PÊNÛS
فه‌لسه‌فه‌ی سیاسیی سه‌ده‌ی بیسته‌م  

2016-09-28

فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسیی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…

Twentieth century political philosophy

Donald Atwell Zoll

نووسه‌ر: دۆناڵد ئه‌توێڵ زۆڵ

دۆناڵد زۆڵ، Ù„ÛŽÙƒÛ†ÚµÙ‡‌ری ئه‌مریكیی فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسی له‌ زانكۆی ویلایه‌تی ئاریزۆنا (Arizona State University)ØŒ ئه‌Ù… كتێبه‌‌ÛŒ وه‌Ùƒ باسێكی چڕوپڕ له‌ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسیی ڕۆژاوا له‌ سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌مدا نووسیوه‌. هه‌روه‌ها ئه‌Ù… كتێبه‌ توێژینه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ ورد Ùˆ قووڵه‌ له‌سه‌ر سیسته‌Ù…ØŒ قوتابخانه Ùˆ تیۆری Ùˆ مه‌عریفه‌‌ فه‌لسه‌فییه‌كان ده‌رباره‌ÛŒ سیاسه‌ت، به‌ ئاماژه‌دان به‌ ڕیشه‌ Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌‌Ù…ÛŒ زایینیدا.

نووسه‌ر ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌Ù… سه‌ده‌یه‌دا ڕوانگه‌ÛŒ هزریی جۆراوجۆر له‌ بواره‌كانی سیاسه‌ت Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا، هه‌وڵیان داوه‌‌ وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرس Ùˆ كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ بده‌نه‌وه‌ كه‌ كاردانه‌وه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆی پێویستییه‌كانی سه‌رده‌مه‌ و، له‌ پانتاییی ئایدیۆلۆژی Ùˆ ڕوانگه‌ Ú†Ù‡‌په‌كان، پارێزگاره‌كان، لیبراڵه‌كان Ùˆ میانڕه‌وه‌كاندا بڵاو بوونه‌ته‌وه‌.

نووسه‌ر له‌ درێژه‌دا ده‌ڵێت: ئه‌مانه‌یش، له‌ "ژیان ته‌وه‌ری"ØŒ تاوه‌كوو Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ فرۆیدی Ùˆ پارێزگاری Ùˆ فاشیزم ده‌گرێته‌وه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ ئه‌Ù… هه‌وڵانه،‌ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌ له ڕیشه‌ Ùˆ بنچینه‌ Ùˆ بنه‌ماكانی ئایدیاڵخوازی Ùˆ بنه‌ماخوازی، تا دیموكراسیی جه‌ماوه‌ری Ùˆ سۆسیالیزم Ùˆ كۆمۆنیزم. له‌ Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی تریشه‌وه،‌ له‌ لیبرال دیموكراسی Ùˆ فره‌یییه‌وه‌ بۆ نوخبه‌Ú¯Ù‡‌رایی Ùˆ پێداچوونه‌وه‌خوازی له ‌لایه‌Ùƒ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌یشه‌وه‌ له‌ پۆزیتیڤیزمی نوێ‌ Ùˆ بنه‌ماخوازیی نوێیه‌وه،‌ تا Ú•Ù‡‌سه‌نایه‌تیی بوون Ùˆ داهاتووگه‌رایی.

نووسه‌ر بڕوای وایه‌ كه‌ فۆرمی هزره‌كانی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ ده‌ربڕی ئه‌Ùˆ ڕاستییه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… سه‌ده‌یه‌ له‌ ده‌ستنیشانكردنی چاره‌نووسی دوایین ئه‌زموونی هزر Ùˆ بیره‌ پێكناكۆكه‌كاندا له‌ پێشكه‌شكردنی ئه‌ڵته‌رناتیڤ Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌ÛŒ گونجاو له ‌هه‌مبه‌ر گرفته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی پرۆژه‌ÛŒ ناته‌واوی مۆدێرێنیته‌دا، ده‌رفه‌تخوڵقێن بووه‌‌. به‌Ù… پێیه‌یش، پشكی فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… له‌ ژیانی هزریی سه‌رده‌Ù…ÛŒ نوێدا، به‌شدارییه‌ÙƒÛŒ بێوێنه‌یه‌. له‌Ù… ڕوووه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ Ùˆ خوێندنه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌خنه‌گرانه‌یان له‌ قۆناغه‌كانی گۆڕانكاری Ùˆ په‌ره‌سه‌ندنی هزری نوێ، تێگه‌ییشتن له‌ هۆكاری دابڕان Ùˆ به‌رده‌وامی له‌Ù†ÛŽÙˆ ڕابردووی هزری مۆدێرن، ڕوانگه‌ÛŒ داهاتووی ئه‌Ù… هزره‌ ڕوونتر ده‌كاته‌وه‌.

 Ú•Ø§Ø³ØªÛŒÛŒÙ‡‌كه‌ی، هه‌ÙˆÚµÛŒ نووسه‌ر له‌Ù… كتێبه‌دا، به‌رزكردنه‌وه‌ Ùˆ نیشاندانی Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هزر Ùˆ بیركردنه‌وه‌ Ùˆ ئه‌قڵانییه‌ته‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ Ùˆ گرفته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی مرۆڤ Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مرۆیی Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌ نائه‌قڵانییه‌ت Ùˆ دژه‌ ئه‌قڵانییه‌كان؛ به‌Ù… پێیه‌یش، ته‌سككردنه‌وه‌ÛŒ مه‌ودای نێوان هزری فه‌لسه‌فی Ùˆ تیۆری له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بواری كرده‌یی Ùˆ واقعیی سیاسه‌تدا، یاخود به‌ دیوێكی تردا، نزیككردنه‌وه‌ÛŒ فه‌یله‌سووف Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تمه‌داره‌كان له‌ یه‌كتری.

نووسه‌ر له‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ÛŒ خوێنه‌ران له‌ نیگه‌رانیی خۆی، له‌ دووركه‌وتنه‌وه‌مان‌ له‌ ئه‌Ù‚Úµ و، باوه‌Ú• به‌ بێسوودیی ئه‌قڵانییه‌ت، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات Ùˆ ده‌ڵێت: تا ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ كه‌ ئێمه‌ نه‌توانین له‌ نێوان ئه‌Ùˆ بنه‌مایانه‌ÛŒ كه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی فه‌لسه‌فییان له‌سه‌ر ده‌كه‌ین له ‌لایه‌Ùƒ و، ئه‌Ùˆ بنه‌مایانه‌ÛŒ كه‌ كه‌Ù… Ùˆ زۆر، هه‌ڵسه‌نگاندنی سیاسیی ڕۆژانه‌مانی له‌سه‌ریان Ù¾ÛŽ ئه‌نجام ده‌ده‌ین، سازش Ùˆ ئاشتبوونه‌وه‌یه‌Ùƒ Ù¾ÛŽÙƒ بێنین، به‌ته‌واوی له ‌به‌رده‌Ù… ئه‌وه‌داین كه‌ له‌ژێر گوشاره‌كانی ژیاندا، به‌بێ هه‌بوونی توانای كۆنترۆڵ Ùˆ ئاراسته‌‌كردنیان، تێ بچه‌قین Ùˆ ته‌نیا ناڵه‌ Ùˆ هاتوهاوار بكه‌ین.

 Ø¨Ù‡‌Ù… پێیه‌یش، نووسه‌ر زۆر Ú¯Ù‡‌شبینه‌ به‌ داهاتووی ئه‌قڵانییه‌تی مرۆڤ Ùˆ ده‌ڵێت: سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ وه‌Ùƒ هه‌ر سه‌ده‌یه‌ÙƒÛŒ تری مێژوویی، به‌ هه‌موو شانازی Ùˆ شه‌رمه‌كانییه‌وه‌ØŒ به‌ نه‌زانی Ùˆ زانایییه‌وه‌ØŒ هه‌موو كاتێك له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌ÚµÛŽÙ† Ùˆ موژده‌ÛŒ داهاتوویه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌شدا هاوته‌ریب بووه‌. ئه‌Ù… به‌ڵێنه‌یش،‌ وه‌كوو هه‌میشه‌ØŒ ته‌نیا به‌ یارمه‌تیی بیر Ùˆ هزری مرۆیی ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت. هه‌ر Ú†Ù‡‌نده‌یش، سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… له‌Ú¯Ù‡‌Úµ شێتایه‌تی Ùˆ تاوانه‌كان Ùˆ نائه‌قڵانییه‌تی مرۆڤدا، تا ئاستی نه‌مان Ùˆ سڕینه‌وه‌ÛŒ مرۆڤه‌كان ڕۆییشتووه،‌ به‌ڵام دیسانه‌وه‌ ئه‌وه‌ ئه‌Ù‚Úµ Ùˆ هزری مرۆڤه‌كان بووه‌ كه Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ù„ÛŽ گرتووه‌ Ùˆ كۆتایی به‌Ù… كاره‌ساتانه‌ هێناوه‌.

ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ ‌(10) به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌.

به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…: دۆخی ئه‌سته‌Ù…ÛŒ فه‌یله‌سووف

به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…: پردی په‌یوه‌ندیی ژیانباوه‌Ú•ÛŒ: Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ فرۆیدی

به‌Ø´ÛŒ سێیه‌Ù…: Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ÛŒ Ù…ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù„ÛŒ سه‌ره‌تایی: فاشیزم

به‌Ø´ÛŒ چواره‌Ù…: یۆتۆپیای ماتریالیستی: كۆمۆنیزم

به‌Ø´ÛŒ پێنجه‌Ù…: هێزی ڕاكێشانی زانست: پۆزیتیڤیزمی نوێ

به‌Ø´ÛŒ شه‌شه‌Ù…: سه‌ده‌ÛŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ ئاسایی: دیموكراسیی پۆپۆلیستی

به‌Ø´ÛŒ حه‌وته‌Ù…: پاشه‌كشه‌ÛŒ سه‌لیقه‌ Ùˆ حه‌ز: پارێزگاری

به‌Ø´ÛŒ هه‌شته‌Ù…: هاواری نیگه‌رانی Ùˆ دڵه‌ڕاوكێ: ئێگزیستانسیالیزم

به‌Ø´ÛŒ نۆیه‌Ù…: جۆش Ùˆ خرۆشی Ø´Û†Ú•Ø´Ú¯ÛŽÚ•ÛŒ: ڕادیكالیزمی نوێ

به‌Ø´ÛŒ ده‌یه‌Ù…: داهاتووگه‌رایی

 

سه‌رچاوه‌:

https://www.amazon.com

http://www.abebooks.co.uk

دونالد اتول زول، فلسفه‌ سیاسی قرن بیستم، مترجم: دكتر محمد ساوجی، تهران: نشر اگه‌ØŒ 1387.

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون