PÊNÛS
 
لەبارەی کەسایه‌تیی شارستانی Ùˆ سیمبولی نەتەوەیی 
     2018-01-08
ئاری ڕەفیق - عەبدولڕەزاق محەمەد

لەبارەی Ú©Û•Ø³Ø§ÛŒÙ‡‌تیی شارستانی Ùˆ سیمبولی Ù†Û•ØªÛ•ÙˆÛ•ÛŒÛŒ

 

عەبدولڕەزاق محەمەد - دکتۆرا لە کۆمەڵناسی

ئاری ڕەفیق - ماستەر لە کۆمەڵناسی

دەستپێک

دروستبوونی بەهاکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ ڕاییکردنی کار Ùˆ پڕکرنەوەی پێداویستییەکان Ùˆ تێرکردنی خواستەكانى تاکەکان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کۆمەڵبوونیانەوە Ú¯Ù‡‌ره‌نتی کرا و، بە خۆڕزگارکردنیان Ù„Û• بەڵای پەرتەوازەیی، دەرگه‌ÛŒ زۆر مەترسی Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ لەناکاوی سروشتییان بە ڕووی خۆیاندا داخست؛ بە جۆرێک Ú©Û• پاڵوەیەکدانیان وەکوو ئەرکێکی حەتمی سەیر کرا و، قاڵبی ڕێککەوتنێکی سروشتی Ùˆ بایەلۆژی Ùˆ کۆمەڵایەتیی لەخۆگرت، Ú©Û• بەرەنجامەکەی ماندووبوونی کەمتری ئەندامەکان Ùˆ بەرهەمی زۆرتری بۆ هەمووانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆیدا هێنا. ئەمە Ù„Û• کاتێکدا Ú©Û• ئەگەر بە تاک Ùˆ تەنیايی بمابانەوە، بەردەوام دەبووایە مل بە ملی هێزە باڵاکانی سروشتەوە بنێن، Ú©Û• بەدڵنیایییەوە نەدەتوانرا Ù„Û• هەلومەرجێکی ئاوادا "بەردەوامی" Ú¯Ù‡‌رەنتی بکرێت.

کەواتە "کۆمەڵبوون" خێر Ùˆ بەرەکەتی زۆری کردە نسیبی مرۆڤەکان. هەر بۆیەیش زۆر بەگرنگییەوە سەیری ئەم پرۆسەیە کرا و، Ù‡Û•ÙˆÚµ درا بەبەردەوامی بنەما Ùˆ پایەکانی ئەم کۆمەڵبوونە بە‌‌هێز بکرێت Ùˆ چوارچێوەی ڕەنگکراوی بەپێی ناوچە Ùˆ هەرێمەکان بۆ کێشرا، Ú©Û• دواجار بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ نەتەوە Ùˆ دەوڵەت Ùˆ کیشوەرەکان Ù¾Û•Ù„ÛŒ هاوێشت.

لێرەدا قسەوباسی ئێمە لەسەر بەشێکی گرنگی ئەم کۆمەڵبوونەیە Ú©Û• بە Ù‡Û†ÛŒ بەردەوامی Ùˆ هاونشینی Ùˆ هاوزمانی Ùˆ هاوڕەفتاریی مرۆڤاکانی ناوچەیەکی دیاریکراوه‌وه‌ دروست دەبێت و، دواجار دەبێتە سیمای جیاکەرەوەی تاکەکان Ùˆ کەسایه‌تییەکانی ئەم Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ شارستانییەتە لەوانی دیکە. ئەمەیش دواجار کەسایه‌تیی شارستانی (الشخصیة الحضاریة)ÛŒ Ù„ÛŽ دروست دەبێت، بە جۆرێک Ú©Û• کەسایه‌تیی شارستانی Ù„Û• یەک کاتدا Ù‡Û•Ù… دەبێتە خاڵێکی بەیەکەوەبەستنی کەسەکانی ناو شارستانییەتێک و، هەمیش دەبێتە خاڵێکی جیاکەرەوە Ùˆ لێکپچڕاوی نێوان کەسایه‌تیی شارستانییەتە جۆراوجۆرەکان.

مەبەست Ù„Û• کەسایه‌تی Ùˆ شارستانییەت چییە؟

بۆ باسکردنی Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ کەسایەتی، پێویستیی زۆرمان بە لێکدانەوەکان دەبێت، چونکە كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پێناسە بۆ ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• Ù‡Û•Ù† Ú©Û• هەندێک جار جیاوازی Ù„Û• ناساندنەکاندا بە جیاوازیی زانستەکان بەرچاو دەکەوێت. بەڵام ئەگەر Ù„Û• ڕوانگەی زانستی کۆمەڵناسییەوە پێناسەیەکی گشتگیری کەسایه‌تی بکەین، دەتوانین بڵێین Ú©Û• کەسایه‌تی "Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© عادات Ùˆ شێواز Ùˆ سیماتی تایبەتی تاکەکەسە Ú©Û• هەڵقووڵاوی هۆکارگەلێکی بۆماوەییی بایەلۆژی Ùˆ کۆمەڵایەتی Ùˆ فەرهەنگیی بەدەستهاتووە."

بەم پێیە شتێک نییە Ù„Û• کەسایەتیدا Ú©Û• لەخۆیەوە دروست بێت، بەڵکوو ڕەهەندەکانی هەر کەسایەتییەکی تاک، Ù„Û•Ùˆ کۆمەڵگەیه‌ÙˆÛ• دروست دەبێت Ú©Û• تێیدا دەژی Ùˆ چالاکی Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ خۆی تێدا دەگێڕێت. هەر بۆیەیشە بە تێپەڕبوونی کات، مومارەسەی بەهاکان بەو جۆرە دەکات Ú©Û• Ù„Û• لایەن Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ دامەزراوەکانییەوە قبووڵ كراوه‌ Ú©Û• دواجار هەر ئەم پابەندییەشییەتی کەسایەتییەکەی بە هەمان Ú•Û•Ù†Ú¯ÛŒ شارستەنییەتەکەی سواغ دەدرێت Ùˆ Ù¾ÛŽÛŒ دەناسرێتەوە.

سەبارەت بە شارستانییەتیش بابەتەکە هەر لەو چوارچێوەیەدا دەخولێتەوە، چونکە ئەم چەمکەیش زۆر لەمێژە مانا و مەغزاکەی قسەوباسی زۆربەی بیرمەندان بووە و شەنوکەویان کردووە و ڕای جۆراوجۆریان لەسەری خستۆتە بەر دید و، بە جیاوازیی پسپۆرییەکان سیاغە و داڕشتنیان بۆی کردووە. بەڵام ئەوەی لەم بابەتەی ئێمەدا گرنگە، ناساندنە سادەکەیەتی کە دەڵێ شارستانییەت سیستەمێکی کۆمەڵایەتییە کە بە هۆیەوە کۆمەڵە خەڵکێک لە چوارچێوەیدا دەژین و، خۆی بە چوار ڕەگەزی سەرەکی قایم کردووە کە ئەمانەن:

  • سیستەمی ئابووری
  • سیستەمی سیاسی
  • سیستەمی بژێوی
  • سیستەمی ڕۆشنبیری

ئەم تۆپەڵەیەیش هەروەکوو "ویل دیورانت" لە کتێبەکەی "چیرۆکی شارستانییەت"دا باسی دەکات و دەڵێت کە "شارستانییەت ئەو کاتە دەست بە دروستبوون دەکات، کە گوشار و ڕاڕایی و ترس لەسەر مرۆڤەکان کاڵ دەبێتەوە یان هەر نامێنێت"؛ ئەمەیش لە ڕێگەی دەرچوونی تاک لە تاکبوونی و پەنابردنە بەر کۆمەڵبوونەوە سەر هەڵدەدات. هەر بۆیە دوای گەیشتن بەم قۆناغە، پێنگاڤی دواتری بریتی دەبێت لە ئازادبوون و گەڕان و سووڕان بە دوای تازەگەرى و داهێنانەکان و پانکردنەوەی ڕێگرە سروشتییەکان کە لە قۆناغی پێشتردا بەربەستی ڕێگە بوون.

هەموو ئەمانە دەمانخاتە سەر ئەو ڕاستییەی Ú©Û• شارستانییەت بە Ú•Û†Ú˜ Ùˆ دوو Ú•Û†Ú˜ دروست نەبووە Ùˆ دروست نابێت. کەواتە ئەوەی ئەمڕۆ Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت شارستانییەت، بەرهەمی کەلتووری چەندان نه‌وه‌ÛŒ پێشتری ئەو نەتەوەیەیە Ú©Û• جیاوازە Ù„Û• نەتەوەکانی دیکەی دەوروبەری؛ هەر ئەم جیایییەیشە Ú©Û• زۆر جار دەبێتە هۆکاری باڵابوون Ùˆ پێشکەوتن، یان بەپێچەوانەوە داكشان Ùˆ دواکەوتوویی.

شارستانییەت خۆی تێکەڵاوی مرۆڤەکان دەکات، تا ئەو ڕاددەیەی Ú©Û• تاکەکان لەناویدا ون دەبن Ùˆ Ú•Û•Ù†Ú¯ÛŒ ئەو دەگرن و، هەر دەبن بەو شارستانییەتە Ùˆ سیماتەکانی ئەو هەڵدەگرن Ùˆ Ù¾ÛŽÛŒ دەناسرێنەوە. هەر ئەمەیشە Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت کەسایه‌تیی شارستانییەت، بە پشتبەستن بەم ڕاستییانە، دەبینرێت Ú©Û• هەندێک Ù„Û• نەتەوەکان بە شارستانییەتەکەیان جیا دەکرێنەوە بەوەى خەسڵەتی تایبەت بە خۆیان هەیە؛ جا ئەم خاڵە جیاکەرەوانە شەڕانگێزی بێت، یان هونەردۆستی، یان متمانەبەخۆبوون، یان دا‌هێنان.

لێرەوە دەتوانین بڵێین Ú©Û• کەسایه‌تیی تاکەکان Ùˆ جۆری مومارەسەکردنی بەهاکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• کار Ùˆ چالاکییەکانی کاری ڕۆژانەیاندا بە گەڕانەوە بۆ کەلتووری ماددی Ùˆ مەعنەوییان ئەو کەسایه‌تییە شارستانییە دروست دەکات. بەپێجەوانەیشەوە، شارستانییەت بە پێکهاتە ئاڵۆزەکەی Ú©Û• Ù„Û• کەلتوور Ùˆ بەها Ùˆ ڕێسا Ùˆ یاسا Ùˆ تقوسەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، بازنە Ùˆ ڕووکاری تاکەکانی دەنەخشێنیت Ùˆ وایان Ù„ÛŽ دەکات لەوانی دیکە جیا بکرێنەوە.

سيمبولی نەتەوەیی، وەکوو چەترێک بۆ هەمووان

ئەو کۆمەڵگەیەی Ú©Û• مانەوەی خۆی Ú¯Ù‡‌رەنتی دەکات و، بە تێپەڕبوونی کات دەتوانێت تاکەکانی خۆی بگەیەنێتە قۆناغی نەتەوە و، خۆی Ù„Û• بەرامبەر مەترسییە دەرەکییەکاندا بەڕاوەستاوی دەهێڵێتەوە، شوناس Ùˆ مێژووى ئەو کۆمەڵگەیەیە، Ú©Û• چەند سيمبولێکی نەتەوەیی Ù„ÛŽ دروست دەبێ، خودی ئەم سيمبولانە قاڵبێکی پیرۆز وەردەگرن Ùˆ دەبنە Ù‡ÛŽÚµÛŒ سوور بۆ هەمووان Ùˆ پاراستن Ùˆ ڕێزلێگرتنیان دەبێتە بەشێک Ù„Û• بەهاکان و، هەمووان بەڕێزەوە تێی دەڕوانن Ùˆ ملکەچی دەبن. جا ئەو سيمبولانە Ú† ئایین بێت، یان کەسایه‌تی Ùˆ بنەماڵەیەک (ئیمپڕاتۆر Ùˆ شاژن Ùˆ بنەماڵەکانیان Ù„Û• ژاپۆن Ùˆ بریتانیا)ØŒ یان ئاڵا، یان سروودی نەتەوەیی، یان هەر شتێکی دیکەی هاوشێوەی ئەمانە.

ئەم بابەتە قسەی زۆر هەڵدەگرێت و، بە جیاوازیی شارستانییەتەکان و زەمەن و زانست و لۆژيكى جیاواز دەگۆڕێت، بەڵام لێرەدا ئێمە دەمانەوێت تەنیا ئەو لایەنە باشانەی باس بکەین کە چۆن ئەم سيمبولانە دەکرێت لە کاتی ناکۆکی و ململانێ و ئاژاوەی نێو کۆمەڵگەدا بکرێنە فاکتەری گرنگی چارەسەری و گەیشتن بە ئاشتەوایی و کۆکردنەوەی هەموو لایەنە ناکۆکەکان بە ئامانجی گەیشتن بە نەهێشتنی ئاریشەکان و چارەسەرکردنیان، بەو جۆرەی کە سەرجەم لایەنەکان ناچار بکات بە دەستبەرداربوون لە بەشێکی خواست و ئامانجەکانیان و ڕەچاوکردن و قبووڵکردنی ئامانج و ڕای ئەوانی دیکە، هەوڵی چارەسەری بدەن؛ هەموو ئەمانەیش بە کاریگەریی پاراستنی سيمبول و بەرژەوەندییە باڵاکانی کۆمەڵگە.

بەپێجەوانەیشەوە بێڕێزیکردن بەم ڕەمزە باڵایانە کاریگەریی نێگەتیڤی دەبێت لەسەر قوڵكردنەوەى گرفتەكان و ئينتيماى تاکەکان، بەتایبەتی چینی گەنج و نەوەی ئاییندە. لەم ڕوانگەوە هەوڵ دەدەین کە لە وتاری ئاییندەدا لەوبارەوە قسە بکەین و باسوخواسەکەمان لەسەر هەرێمی کوردستان پراکتیزە بکەین و وەکوو نموونەیەکی واقعی لەبارەیەوە بدوێین.

 
 
« بۆچى تەوژمى تیرۆرى فیکرى Ù„Û• کوردستاندا سەرى هەڵدا؟
« ئاشتیی کۆمەڵایەتی، Ù„Û• بەردەم مەترسییەکانی تیرۆری فکریدا
« دەوڵەت Ùˆ زەمینەسازییەکانی
« دەوڵەت Ùˆ زەمینەسازییەکانى
« زەروورەتی سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا  
« زەروورەتى سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا
« لەبارەی کەسایه‌تیی شارستانی Ùˆ سیمبولی نەتەوەیی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون