Ùˆ‌امیی پارته‌ سیاسییه‌كان له‌ ڕۆژاوا

نووسه‌ر: دكتۆر حوجه‌توڵڵا ئه‌یووبی

به‌دامه‌زراوه‌ییبوونی كێبڕكێ Ùˆ ململانێ سیاسییه‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ حزبدا، ده‌بێ به ‌یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین سیماكانی مۆدێرنیزاسیۆنی سیاسیی ڕۆژاوا بزانین. گۆڕانكارییه‌ جیاوازه‌ سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتوورییه‌كان Ùˆ ڕووداو Ùˆ پێشهاته‌ گرنگه‌ میژوویییه‌كان، به‌ره‌به‌ره‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌  ڕۆژاوایییه‌كانی به‌ره‌Ùˆ ململانێ Ùˆ كێبڕكێی ئاشتییانه‌ Ùˆ كه‌مبوونه‌وه‌ÛŒ پێكدادان Ùˆ توندوتیژی Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ ناوخۆیییه‌كان برد.

پارتی سیاسی، كه‌ خۆی به‌رهه‌Ù…ÛŒ گۆڕانكاریی قووڵی بونیادی Ùˆ‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌  له‌  ڕۆژاوادا، ده‌توانێ ببێته‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ گۆڕانكاریی Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ به‌رچاو له‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یانه‌دا و، ببێته‌ دڵی‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌  ڕۆژاوایییه‌كان.  لێدانی ئه‌Ù… دڵه‌یش، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ پێكهێنانی ئاڵوگۆڕ Ùˆ چالاكی Ùˆ Ú¯Ù‡‌رمی و، له ‌هه‌مان كاتدا سه‌قامگیری Ùˆ دڵنیایی له‌ جه‌سته‌ÛŒ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كانی  ڕۆژاوایی. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ ئه‌وه‌ پارته‌ سیاسییه‌كانن كه‌ ده‌توانن ببنه‌ مێشكی بیركه‌ره‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù… و، جه‌سته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی بخه‌نه‌ ژێر فه‌رمانێكی یه‌كگرتوو. هه‌روه‌ها پارته ‌سیاسییه‌كان جووڵه‌ نه‌شیاو Ùˆ دوور له‌ نۆرمه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡ رێك ده‌خه‌Ù† Ùˆ‌ پێكه‌وه‌ هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا Ú†ÛŽ ده‌كه‌Ù†.

له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پارتایه‌تییه‌وه‌ØŒ پێكدادان Ùˆ ململانێییه‌كان Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری سیاسی، هه‌ماهه‌نگییه‌ÙƒÛŒ گونجاویان وه‌رگرت Ùˆ قه‌یران Ùˆ بارگرژیی به‌رده‌وام Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆیی Ùˆ ناسه‌قامگیریی سیاسی، جێگه‌ÛŒ خۆی دایه‌ سه‌قامگیری Ùˆ ئارامیی سیاسی.

پارتایه‌تی له‌ ڕۆژاوا، توانیی كه‌لتووری توندوتیژی Ùˆ زۆرلێكردن Ùˆ به‌هێزچاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ Ùˆ ململانێ Ùˆ ناكۆكییه‌كان، بگۆڕێت بۆ كه‌لتووری دانوستاندن Ùˆ داواكاری. یه‌كه‌Ù… پارتی سیاسی، به‌ مانا مۆدێرنه‌كه‌ی، له‌ ساڵی 1832 له‌ بریتانیا له‌دایك بوو. پاشان له‌ هه‌موو كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ ناڕۆژاوایییه‌كانیشدا  په‌یڕه‌وه‌ÛŒ Ùˆ ته‌نانه‌ت لاساییی Ù„ÛŽ كراوه‌. پێداچوونه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ خێرا له‌ وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی، ده‌ربڕی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێكخراوه‌كان، بونیادی ڕێكخستن Ùˆ ته‌نانه‌ت به‌رنامه‌كانی پارته‌كان له‌Ù… وڵاتانه‌ØŒ له‌ مۆدێڵی  ڕۆژاوایی وه‌رگیراوه‌. ئه‌زموونی پارتایه‌تی لاسایی كراوه‌ته‌وه‌ØŒ به‌ڵام له‌ كرده‌وه‌دا كه‌ ئامانجی سه‌ره‌كیی پارتایه‌تی،  له‌ناوبردنی بارگرژیی توندوتیژانه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ زاڵبوونی كێبركێی ئاشتییانه‌یه‌ØŒ كه‌Ú†ÛŒ نه‌تواندرا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێنانی پارتایه‌تیدا، ئه‌Ùˆ ئامانجانه‌ بێنه‌ دی. هه‌رچه‌نده‌ له‌Ù… باره‌یه‌وه دوو ڕوانگه‌ هه‌یه‌ ‌ كه‌ یه‌كه‌مینیان‌ باس له‌وه‌ ده‌كات ئه‌Ùˆ سیسته‌مه،‌ تایبه‌ته‌ به‌ وڵاتانی ڕۆژاوایی Ùˆ بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژهه‌ڵاتی Ùˆ ئه‌فریقی نه‌گونجاوه.‌ به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ردا، ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تر یاخود دووه‌Ù…ØŒ ئه‌وه‌ Ú•Ù‡‌ت ده‌كاته‌وه‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ كه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ Ùˆ گرفته‌ ئاڵۆزه‌كانی هه‌موو كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان، پێویسته‌ په‌نا ببرێته‌ به‌ر ئه‌Ùˆ كه‌لتوور Ùˆ میكانیزمانه‌ÛŒ پارتایه‌تی، وه‌Ùƒ له‌  ڕۆژاوادا هه‌یه‌.

ئه‌Ù… كتێبه،‌ جگه‌ له‌ پێشه‌ÙƒÛŒ Ùˆ ده‌ره‌نجام، له‌ سێ به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ Ú†Ù‡‌ند باسێك Ù¾ÛŽÙƒ دێت.

 Ø¨Ù‡‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù… به‌ ناونیشانی نهێنییه‌كانی سه‌ركه‌وتنی پارتایه‌تی له‌  ڕۆژاوا: زه‌مینه‌كانی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیی پارته ‌سیاسییه‌كان. هه‌ر له‌Ù… به‌شه‌دا باس له‌ سیمای گشتیی پارتی سیاسی Ùˆ ماناكانی Ùˆ Ú†Ù‡‌مكی پارته‌كه‌ ده‌كرێت. له‌ باسێكی تریشدا، ڕوانگه‌ جیاوازه‌كان ده‌رباره‌ÛŒ پارتی سیاسی ده‌خرێته ‌ڕوو. له‌ باسی دواییدا، زه‌مینه‌ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی كێبڕكێ‌ سیاسییه‌كان له‌  ڕۆژاوا ده‌خڕیته ‌ڕوو. پاشان باس له‌ زه‌مینه‌ÛŒ وه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌ Ùˆ گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان وه‌كوو پێكهێنه‌ری پارتی سیاسی ده‌كرێت. له ‌باسێكی تری ئه‌Ù… به‌شه‌دا پرۆسه‌ÛŒ دروستبوونی پارته‌ سیاسییه‌كان Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú†Ù‡‌ÚµÙ‡‌ÙƒÛŒ پارته‌كان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی دامه‌زراوه‌كانی پارته‌ سیاسییه‌كان، وه‌Ùƒ بیردۆزی "مۆریس دۆڤێرژه‌" ده‌خڕیته ‌به‌ر باس Ùˆ لێكدانه‌وه‌. پاشان بیردۆزی" لاپالۆمبارا Ùˆ واینه‌ر" له‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌دا ده‌خرێته ‌ڕوو. له‌ باسێكی تردا سه‌رچاوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ مێژوویییه‌كانی پارته ‌سیاسییه‌كان Ùˆ لێكترازانه‌كان ده‌خرێته ‌ڕوو.

به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…ØŒ به‌ ناونیشانی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌ جیاوازه‌كانی پارتی سیاسی: سیمایه‌ÙƒÛŒ نزیكتر له‌ پارته‌ سیاسییه‌كان، له‌ Ú†Ù‡‌ندین باس Ù¾ÛŽÙƒ دێت. له‌ باسێكیدا ڕێكخستنی پارته ‌سیاسییه‌كان Ùˆ ڕیفۆرم له‌ بیردۆزی مۆریس دۆڤێرژه‌ و، هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كان بۆ پیاده‌كردنی مۆدێڵی دۆڤێرژه‌ له‌ وڵاتاته‌ ناڕۆژۆاوایییه‌كاندا ده‌كرێت. له‌ باسی دواتردا، ئایدیۆلۆژیی حزبی Ùˆ چوارچێوه‌ÛŒ نه‌ریتی بۆ ناسینی Ú†Ù‡‌شن Ùˆ جۆری پارته‌كان، ده‌خرێته ‌ڕوو. به‌Ù… پێیه‌یش، Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئایدۆلۆژی له‌ ڕێكخستنی حزب Ùˆ جۆره‌كانی حزب، به‌Ù¾ÛŽÛŒ  Ú†Ù‡‌پبوون Ùˆ ڕاستبوون، هه‌روه‌ها پارته‌كانی ڕای گشتی Ùˆ پارته‌ ئایدۆلۆژییه‌كان، ده‌خرێنه‌ به‌ر لێكۆڵینه‌وه‌. له‌ باسێكی تری ئه‌Ù… به‌شه‌دا، به‌Ù¾ÛŽÛŒ زه‌مینه‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیی سه‌رهه‌ڵدانی پارته‌ سیاسییه‌كان له‌  Ú•Û†Ú˜Ø§ÙˆØ§Ø¯Ø§ØŒ پۆلینی پارته‌ سیاسییه‌كان ده‌كرێت. هه‌روه‌ها باس له‌Ùˆ لێكترازانانه‌ ده‌كرێت كه‌ بوونه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی پارتی جیاواز Ùˆ جۆراوجۆر له‌  ڕۆژاوا. له‌ باسی دواتردا، ئابووریی پارته‌ سیاسییه‌كان ده‌خرێته ‌ڕوو.

به‌Ø´ÛŒ سێیه‌‌Ù…ØŒ به‌ ناونیشانی" له‌ پارتی سیاسییه‌وه‌ بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ حزبی"ØŒ له‌ Ú†Ù‡‌ند باسێك Ù¾ÛŽÙƒ دێت. له‌ باسی یه‌كه‌مدا سیسته‌Ù…ÛŒ حزبایه‌تی Ùˆ فاكته‌ره‌ كاریگه‌ره‌كان له‌سه‌ر ده‌ستنشانكردنی، ده‌خرێته ‌ڕوو. پاشان جۆره‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ حزبی ده‌خڕیته‌ ڕوو. له‌ باسێكی تریشدا، سیسته‌Ù…ÛŒ هه‌ڵبژاردن Ùˆ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر سیسته‌Ù…ÛŒ حزبی، ڕوون ده‌كرێته‌وه‌. له‌ باسی دواتردا، پێداچوونه‌وه‌یه‌Ùƒ له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی درووستبوونی سیسته‌مه‌ حزبییه‌كان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كانی  ڕۆژاواییدا، بۆ نموونه‌ له‌ فه‌Ú•Ù‡‌نسا Ùˆ بریتانیا، ده‌كرێت. له‌ كۆتاییشدا ده‌ره‌نجامه‌كان ده‌خرێته ‌ڕوو.

 

سه‌رچاوه‌:

دكتر حجت الله‌ ایوبی، پیدایی Ùˆ پایایی احزاب سیاسی در غرب، تهران: انتشارات سروش، 1382.

د. حوجه‌توڵڵا ئه‌یووبی، سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ به‌رده‌وامیی حزبه‌ سیاسییه‌كان له‌  ڕۆژاوا، وه‌ڕگێرانی: ئازاد وه‌ÚµÙ‡‌دبه‌گی، هه‌ولێر: چاپخانه‌ÛŒ ده‌زگای ئاراس، 2007.

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون