PÊNÛS
وەڵامى ڕاستەوخۆى چەند پرسیارێکى بنەڕەتیى لەبارەى Ø´Û•Ú•Ù‰ سوریەوە  

2016-09-25

وەڵامى ڕاستەوخۆى چەند پرسیارێکى بنەڕەتیى لەبارەى شەڕى سوریەوە

ماكس فيشەر، نیویۆرک تایمز، 18Ù‰ سێپته‌مبەرى

وەرگێڕانی Ù„Û• ئینگلیزییەوە: Ø¦Ø§Ø³Û† کەریم

لەوانەیە پاش 5 ساڵ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سووریا، Ú©Û• لاپەڕەى یەکەمى داگیر کردووە، ببەخشرێى Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ Ø´Û•Ú•Û• وەڕس بووبى Ùˆ چیدى هەستێکى Ù¾ÛŽ Ù†Û•Ú©Û•Ù‰. ئاسانە شونەوارى باجەکانى ئەم جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ بدۆزیەوە: ئەم جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ 400,000 خەڵکى بە کوشت داوە، ملیۆنان کەسى Ù„Û• ماڵ Ùˆ حاڵى خۆیان هەڵکەندووە، جێگەى بۆ دەوڵەتى ئیسلامى (داعش) کردەوە Ùˆ هێزە بیانییەکانى ڕاکێشایە ناو سووریاوە بە ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکایشەوە. Ù„ÛŽ زەحمەتە بزانین بۆچى Ùˆ Ú†Û†Ù† ئاوا کەوتەوە. وێدەچێ شتە بنەڕەتییەکان بە بەراورد بە وردەکاریى ڕۆژانەى جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌Ú©Û•ØŒ تێکەڵ Ùˆ پێکەڵتر بن.

Ù„ÛŽ شتگەلى بنەڕەتى Ú©Û• بۆ حاڵیبوون Ù„Û•Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Û•Ù‰  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ گرنگ Ùˆ یەکلاکەرەوەن- زۆر Ù„Û•ÙˆÛ• ئاڵۆز Ùˆ پاڵۆزترن ÙˆÛ•Ú© ئەوەى Ù„Û• سەرەتاوە دێنە بەر زەین. ÙˆÛ•Ú© دەردەکەوێ ئەو ئاگربڕەى دیماهى لەسەر لێوارى هەرەسهێنانە، پاش ئەوەى فڕۆکەکانى ئەمریکا هێزەکانى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ÛŒØ§Ù† دایە بەر بۆمبان، ئا لێرەدا وەڵامى ڕاستەوڕاست بۆ هەندێ پرسیارى بنەڕەتى لەبارەى ئەو کێشەیە دەدەینەوە: ÙˆÛ•Ú© هەوڵدانێک بۆ چوونە بنج Ùˆ بنەوانى ئەم جه‌نگەوه‌ØŒ پێفاژۆیە بەرفرەکەى، Ú† پێوەندییەکى بە قەیرانى پەنابەران Ùˆ سەرهەڵدانى دەوڵەتى ئیسلامییەوە هەیه‌.

1. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ئەهلیى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ چییه‌ØŸ

مانا Ùˆ Ù†ÛŽÙˆÛ•Ú•Û†Ú©Ù‰ جه‌Ù†Ú¯Û•Ú©Û• زۆرتر خویا Ùˆ ڕوون دەبێ، ئەگەر ÙˆÛ•Ú© چوار Ú©ÛŽØ´Û• (نزاع- conflict)Ù‰ تێکهەڵکیش بیرت Ù„ÛŽ کردەوە. Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ سەرەکى Ù„Û• نێوان هێزەکانى سەر بە سەرۆک بەشار ئەلئەسەد Ùˆ ئەو یاخییانەیە Ú©Û• دژایەتیى ئه‌Ùˆ دەکەن. بە تێپەڕبوونى کات، هەردوو لا، بوونەتە میلیشیاى فرەڕەنگ، بە جەنگاوەرە خۆجێ Ùˆ بیانییەکانیشەوە، بەڵام ڕێککەوتنى بنچینەییى یاخیگەران لەسەر ئەوەیە Ú©Û• داخوا حکوومەتەکەى ئەسەد لەسەر کار بمێنێتەوە یان نا؟

ئەم کێشەیە، دەرگەى بۆ کێشەیەکى دیکە کردەوە: کەمینەى ئیتنیى کورد Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ئەو هەرا Ùˆ بێسەروبەرییەدا، دەستى دایە Ú†Û•Ú©. کوردەکان دەوڵەتۆکەیەکى دیفاکتۆیان بۆ خۆ Ù„Û• خاکى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ دابڕى Ùˆ وردە-وردە دەڤەر Ùˆ ناوچەى دیکەی بە حیساب کوردنشینیان بەبەرەوە نا- هەندێ جار بە پشتیوانیى ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا، Ú©Û• ÙˆÛ•Ú©Ùˆ هاوپەیمانێک دژى گرووپە جیهادییەکان چاویان Ù„ÛŽ دەکا. Ù„Û• کاتێکدا ئەسەد تەکەزى نەکردە سەر جه‌Ù†Ú¯Ù‰ گرووپەکانى کورد، Ù„ÛŽ Ù„Û• لایەن دراوسێکەیانەوە، تورکیا، Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کەمینەى کوردى ناوخۆى وڵاتەکەى خۆیدا Ù„Û• جه‌نگدایە، دژایەتى دەکرێن.

Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ سێیەم، دەوڵەتى ئیسلامى یان داعش دەگرێتەوە، Ú©Û• Ù„Û• ئاکامى شه‌Ú• Ùˆ پێکدادانى ناوخۆى گرووپە جیهادییەکاندا، سەرى هێنایە دەرێ. داعش Ù„Û• 2014دا، پانتایییەکى گەورەى Ù„Û• سووریا Ùˆ عێراق خستە بندەست خۆى Ùˆ قەڵەمڕەوى خەلافەتى خۆى تێدا ڕاگەیاند. ئەم گرووپە هیچ هاوپەیمانێکى نییە Ùˆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەرجەم ئەکتەرەکانى دیکەدا Ù„Û• شه‌Ú• Ùˆ تێکهەڵچووندایە.

چوارەم Ú©ÛŽØ´Û•ØŒ Ú©Û• کێشەیەکى هەرە ئاڵۆز Ùˆ هەرە بزێوە، خۆى Ù„Û• مایەیخۆتێکردن (ده‌ستێوه‌ردان)Ù‰ چەندسەرەى بیانی دەبینێتەوە Ú©Û• تا هاتووە ئەو مایەیخۆتێکردنە زۆرتر بووە. ئەسەد بە پشتى ڕووسیا Ùˆ ئێران دەخوڕێ، هەروا میلیشیاکانى گرووپى حزبوڵڵاى لوبنانیش پشتیوانیى Ù„ÛŽ دەکەن. یاخیگەرانیش، ئەمریکا Ùˆ دەوڵەتە بە نەوت دەوڵەمەندەکانى ÙˆÛ•Ú© عەرەبستانى سعوودى پشتیان دەگرن. ئەم هێزە بیانییانە، ئەجێنداى جیاوازیان هەیە، بەڵام هەمووان بوونەتە سۆنگەى بەرەوژوورچوونى توندوتیژی Ù„Û•  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ Ùˆ هاوکاربوون Ù„Û• بەردەوامبوونى جه‌نگەکەدا.

 

2. ئەم جه‌Ù†Ú¯Û• Ú†Û†Ù† هەڵگیرسا؟

بەڕواڵەت ئەم کێشەیە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەهارى عەرەبى Ù„Û• 2011دا دەستى Ù¾ÛŽ کرد. سورییەکان تەباى خەڵکانى دیکەى سەرانسەرى ناوچەکە، بە شێوەیەکى ئاشتیخوازانە دژى حکوومەتى ئۆتاریتەى ئەسەد ڕاست بوونەوە. ئەسەد بەتوندى وەڵامى دانەوە Ùˆ دای پڵۆسین. Ú©Û†Ú• Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ùˆ گرووپەکان بۆ به‌رگریکردن Ù„Û• خۆیان، دەستیان بۆ Ú†Û•Ú© برد Ùˆ ئیدى شه‌Ú• Ùˆ پێکدادانى Ù„ÛŽ کەوتەوە، تا بووە جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ ئەهلى. هەندێ سەرباز Ùˆ لەشکر هاتنە پاڵ یاخیبووانەوە، Ù„ÛŽ هەندەیش نەبوون Ú©Û• سەر بکەون Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Û•Ú©Û• بە لایەکدا بخەنەوە.

بەڵام ئەوە بەتەنێ لەبەریەکهەڵوەشانى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ù…ان بۆ ڕاڤە ناکات. ئێستە خویایە Ú©Û• دەوڵەت کز Ùˆ پەڕپوت Ùˆ نابود بووە، بە شێوەیەک Ú©Û• ناجێگیر Ùˆ Ù„Û• توندوتیژى هاڵاوە. گرووپێکى کەمینە، دەستى بەسەر حکوومەتدا گرتووە. Ù„Û• ماوەى چەند دەیەدا، دابەشبەندییە ئایینى Ùˆ ئیتنییەکانى ناو  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ØŒ گرنگیى سیاسییان زێتر پەیدا کردووە Ùˆ کەمینەى دەسەڵاتڕانیان دوچارى ترس Ùˆ بیم Ùˆ کاردانەوە کردووە. ئەسەد پشتیوانییەکى بەهێزى Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ دامودەزگاکانى سوپا Ùˆ ئەمندا هەیه‌ Ù†Û•Ú© Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ کۆمەڵانى بەرفرەى خەڵکدا، ئەمەیش واى کردووە زەبروزەنگ Ùˆ توندوتیژیى زۆرتر بە دواى خۆیدا بهێنێ.

ناسەقامگیریى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ بە Ù‡Û†Ù‰ ئەو فاکتە قووڵتر بووەتەوە Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ ساڵانەى دواییدا ژمارەیەکى زۆرى گوندنشینان بۆ ناو شارەکان باریان کردووه‌ Ùˆ بەشێکى ئەو بارکردن Ùˆ هاتنەشارەیش، بە Ù‡Û†Ù‰ وشکەساڵى Ùˆ قاتوقڕى Ùˆ گۆڕانى کەشوهەواوە بووە.

شه‌ڕوشۆڕ کاتێ Ù„Û• سووریا دەستی Ù¾ÛŽ کرد، بە Ù‡Û†Ù‰ چەند فاکتەرێکى دەرەکییەوە خراپتر Ùˆ گەرمتر بوو. دەیەیەک جه‌Ù†Ú¯ Ù„Û• عێراقى دراوسێ، Ú©Û• چەند گرووپێکى سەرەڕۆ Ùˆ جەربەزە Ùˆ قاڵبووى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ Ù„ÛŽ کەوتبۆوە، بەرەو  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ هاتن. Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ هەرا Ùˆ ئاریشە سیاسییەکانى عێراق Ù„Û• 2011 Ùˆ 2012دا فەزایەکى کراوەیان بۆ دەوڵەتى ئیسلامى کردەوە. Ù„Û•Ùˆ ماوەیەدا،  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ کەوتە Ù†ÛŽÙˆ دەقنى ململانە هەرێمایەتییەکانى سعوودیا Ùˆ ئێرانەوە.

 

3. Ú† وڵاتێک Ù„Û•Ù… جه‌نگەدا تێوە گلاون Ùˆ لەبەر چى؟

پێنج وڵات Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ سەرەکى Ù„Û• سووریادا دەگێڕن Ùˆ هەر یەکەیشیان ئەجێنداى تایبەت بە خۆى هەیە. مایەیخۆتێکردنى ئەو وڵاتانە جه‌نگەکەیان خستووەتە بارى تێکچەقینێکى خراپەوە.

ئێران یەکەم وڵات بووە Ú©Û• تفاقى جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ سەربازیى بۆ کۆمەککردن بە ئەسەد شاندووە. ئێران، بۆ ستراتیژیى هەرێمایەتیى خۆى،  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ù‰ Ù¾ÛŽ وڵاتێکى گرنگە: ئاخر Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ÙˆÛ• دەستى بە لوبنان Ùˆ حزبوڵڵا ڕادەگا، حزبوڵڵا گرووپێکە تاران بۆ نفووزى هەرێمایەتى Ùˆ بۆ بەرسنگگرتنى ئیسڕائیل بەکار دینێ Ú©Û• Ú†Û•Ú©Û• نوکلیارییەکانى، هەترەشى ئێرانى بردووە.

عەرەبستانى سعوودى پشتیوانیى Ù„Û• یاخیبووەکانى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ کردووە بەو هیوایەى حکوومەتێکى دۆست، جێگەى بەشار ئەسەد بگرێتەوە Ùˆ Ù¾ÛŽØ´ بە نفووزى ئێرانش بگرێ. سعوودیا Ùˆ ئێران چەند دەیەکە ڕکبەڕکى یەکتر وەستاون Ùˆ لەسەر باڵادەستبوون Ù„Û• ناوچەکەدا، شتێکى Ù„Û• بابەتى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ ساردیان Ù„Û• نێواندایە. وڵاتەکانى دیکەى عەرەب ÙˆÛ•Ú© ئەردەن، قەتەر Ùˆ "میرنشینە یەکگرتووەکانى عەرەب"یش پشت Ùˆ پەناى یاخیگەرانن.

ململانەى ئەو دوو وڵاتە لەبەر چەندین هۆ گەورە بووە: هێزى بەرەوسەرچوونى ئێران؛ بۆشاییى هێز لە ناوچەکەدا کە دواى ڕووخانى سەدام حسێن لە ٢٠٠٣ لە عێراق هاتە ئاراوە؛ بۆشاییى زۆرترى سیاسى کە بەهۆى بەهارى عەرەبییەوە پەیدا بوون؛ هاتنەسەرکارى مەلیکێکى تازەى هەڵۆئاسا لە عەرەبستانى سعوودى؛ ترس و بیمى عەرەبستانى سعوودى، کە چیدیکە ئەمریکا وەک جاران لەگەڵ ئێراندا توند نەبێ.

ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا Ú†Û•Ú©ÙˆÚ†Û†Úµ بە یاخیبووە سوورییەکان دەدا. ئەمریکا Ù‡Û•ÙˆÛ•Úµ جار Ú†Û•Ú©Ù‰ بە گرووپەکانى ئۆپۆزیسۆن دەدا دژ بە ئەسەد، ÙˆÛ•Ú© دوژمنێکى لەمێژینە Ùˆ پاشان بۆ هاندان Ùˆ دەستلەپشتدانى ئەو گرووپانەى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ دەوڵەتى ئیسلامى Ù„Û•  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ø¯Ø§ دەکەن. هەروا بێتەوە ئەمریکا Ù„Û• دژى داعش، Ú†Û•Ú© Ùˆ تفاقى جه‌Ù†Ú¯ بە گرووپەکانى کوردیش دەدا.

تورکیا، یاخیبووە  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ú©Ø§Ù†Ù‰ حەواندەوە Ùˆ مۆڵەت Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بە خۆبەخشە بیانییەکان دا Ú©Û• بەناو خاکى ئەودا بچنە  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§. هەروا تورکیا Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ داوە Ú•Ú˜ÛŽÙ…Û•Ú©Û•Ù‰ بنکۆڵ بکا Ùˆ تەنانەت بڕووخێنێ. پاشان تورکیا بەگژ گرووپەکانى کوردى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ø¯Ø§ چووه‌وه‌ØŒ نەبادا ئەوان Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ یاخیبووە کوردەکان لەناو تورکیادا بەهێز بکەن.

ڕووسيا هەر Ù„Û• دەسپێکەوە پشت Ùˆ پەناى ئەسەد بووە Ùˆ Ú†Û•Ú©ÙˆÚ†Û†ÚµÙ‰ Ù¾ÛŽ فرۆشتووە Ùˆ سەرپۆشێکى دیپلۆماتیشى Ù„Û• نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دابین کردووە.  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ دوا هاوپەیمانێکى ڕووسیایە Ú©Û• تا ئێستە مابێتەوە. مۆسکۆ تاکە بنکەی سەربازى، Ú©Û• Ù„Û• دەرەوەى یەکێتیى سۆڤیەتى جاران بۆ مابێتەوە، Ù„Û•  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ÛŒÛ•. هێزەکانى ڕووسیا Ù„Û• 2015دا Ù„Û• کاتێکدا ئەسەد Ù¾ÛŽ دەچوو Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ نەمابێ Ùˆ پڕزەى Ù„ÛŽ بڕابێ، مایەى خۆیان Ù„Û• جه‌نگەکەدا کرد.

 

4. ئەم جه‌Ù†Ú¯Û• بۆ هێندە خوێناوییە؟

هەموو لایەنەکان Ú† شتى بەد Ùˆ ناقۆڵا هەیە، کردوویانە، بەڵام هێزەکانى سەر بە ئەسەد تا ڕادەیەک Ù„Û• هەمووان پتر کار Ùˆ کردەى خراپیان کردوون. Ù„Û• سەرینى ئەوەى حکوومەتەکەى هێندە بێهێز Ùˆ نابوود ببوو – ئاخر بنکە جەماوەرییەکەى بەرتەسک Ùˆ سوپاکەى زەبرێکى قوڕسى ÙˆÛŽ کەوتبوو- ئەسەد Ù„Û•Ùˆ بڕوایەدا بووە Ú©Û• دەتوانێ کۆنترۆڵى خۆى بەسەر خەڵکدا بسەپێنێتەوە Ùˆ تەنیا بە زەبروزەنگ دەتوانێ سوورییەکان ناچارى ملکەچکردن Ùˆ سەردانەواندن بکاتەوە. Ù„Û•Ùˆ نێوەیشدا، بە بەکارهێنانى Ú†Û•Ú©Ù‰ کیمیایى، بۆمبە بەرمیل Ùˆ برسیکردن-یشەوە. Ù„Û• سەرینى ئەوەى Ù†Û• ئەسەد هێندە هێزى هەبووە سەر بکەوێ، Ù†Û• یاخیبووەکانیش Ú©Û• جه‌Ù†Ú¯Û•Ú©Û• ببەنەوە. هێڵەکانى جه‌Ù†Ú¯ گاڤێ بۆ Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ• چوون Ùˆ گاوێ بۆ دواوە گەڕاونەتەوە Ùˆ هەموو Ú©Û†Ú• Ùˆ کۆمەڵەکان، بەر Ø´Û•Ù¾Û†ÚµÙ‰ وێرانکارى کەوتوون Ùˆ بە هەزاران کەس کوژراون Ùˆ هەر لایەک شتێکى Ú©Û•Ù…ÛŒ وەدەست هێناوە.

ده‌ستێوه‌ردانەکانى بیانى وایان کردووە جووڵە Ùˆ بزاڤى هێڵەکانى پێشه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ تەنانەت زۆر خوێناویتر بێ و، دەقن Ùˆ تێکچەقینەکەیان قووڵتر ببێتەوە. ÙˆÛ•Ú© ئەنجامێک، بەگشتى زەبروزەنگ Ùˆ جه‌نگ، خەڵکێکى زۆرى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ù‰ کوشتووە، بەبێ ئەوەى هۆکارە داینامیکییەکانى Ú©ÛŽØ´Û•Ú©Û• گۆڕانێکیان بەسەردا بێ. ساڵانى پشێوى Ùˆ هەرا، نیزامى بنەڕەتییان Ù„Û• سووریا هەڵتەکاند. ÙˆÛ•Ú© زۆر جاران وا بووە Ù„Û• سایەى جه‌Ù†Ú¯Û• ئەهلییە درێژخایەنەکاندا، میلیشیاکان بۆشایییەکە Ù¾Ú• دەکەنەوە. سەرکردەى ئەو میلیشیایانە زێتر ÙˆÛ•Ú©Ùˆ بازرگانى جه‌Ù†Ú¯ دەردەکەون Ùˆ ڕەفتار دەکەن Ùˆ بەزۆر پارەوپووڵ Ùˆ داهات Ù„Û• خەڵک دەستێنن. ئەم پراکتیکە Ù„Û• لایەن میلیشیا یاخیگەرەکانەوە هاتووەتە پێڕەوکردن Ùˆ هەندێک Ù„Û• پشتەوانانى حکوومەتیش هەر وایان کردووە.

سەرهەڵدانى داعش، هەموو ئاراستەکانى بەرەو خراپتر برد. ئەم گرووپە جیهادییە خەت Ùˆ ختوتێکى دیکەى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ دانا Ùˆ بازرگانى جه‌نگى، زۆرتر بەرهەم هێنا Ùˆ بەناچارى مایەیخۆتێکردنى بیانیى زۆرترى Ù„ÛŽ کەوتەوە Ùˆ Ù„Û• هەموویش خراپتر، هەموو Ú©Û†Ú• Ùˆ کۆمەڵەکانى خستە ژێر بارى حوکمڕانێتییەکى سەڕەڕۆى ملهوڕى دەمارگیرەوە...

5. Ú†Û†Ù† ئەم جه‌Ù†Ú¯Û• بەهۆى ئایینەوە، دابەش بووە؟

هیچ شتێکى نائاساییى ئایینى لەبارەى جه‌Ù†Ú¯Ù‰  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ نابینرێ، Ù„ÛŽ هێزە سیاسییەکانى سووریا بەگوێرەى Ù‡ÛŽÚµÛ• ئایینییەکان گەمەیان کردووە Ùˆ دابەش بوون. بۆ ئەوەى تێ بگەین Ú©Û• بۆچى، ئایین یاریدەى شتێکى داوە Ú©Û• نزیکەى ١٠٠ ساڵ Ù¾ÛŽØ´ ئێستە دەستی Ù¾ÛŽ کردووە.

Ù„Û• پاش جه‌Ù†Ú¯Ù‰ جیهانیی یەکەم، فەڕەنسا ئەو ناوچەیەى ژێر قەڵەمڕەوى دەوڵەتى تێکشکاو Ùˆ دۆڕاوى عوسمانلى، Ú©Û• ئەمڕۆ  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ù‰ Ù¾ÛŽ دەگوترێ کەوتە دەست. فەرەنسا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ گرووپە کەمینەکانەوە حوکمڕانیى سووریاى دەکرد. ئەو گرووپانە هەندە بچووک بوون Ú©Û• نەیاندەتوانى بەتەنیا دەسەڵات بەبێ پشتیوانیى دەرەکى، بەڕێوە ببەن. Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ئەو گرووپانەدا، عەلەوییەکان هەبوون، ئەوانە شوێنکەوتووانى لقێکى ئیسلامیى شیعەگەرن Ùˆ ژمارەیەکى زۆریان Ù„ÛŽ چوونە ڕێزى سوپاوە. هێزەکانى فەرەنسا Ù„Û• 1946دا بەیەکجارى کشانەوە Ùˆ ماوەیەکى درێژى بێسەروبەرى Ùˆ پشێویى بە دوادا هات. Ù„Û• کۆدەتاى 1970دا حافز ئەسەد، Ú©Û• ژەنەراڵیکى عەلەوى Ùˆ باوکى بەشار ئەسەدە، سەرکردایەتیى دەکرد، سوپاى سووریا دەسەڵاتى خۆى بەسەر سوریادا قایمتر کرد.

حکوومەتى ملهوڕى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ØŒ عەلەوى Ùˆ کەمینەکانى دیکەى بەسەر ئەوانى دیکەدا سەپاند Ùˆ دابەشبەندیى کۆمەڵایەتى Ùˆ سیاسیى لەسەر بنەماى تایەفى فرەتر کردەوە. هاتنەئاراى جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ ئەهلیى تایەفەگەریى نزیک Ù„Û•  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ØŒ واتە Ù„Û• لوبنان Ùˆ سەرهەڵدانى ئیسلامى سیاسیى سوننەگەرى، ئەو دابەشبەندییەى ناو  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ù‰ قووڵتر Ù„ÛŽ کردەوە Ùˆ عەلەوییەکان لەسەر مانەوە Ù„Û• پۆست Ùˆ پێگەکانیاندا بەردەوام بوون. Ù„Û•Ùˆ کاتەوە زۆرینەى خەڵکى وڵاتەکە Ú©Û• سوننەمەزەبن، ئەو هەستەیان بۆ پەیدا بوو Ú©Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ئەوان لەچاو ئەوانى دیکەدا لەخوارترە.

حکوومەتە یەک بە دواى یەکەکانى کەمینە، بوونە سۆنگەى ئەوەى وڵاتەکە ناجێگیر ببێ. هەندێ جار کەمینەکان Ù„Û• جیاوازیکردن دەترسێن Ùˆ لەوەیش خراپتر، نەبادا دەسەڵاتیان لەدەست بچێت، گرووپى زۆرینە ÙˆÛ•Ú©Ùˆ سەرچاوەیەکى Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•Ù‰ شاراوه‌ بۆ سەر خۆیان دەبینن Ù†Û•Ú© ÙˆÛ•Ú© بنکەیەکى پشتیوان. ئەوەیش وای Ù„ÛŽ کردن زێتر مەیلیان بە لاى بەکارهێنانى زەبروزەنگدا بکەوێ بۆ هێشتنەوەى دەسەڵات Ù„Û• دەستى خۆیان- دەق ئەسەد وای کرد کاتێ Ú©Û• هێزەکانى، تەقەیان Ù„Û• خۆپیشاندەرە ئاشتیخوازەکان کرد Ù„Û•  2011دا.

کاتێ Ú©Û• جه‌Ù†Ú¯ گەرمتر Ùˆ تیرتر بوو، زۆر کەس Ù„Û• سورییەکان وەلائى خۆیان لەسەر بنەماى ناسنامەى مەزهەبى داڕشتەوە. Ù„ÛŽ لەبەر ئەوە نەبووە Ú©Û• ئەوان Ù„Û• سەرەتاوە بە Ù‡Û†Ù‰ ئەندێشەى ئایینى یان ئیتنى هاتبنە مەیدانەکە. بەڵکە، بۆ به‌رگریلەخۆکردن کەوتنە ئەو سەنگەرەوە. کەمینەکان دەترسێن لەبەر باکگراوندە تایەفى Ùˆ ئایینى Ùˆ ئیتنییەکانیان، لایەنەکەى دیکە بیانکەنە نیشانە Ùˆ سێرەیان Ù„ÛŽ بگرن، لەوما ئەوان کاتێ هەست بە تەناهى دەکەن Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ Ú¯Û•Ù„Û•Ú©Û•Ú©Û•Ù‰ خۆیاندا بن. ئەوەیش کارەسات Ùˆ کوشتوبڕ بەرهەم دێنێ: ئەگەر عەلەوییەکان ÙˆÛ•Ú©Ùˆ لایەنگرێکى خواسایى ئەسەد چاویان Ù„ÛŽ بکرێ، ئیدى میلیشیا سوننەکان دەگەنە ئەو ئەنجامەى Ú©Û• هەموو عەلەوییەک هەڕەشەیەکە بۆ خۆى Ùˆ بەو پێیەیش مامەڵەیان Ù„Û•Ú¯Ù‡‌ڵدا دەکەن Ùˆ ئەوەیش وا دەکات عەلەوییەکان بکەونە Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ به‌رگریکردن Ù„Û• خۆیانەوە.

Ù„Û• هەمانکاتدا، جه‌Ù†Ú¯Ù‰ بەوەکالەتى نێوان ئێران – عەرەبستانى سعوودى دیسانەکینێ بەگوێرەى خەتى مەزەهەبى، دابەش بووە. عەرەبستانى سعوودى پشتى سوننەکان دەگرێ Ùˆ ئێرانیش Ù„Û• سەرانسەرى ناوچەکەدا خۆى بە پشتیوانى شیعەکان دەزانێ. بۆ هەر دوو وڵات، مەزهەبگەرایى بووەتە ئامرازێک Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ ڕێگەیەوە ئەو دووانە هێزە کرێگرتەکانى خۆیان هان بدەن Ùˆ ترس Ùˆ بیم لەناو لایەنەکەى دیکەدا بڵاو بکەنەوە.

6. دەوڵەتى ئیسلامى لە کوێوە هەڵتۆقى؟

Ú•Û•Ú¯ Ùˆ ڕیشەى ئەم گرووپە، دەچێتەوە سەر دوو جه‌Ù†Ú¯Ù‰ پێشتر Ùˆ ئەو داگیرکارییە بیانییەى بەدواى ئەو دوو جەنگەوە هاتن: پەلامارى 1979Ù‰ یەکێتیى سۆڤیەت بۆ سەر ئەفغانستان Ùˆ هێرشى 2003Ù‰ ئەمریکا بۆ سەر عێراق. Ù„Û• یەکەمیاندا، خۆبەخشە عەرەبە سوننەمەزەبەکان شان بە شانى یاخیبووە ئەفغانییەکان جەنگان Ùˆ دواتر بزووتنەوەیەکى جیهادیى جیهانییان دامەزراند، بە ئەلقاعیدەیشەوە. Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯Ù‰ دووەمیاندا، ئەلقاعیدە Ùˆ گرووپە سوننەکانى دیکە ڕژانە ناو عێراق بۆ جه‌نگان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمریکایییەکان Ùˆ خەڵکى شیعەمەزەب Ú©Û• زۆرینەى دانیشتووانى عێراق Ù¾ÛŽÚ© دێنن.

Ù„Û•Ù… بوارەدا، ناوێکى دیار، ئەبولموصعیب ئەلزەرقاوییە، Ú©Û• توندڕۆیەکى ئۆردنى Ùˆ Ù„Û• 1990ەکاندا Ù„Û• ئەفغانستان Ùˆ Ù„Û• 2000ەکانیشدا Ù„Û• عێراق جەنگابوو. ڕوانگە Ùˆ میتۆدەکانى زەرقاوى، زۆر سەرەڕۆتر Ùˆ دراماتیکیتر بوو Ù„Û• ئەلقاعیدە. ئەو Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯Ù‰ عێراقدا هەڵکەوت، ئەو تاکتیکانەى ئەو بەکاردەهێنان، ئێستە داعش بەزیادەوە بەکاریان دەهێنێتەوە: سەربڕین Ùˆ بەڤیدیۆنیشاندان، دەستە دەستە، کوشتنى ئەو مسوڵمانانەى Ú©Û• ئەوان بە بێباوەڕیان دادەنێن، هێرش Ùˆ پەلاماردان بە مەبەستى خۆشکردنى ئاگرى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ شیعە- سوننە.

ئەلقاعیدە داواى Ù„Û• زەرقاوى کرد گرووپەکەى خۆى ÙˆÛ•Ú©Ùˆ ئەلقاعیدە Ù„Û• عێراق ناو بنێ Ùˆ بناسێنێ، بەڵام ئەو دوو تاقمە Ù„Û• ڕووى ستراتیژى Ùˆ ئایدیۆلۆژییه‌ÙˆÛ• Ù„Û• پیلەکەدا بوون Ú©Û• دەیەیەک دواتر Ù„Û•  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§ بووە Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ پێکدادان لەنێوانیاندا... زەرقاوى Ù„Û• 2006دا کوژرا و، ئیدى سوننە عێراقییەکان Ù„Û• گرووپەکەى هەڵگەڕانەوە. بەڵام حکوومەتى باڵادەستى شیعەى عێراق پەرەى بە سیاسەتى ملهوڕانە Ùˆ تایەفییانەى خۆى دا و، کەمینەى سوننەى Ù¾ÛŽ دڕدۆنگ بوون. حکوومەت، Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© ئەفسەرى بەئەزموونى سوپا Ùˆ ئاسایشى سوننەمەزەبى Ù„Û• وەزیفە لا دا Ùˆ هەوادارانى سیاسیى خۆى Ù„Û• جێگە دانان.

پاشماوەکانى گرووپەکەى زەرقاوى، ناوى خۆیان بۆ دەوڵەتى ئیسلامى لە عێراق گۆڕى و ئەو هەلومەرجانەیان بۆ خۆسازدانەوە کە لە 2011 و 2012 دا هاتنە کایەوە، قۆستەوە. بۆ نموونە دەرچوونى خەڵکێکى توندڕۆ لە زیندانەکانى عێراق. سەرکردەکەیان، ئەبوبەکر ئەلبەغدادى، ڕوانگەکانى زەرقاوى لەگەڵ جۆرێ لە ڕوئیاکانى خۆى تێکەڵ کرد و لە گەرمەى بێسەروبەرى و تێکهەڵچوونەکانى ناوچەکەدا، هاتە مەیدان.

بەغدادى، ئەفسەرێکى باڵاى بۆ جه‌Ù†Ú¯Ù‰ سووریا نارد تا لقێکى نوێى ئەلقاعیدە Ù„Û•ÙˆÛŽ دابمەزرێنێ: واتە جەبهەى نوصرە، Ú©Û• ئێستە بە جەبهەى فەتحى شام ناسراوە. Ù„Û• 2013دا، بەغدادى خۆى ÙˆÛ•Ú© سەرکردەى هێزەکانى ئەلقاعیدە Ù„Û• عێراق Ùˆ سووریا ڕاگەیاند. پاش ساڵانێک Ù„Û• بێنەوبەردە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەلقاعیدەدا، گرووپەکان Ù„Û• دیماهیدا لێکجودا بوونەوە. بەغدادى- Ú©Û• ناوى Ù„Û• هێزەکەى خۆى نا دەوڵەتى ئیسلامى- پەلامارى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ù‰ دا و، کەوتە جه‌Ù†Ú¯ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هاوپەیمانەکەى جارانی، ئەلقاعیدەدا.

دەوڵەتى ئیسلامى دەوڵەتۆکەیەکى Ù„Û•Ùˆ بێسەروبەرییەى  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ø¯Ø§ بۆ خۆى دامەزراند، پاشان داعش ÙˆÛ•Ú©Ùˆ بنکەیەک بۆ پەلاماردانى عێراق Ù„Û• 2014دا بەکاری هێنا. داعش تاکتیکە خراپەکانى زەرقاویى دووبارە Ùˆ چەندبارە کردەوە بە شێوەیەکى بەرفرەوان Ùˆ کار Ùˆ کردەکانى جینۆساید Ùˆ کۆکوژیى Ù„Û• ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست Ùˆ Ù„Û• دەرەوەى ناوچەکەدا ئەنجام دا Ùˆ خۆبەخشى بێگانەى Ù„Û• وڵاتە دەوڵەمەند Ùˆ هەژارەکاندا بۆ لاى خۆى ڕاکێشا.

7. لەبەر چ قەیرانى پەناهەندان هێندە توند و تووشە؟

Ù„Û• ئاکامى جه‌Ù†Ú¯ Ù„Û•  Ø³ÙˆÙˆØ±ÛŒØ§Ø¯Ø§ØŒ نزیکەى 5 ملیۆن کەسێک بوونەتە پەنابەر. ئەو پەراگەندەبوونە بەکۆمەڵە، (3) Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• گرفت Ùˆ ئاریشەى دروست کردوون، هەموویان ترسناک Ùˆ کارەساتئامێزن: قەیرانێکى ئینسانى بۆ پەنابەران خۆیان، قەیرانێکى پۆتانسیۆڵ بۆ ئەو وڵاتانەى Ú©Û• میواندارییان کردوون Ùˆ قەیرانێکى سیاسى Ù„Û• ئەوروپا Ú©Û• Ú† Ù„Û•Ùˆ پەناهەندانە بکەن.

پەنابەرانى سوورى ڕووبەڕووى نەخۆشى و برسێتى دەبنەوە. وڵاتە میواندارەکان زۆر جاران ڕێگەى کارکردنیان لێ دەگرن، واتە خێزانەکان ناتوانن خۆیان، خۆیان بەخێو بکەن. زۆر لە منداڵە سوورییەکان لە خوێندن و فێربوون بێبەش بوون، ئەوەیش گرفتێکە بۆ منداڵان و لە ژیاندا دوا دەکەون. زۆربەى پەنابەرەکان لە ئۆردن، لوبنان و تورکیا و وڵاتانى دراوسێ گیرساونەتەوە کە هەندە سەرچاوەى داهاتیان نییە کە کۆمەک و یاریدەیان بدەن. ئەو هورژمەى پەنابەران، دەکرێ ببێتە مایەى ناسەقامگیرى بۆ ئەو وڵاتانە، بەتایبەتى لە ئۆردن و لوبناندا کە پەنابەرانى سوورى، بەشێکى گەورەى دانیشتووان پێک دێنن.

زۆر Ù„Û• پەناهەندەکان ناتوانن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ژیانى ناو کەمپاندا هەڵبکەن Ùˆ هەر Ú†Û†Ù†ÛŽÚ© بووە خۆیان دەدەنە دەست قەدەرى گەشتێکى Ù¾Ú• مەترسى بۆ ئەوروپا. دەنگدەرانى ئەوروپى تا ڕادەیەکى زۆر هاتنى ئەو لێشاوەى پەنابەرانیان بۆ وڵاتەکانیان Ù¾ÛŽ ناخۆشە Ùˆ پشتیوانى Ù„Û• ڕێوشوێنى توندوتیژ دەکەن بۆ کردنەدەرەوەى سوورییەکان Ùˆ کۆچبەرانى دیکە Ù„Û• وڵاتەکانیاندا.  Ø³Û•Ø±Ú©Ø±Ø¯Û•Ú©Ø§Ù†Ù‰ ئەوروپا وازیان Ù„Û• گەڕان Ùˆ ڕزگارکردنى ئەو کەسانە هێناوە Ú©Û• Ù„Û• دەریاى سپیى ناوەراستدا گیر دەخۆن، بە شێوەیەکى پاژەکى، وەڵامدانەوەیەکى ئەو سکاڵایانەیە Ú©Û• ڕزگارکردنى ژیانى پەنابەران Ù„Û• دەریادا لەوانەیە هانى خەڵکێکى زۆرتر بدا، ڕوو بکەنە ئەوروپا Ùˆ خۆ بدەنە دەست مەترسیى ئەو Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ هات Ùˆ نەهاتەوە. سەرکردەکانى کەمپەینى هاتنەدەرێى بریتانیا Ù„Û• یەکێتیى ئەوروپى، لەسەر ئەرگیومێنتى دژایەتیکردنى وەرگرتنى پەنابەرە سورییەکان دامەزرابوون.

هەڵوێستى ئەوروپا بە Ù‡Û†Ù‰ داکەوتنى ئابوورییەوەیە؛ دژایەتیکردنى یەکێتیى ئەوروپى Ú©Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بە ژمارەیەکى بێسنوور Ù„Û• کۆچبەران دا Ù„Û• نێوان دەوڵەتە ئەندامەکانیدا؛ نیگەرانیى دیموگرافى Ù„Û• ماوەى درێژخایەندا Ú©Û• وا دەکات دانیشتووان ناجۆر Ùˆ لێکبڵاو بێتەوە. ÙˆÛ•Ú© ئەنجامێک، Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© Ù„Û•Ùˆ پەنابەرانە Ù„Û• کامپەکانى ئیتالیا Ùˆ یۆناندا چەقیون. زۆرێکیشیان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ گەییشتنە ئەوروپادا مردن. وڵاتانى ئەوروپى، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئەمریکا Ùˆ کەنەدا، هەزاران پەنابەریان وەرگرت، بەڵام، بەس نەبووە Ù‡Û†Ù‰ ئەوەى Ú©Û• قەیرانەکە چارە بکەن.

 

سەیرى ئەم لینکە بکە:

http://www.nytimes.com

 

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون