PÊNÛS
 
کاریگەریی ڕاپۆرتەکەی دیلۆیت لەسەر پەیوەندیی نێوان هەولێر Ùˆ بەغدا 
     2018-01-11
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد

کاریگەریی ڕاپۆرتەکەی دیلۆیت لەسەر پەیوەندیی نێوان هەولێر و بەغدا

 

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد Ù…امۆستای زانکۆ Ùˆ پسپۆری سیاسەت Ùˆ وزە  

خستنەڕووی پرس

پاش ساڵێک Ùˆ دوو مانگ سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، "نێچیرڤان بارزانی"ØŒ دەرەنجامی Ø´Û•Ø´ مانگی کارەکانی کۆمپانیای Deloitte[i] (دیلۆیت)ÛŒ ڕاگەیاند. دیلۆیت Ú©Û• کۆمپانیایەکی ژمێریاری Ùˆ وردبینیی جیهانییە، هاوکاریی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© دەوڵەتی کردووە لەسەر ئاستی جیهان بۆ مەبەستی وردبینیکردنی داهات Ùˆ چۆنێتیی بەڕێوەبردنی کەرتی نەوت Ùˆ گاز، بەتایبەتی Ù„Û• ڕووی بەرهەمهێنان Ùˆ دەرهێنان Ùˆ هەناردەکردن Ùˆ فرۆشتنەوە. ئەوەی شایەنی باسکردنە، ئەم ڕاپۆرتە دەکرێت Ù„Û• ڕووی شەفافییەتەوە دوای بڵاوبوونەوەی داتا Ùˆ زانیاری Ùˆ ژمارەکانی دواتر هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، بەڵام ئەوەی جێگەی پرسیارە ئەوەیە، ئایە ئەم ڕاپۆرتە کاریگەریی لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ùˆ حکوومەتی ناوەندی Ù„Û• بەغدا، بەتایبەتی Ù„Û• ڕووی چۆنێتیی بەڕێوەبردنی نەوت Ùˆ گازەوە، دەبێت؟ بەتایبەتی دوای ئەوەی حەیدەر عەبادی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، چەندین ژمارە Ùˆ زانیاریی سەبارەت بە Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان بڵاو کردۆتەوە، Ú©Û• جیاوازە Ù„Û•Ùˆ زانیارییانەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بڵاوی کردوونەتەوە.  

ناوەڕۆک

نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكوەزیرانی هەرێمی كوردستان، Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ Ù¥/١٠/٢٠١٦ ڕێككەوتنێكی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ نوێنەری كۆمپانیای دیلۆیت (Deloitte) واژوو كرد ‌و، Ù„Û•Ùˆ كاتەوە ئەو كۆمپانیایە وردبینی Ù„Û• نەوتی هەرێمی كوردستان دەكات. ئێستا سەرۆکی حکوومەتی هەرێم ڕاپۆرتی وردبینیی تایبەت بە Ø´Û•Ø´ مانگی کۆتاییی ساڵی ٢٠١٧ی ئەو کۆمپانیایەی بڵاو کردوەوە؛ ئەمەیش ÙˆÛ•Ú© Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ© بۆ دەرخستنی نیازپاکیی حکوومەتی هەرێم بۆ بەجددیوەرگرتنی بابەتی چاکسازی Ùˆ پرۆسەی شەفافییەتی بەڕێوەبردنی کەرتی نەوت Ùˆ گازی هەرێمی کوردستاندا.

دیارە قسەکردن لەسەر شەفافییەت Ùˆ چاکسازی Ù„Û• کەرتی نەوت Ùˆ گازدا Ù„Û• ڕووی واقعی ئەکادمییەوە ئاسان نییە، چونکە بابەتی شەفافییەت Ù„Û• کەرتی وزەدا بابەتێکی تەکنیکی Ùˆ ئابووری Ùˆ سیاسیی زۆر ئاڵۆزە و، تەنیا ناتوانین بە دەرکردنی ڕاپۆرتێک بڵێین داتا Ùˆ زانیارییەکانی تایبەت بە کەرتی وزەی کوردستان سەدا سەد ڕاست Ùˆ دروست Ùˆ شەفافن؛ بەتایبەتی Ù„Û• کاتی ئێستادا Ú©Û• هەرێمی کوردستان بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو قەیرانانەی Ù„Û• ڕووی دارایی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئاسایشەوە ڕووبەڕووی بۆتەوە، بەتایبەتی Ù„Û• دوای ڕووداوەکانی ١٦ ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠١٧وە؛ Ú©Û• ئەو ڕووداوە وای کردووە حکوومەتی هەرێم نەتوانێت Ù„Û• ڕووی دارایییەوە کەرتە خزمەتگوزارییەکانی بەڕێوە بەرێت، بەتایبەتی Ù„Û• ڕووی پێدانی مووچەوە. Ù„Û• بەرامبەردا ÙˆÛ•Ú© کاردانەوەیەک، بەشی زۆری حزب Ùˆ لایەنە سیاسییە کوردییەکان، حکوومەتی هەرێمی کوردستانیان خستۆتە بەردەم دوو هەڵبژاردە: یان گەڕانەوە بۆ بەغدا Ùˆ چارەسەرکردنی Ú©ÛŽØ´Û• ئابوورییەکانی هەرێمی کوردستان Ù„Û• لایەن حکوومەتی ناوەندییەوە، یاخود حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ شەفافکردنی داهاتی هەرێمی کوردستان Ùˆ دەستکردن بە پرۆسەی چاکسازی Ù„Û• بەڕێوەبردنی سەرجەم کەرتەکاندا، بەتایبەتی Ù„Û• کەرتی نەوت Ùˆ گاز، قەیرانە دارایییەکانی ئەم هەرێمە چارەسەر دەکات. بەڵام Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ حزبە سیاسییە کوردییەکان ئەوەیە، Ú©Û• خودی خۆیان تا ئێشتا بەشێک بوون Ù„Û• دەسەڵاتی حوکمڕانیی ئەم هەرێمە، بەڵام ئێستا Ú©Û• سێ مانگی ماوە بۆ هەڵبژردن، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن گوشار بخەنە سەر حکوومەتی هەرێم، ئەویش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پێشکەشکردنی دەستلەکارکێشانەوەی بەشێک Ù„Û• وەزیرەکانی حزبە ئۆپۆزیسیۆنەکانی جاران؛ Ú©Û• ئەم هەنگاوەیش، زیاتر Ù„Û• موزایەدەیەکی سیاسی دەچێت.

سەبارەت بە کاریگەریی بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتی کۆمپانیای دیلۆیت لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان حکوومەتی هەرێم Ùˆ بەغدا، بە ڕای ئێمە ئەم ڕاپۆرتە کاریگەرییەکی ئەوتۆی نابێت لەسەر ئەو پەیوەندییه‌ سیاسی Ùˆ ئابوورییانه‌ØŒ بەتایبەتی Ù„Û• ڕووی بەڕێوەبردنی نەوت Ùˆ گازەوە، ئەویش لەبەر چەند هۆکارێکی سەرەکی:

  • یەکەم: ئەو کێشانەی Ù„Û• نێوان هەرێم Ùˆ بەغدادا سەریان هەڵدابوو، بەتایبەتی Ù„Û• بابەتی نەوت Ùˆ گازدا، هەر Ù„Û• سەرەتاوە پەیوەندیدار نەبووە بە بابەتی شەفافییەتەوە، چونکە تا ئێستایش حکوومەتی بەغدا Ùˆ وەزارەتی نەوتی عێراقی Ù„Û• ڕووی شەفافییەتەوە کێشەیەکی گەورەیان هەیە، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو گەندەڵییە زۆرەی Ù„Û• کەرتی نەوت Ùˆ گازی عێراقدا هەیە. هەر لەبەر ئەم هۆکارەیش بوو Ù„Û• کۆتاییی ساڵی ٢٠١٧دا عێراق Ù„Û• ئەندامێتیی ڕێکخراوی دەستپێشخەری شەفافییەت دەرکرا.
  • دووەم: حکوومەتی ناوەندیی بەغدا سەرجەم ئەو بڕیارانەی Ú©Û• ئێستا دژی هەرێمی کوردستان دەریان دەکات، بڕیاری سیاسین Ù†Û•Ú© یاسایی Ùˆ دەستووری؛ بەتایبەتی Ù„Û• دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە، نایەکگرتووییی هێز Ùˆ لایەنە سیاسییە کوردییەکانی بەهەل وەرگرتووە. بۆیە تا بۆی بکرێت بە لۆژیکی هێز مامەڵە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەکات Ù†Û•Ú© لۆژیکی یاسا Ùˆ دەستوور Ùˆ دانوستاندن.
  • سێیەم: بڕیارەکانی حکوومەت Ùˆ پەرلەمانی عێراقیش سەبارەت بە نەوت Ùˆ گاز، زیاتر پەیوەندیدارە بە ڕێکخستنی بەرژەوەندییە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکان، بەتایبەتی Ù„Û• ڕێگرتن Ù„Û• کارکردنی کۆمپانیای کار Ù„Û• کێڵگەکانی هاڤانا Ùˆ بای حەسەن Ù„Û• کەرکووک. چونکە ئەگەر پەرلەمانی عێراقی بیویستایە ئەو کێشانە بەیاسایی Ùˆ دەستووری چارەسەر بکات، دەیتوانی لەسەر بنەمای ماددەکانی (١١١، ١١٢، ١١٤، ١١٥،١٢٨)ÛŒ دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ و، بە لەبەرچاوگرتنی ماددەی ١٤٠ی یاسای نەوت Ùˆ گاز دەری بکات، Ù†Û•Ú© پەرلەمانی عێراق Ù„Û• هەنگاوێکی نادەستووریدا بڕیار بدات کارکردنی کۆمپانیایەکی کەرتی تایبەتی ÙˆÛ•Ú© کۆمپانیای کار گرووپ، Ù„Û• کەرکووک ڕابگیرێت، Ù„Û• کاتێکدا ئەم کۆمپانیایە Ù„Û• دوای ١٦ ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠١٧ەوە کارەکانی Ù„Û• کێڵگەکانی پارێزگای کەرکووک ڕاوەستاوە[ii].

 Ú©Û†Ø¨Û•Ù†Ø¯ 

سوودوەرگرتن Ù„Û• توانای کەسانی پسپۆر Ùˆ ئەو ڕێکخراو Ùˆ کۆمپانیایانەی Ù„Û• بواری نەوت Ùˆ گازدا پاڵپشتیی شەفافییەت Ùˆ چاکسازی دەکەن، کارێکی پێویستە. دیارترین ڕێکخراوی جیهانی Ú©Û• Ù„Û• بواری شەفافییەت Ùˆ چاکسازی Ù„Û• بواری نەوت Ùˆ گازدا کار دەکات، بریتییە Ù„Û•: "ڕێکخراوی دەستپێشخەری شەفافییەت بۆ پیشەسازییە دەرهاتووەکان (EITI)ØŒ هه‌روه‌ها کۆمپانیا گەورەکانی وردبینیکردن  Ù„Û• نموونەی DeloitteØ› Ú©Û• ئەگەر ئەو ڕێکخراو Ùˆ کۆمپانیایانە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بە شێوەیەکی پراکتیکی کار بکەن، ئەنجامی باشیان دەبێت. بەڵام نابێت لەبیرمان بچێت، Ù¾ÛŽØ´ کاری ئەو کۆمپانیا Ùˆ ڕێکخراوانە، چەندین هەنگاوی سیاسی Ùˆ ئابووری هەن، Ú©Û• دەبێت حکوومەتەکان کاری لەسەر بکەن ئه‌وجا بابەتی شەفافییەت Ùˆ چاکسازی دەرەنجامی دەبێت لەوانە: بوونی شەفافییەتی سیاسی، بوونی دامەزراوەی پێویست بۆ بەڕێوەبردنی نەوت Ùˆ گاز، دابەشکردنی بەرپرسیارێتی.

سەبارەت بە کاریگەریی ڕاپۆرتی کۆمپانیای دیلۆیت لەسەر پەیوەندیی نێوان حکوومەتی هەرێم و بەغدا، بەتایبەتی لە بواری دارایی و نەوت و گازدا، پێمان وا نییە ئەو ڕاپۆرتە کاریگەریی ئەوتۆی هەبێت، چونکە بڕیارەکانی حکوومەتی بەغدا بەرامبەر هەرێمی کوردستان بڕیاری سیاسین نەک یاسایی و، سەرەتای سەرهەڵدانی کێشەکانی نێوان حکوومەتی هەرێم و بەغدا سەبارەت بە چۆنێتیی بەڕێوەبردنی نەوت و گاز، پەیوەندیدار نەبووە بە بابەتی شافافییەتەوە بەڵكوو کێشەی سەرەکی، پەیوەندیدار بووە بە دوو بابەتی سەرەکییەوە: یەکەم، جۆری ئەو گرێبەستانەی کە حکوومەتی هەرێمی کوردستان واژووی کردووە، کە گربەستی بەرهەمی هاوبەشە بەبێ گەڕانەوە بۆ بەغدا؛ دووەم، بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی بەبێ ڕەزامەندیی حکوومەتی ناوەندی لە بەغدا.

بۆیە ئەگەر حکوومەتی بەغدا دەیەوێت چارەسەری گونجاو بۆ Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ نەوت Ùˆ گاز Ù„Û• نێوان خۆی Ùˆ هەرێمی کوردستان بدۆزێتەوە، ئەوا دەبێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دانوستان Ùˆ دەرکردنی یاسایەکی گونجاوەوە بێت بۆ چۆنێتیی بەڕێوەبردنی نەوت Ùˆ گاز  Ù„Û• عێراق، بۆ ئەوەی Ù„Û•Ùˆ ڕێگەیەوە Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ نێوان خۆی Ùˆ هەرێمی کوردستان چارەسەر بکات، Ù†Û•Ú© سەرۆکوەزیرانی عێراق هەر Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ بە لێدوانێک Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ میدیاکانەوە داتا Ùˆ زانیاری لەسەر کەرتی نەوتی هەرێمی کوردستان بڵاو بکاتەوە؛ Ú©Û• دەتوانین بڵێین ئەو کارەی حەیدەر عەبادی دەیکات، زیاتر Ù„Û• پرۆپاگەندەیەکی سیاسیی هەڵبژاردنەکان دەچێت، Ù†Û•Ú© هەوڵدان بۆ چارەسەری Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ نێوان هەرێم Ùˆ بەغدا.

 

 

[i] كۆمپانیای دیلۆیت، كۆمپانیایەكی ئەمریكییە و بەپێی قازانجەكانی لە ساڵی ٢٠١٦ گەورەترین كۆمپانیای ژمێریاری و وردبینییە لە جیهاندا، کۆمپانیاکە لە بوارەكانی پشكنین، دەرهێنان، فرۆشتن و داهاتی نەوتی هەرێمی كوردستان وردبینی دەكات. كۆمپانیای دیلۆیت نووسینگەی سەرەكیی لە نیۆیۆركە. لەم كۆمپانیایەدا نزیکەی ٢٦٣ هەزار فەرمانبەر و ڕاوێژکار و ژمێریار و وردبین لە لقە جیاوازەكانی لەناو زیاتر لە ١٥٠ وڵات لە ناوچە جیاجیاکانی جیهاندا كار دەكەن.

[ii] پەرلەمانی عێراق رۆژی سێشەممە ٩-١-٢٠١٨ بە زۆرینەی دەنگ بڕیاری دا کاری "کۆمپانیای کار گرووپ" لە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکووک رابگیرێت، کارکردن لە کێڵگە نەوتییەکانی ئەو پارێزگایە تەنیا لەلایەن کۆمپانیای نەوتی باکوورەوە بێت و هەناردەکردنی نەوتیش تەنیا لەلایەن کۆمپانیای سۆمۆوە. ئەوەی شایەنی باسە وەزارەتی نەوتی عێراق لەبارەی ئەو بڕیارەی پەرلەمانی عێراقەوە، ڕوونکردنەوە دەدات و ڕای دەگەیێنێ تەنیا کۆمپانیای نەوتی باکوور لەو سنوورە کار دەکات. لەبارەی ڕاگرتنی هەناردەکردنی نەوتیش سەرسوڕمانی خۆی لە بڕیارەکەی پەرلەمان دەردەبڕێ و جەخت دەکاتەوە کە لە ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە هەناردەکردنی نەوت وەستاوە.

 
 
« نەوت Ùˆ گازی کوردستان Ùˆ لامەرکەزیەت (ناناوه‌ندێتی)ÛŒ پارێزگاکان
« هێزی نەرم Ùˆ Ú•Û•Ù‚ÛŒ ئەمریکا Ù„Û• گرتنەوەی مووسڵدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندنی تایبەتمەند Ù„Û• بواری جەنگ Ùˆ وزەدا
« ئاییندەی مووسڵ Ùˆ کەرکووک: Ù„Û• نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبیدا
« هێزی وزەی ئەمریکی Ù„Û• هەڵبژاردنی "ترامپ "دا
« نەوتی کوردستان Ùˆ گەڕانەوە بۆ بەغدا
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ تۆڕی جاڵجاڵۆکەی وزەی تورکیا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون