PÊNÛS
 
زۆرانبازیی سیاسی Ù„Û• شەقام؛ دیموكراسیی چەكدارانە! 
     2017-12-28
پەرویز ڕەحیم

زۆرانبازیی سیاسی Ù„Û• شەقام؛ دیموكراسیی Ú†Û•ÙƒØ¯Ø§Ø±Ø§Ù†Û•!

 

پەرویز ڕەحیم قادر/ مامۆستای زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی سەڵاحەددین

پێشەكی:

بە دروشم Ùˆ گوتاری دژایەتیی گەندەڵی Ùˆ چاكسازی یاخود ڕیفۆرم، Ù„Û• شەقامەكانی كوردستان، بەتایبەت ناوچەی سەوز-نیلی، بە ئامانج Ùˆ ستراتیژیی سڕینەوە Ùˆ ڕووخاندن، بەڵام بە میكانیزمی خۆپێشاندانی چەكدارانە Ùˆ هێرش Ùˆ سووتاندنی دامودەزگه‌ Ùˆ بارەگا حكوومی Ùˆ حزبییەكان! ئەمە سیما Ùˆ وێنای سەرەكیی هاوكێشەی ململانێ Ùˆ كێبڕكیی سیاسی و، Ù„Û• ڕاستیدا بنبەستی سیاسییە Ù„Û• هەرێمی كوردستان. بۆیە ئەم جارەیش خۆپێشاندانەكانی هەرێمی كوردستان Ù„Û• پاش 18-12-2017 توندوتیژی Ùˆ تەنانەت هێرشی چەكدارانە بۆ سەر بارەگا Ùˆ دامەزراوە حزبی Ùˆ حكوومییەكانی Ù„ÛŽ كەوتەوە. Ù„Û•Ù… نێوەنده‌دا دروشمی ڕووخانی حكوومەت Ùˆ ڕاپەڕین، داواكاریی ڕەوای بەشێك Ù„Û• هاونیشتمانیان دەربارەی چاكسازی Ùˆ دژایەتیی گەندەڵی Ùˆ باشتركردنی گوزەرانی هاووڵاتیان پشتگوێ خست. خۆپێشاندانەكانی پێشووتر Ùˆ ئێستا، ئەو ڕاستییە دەردەخات ÙƒÛ• Ù„Û• پاڵ داواكاریی ڕەوا Ùˆ دیموكراسییانەی تاك/هاووڵاتیدا دوو فاكتەری سەرەكیی ناوخۆیی/دەرەكی Ù„Û• ئارادایە بۆ جووڵاندنی شەقام. هەر له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ كه‌ بێجگە Ù„Û• فاكتەرە پەروەردەیی Ùˆ كەلتوورییەكان، ئەجێندای ڕووخان Ù„Û• لایەن بەشیك Ù„Û• هێزە سیاسییە ناوخۆیییەكان Ùˆ دەوڵەتانی نەیاری كوردستان Ù¾Ú•Ú•Û•Ù†Ú¯ دەبێتەوە و، Ù„Û• دەره‌نجامیشدا جگە Ù„Û• تێكچوونی ئاساشی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسیی كوردستان ÙƒÛ†ÛŒ ئەزموونی حوكمڕانی دەكەوێتە مەترسییەوە Ùˆ هاووڵاتیان دەبنە قوربانی Ùˆ سووتەمەنیی یەكلاییكردنەوەی ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ ئەجێندا ناوخۆیی Ùˆ دەرەكییەكان. ئەم جارەیش ئەم دوو فاكتەرە بە هێز Ùˆ گوڕوتینێكی تازەوە Ù„Û• پاش ڕیفراندۆم، هەر Ù„Û• یەكەم ساتەكانەوە دیسانەوە خۆیان دەرخستەوە Ùˆ خۆپێشاندان Ùˆ داواكاریی ڕەوای تاك/هاووڵاتی، بۆ كاری توندوتیژی Ùˆ ئاژاوەگێڕی Ùˆ سووتاندن Ùˆ كوشتن Ùˆ...ØŒ وەرچەرخا.

Ù„Û•Ù… نووسینەدا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین ئەم پرسە تاووتوێ بكەین و، خەساری بێئاكامی ئەم خۆپێشاندانانە Ù„Û• بەستێنی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئاسایشیی ئێستای كوردستان و، هەروەها فاكتەره‌ كاریگەره‌كان Ùˆ لێكەتەكانی شرۆڤە بكەین.

خستنەڕووی بابەت:

Ú¯Ù‡‌وره‌ترین گرفت Ùˆ كێشه‌ له‌ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی گشتی Ùˆ سیاسیی كوردستاندا، "نه‌بوونی متمانه‌یه‌"ØŒ كه‌ ئه‌وه‌یش ئه‌نجام Ùˆ ده‌رهاوێشته‌ÛŒ پرسه‌ بنچینه‌یییەكانە. ئه‌وه‌ÛŒ له‌ كوردستاندا ڕوو ده‌دات، له ‌ڕاستیدا تێنه‌Ú¯Ù‡‌یشتن یاخود به‌هه‌ÚµÙ‡‌تێگه‌یشتنه‌ له‌ Ú†Ù‡‌مكی "دیموكراسی" Ùˆ "ئازادی" Ùˆ "فره‌یی". به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ئه‌Ù… ئازادی Ùˆ دیموكراسی Ùˆ فره‌یییه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری تێنه‌Ú¯Ù‡‌یشتن Ùˆ نه‌بوونی ڕێككه‌وتن له‌سه‌ر بنه‌ما گشتییه‌كان، (نه‌Ùƒ بیروبۆچوون Ùˆ بەرژەوەندی Ùˆ بنه‌مای تایبه‌ت)ØŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوون Ùˆ هاتنه‌ئارای ئه‌Ùˆ بارگرژی Ùˆ توندوتیژییه‌ سیاسییه‌ به‌رده‌وامه‌ÛŒ ئێستا و، ته‌نانه‌ت سه‌ر ده‌كێشێت بۆ دروستبوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆیی (براكوژی یاخود خۆكوژی) Ùˆ تێكچوونی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستاندا. به‌Ù… پێیه‌یش "دادپه‌روه‌ریی سیاسی"ØŒ ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسی و،  ئاشتیی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌چێته‌ ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌وه[1].

به‌Ù… پێیه‌‌ØŒ سازش Ùˆ ڕێككه‌وتن Ùˆ ئاشتبوونی كاتی، دادی هه‌رێمی كوردستان نادات. به‌ ‌تێپه‌ڕینی كات Ùˆ گۆڕان له‌ هاوسه‌نگیی هێزی لایه‌نه‌كان، ئه‌وه‌ ئه‌Ùˆ ڕێككه‌وتنه‌ كۆتاییی Ù¾ÛŽ دێت و، ئه‌مه‌یشمان به ‌ده‌یان جار له‌ هه‌رێمی كوردستان بینیوه‌. ته‌نیا به‌دیل Ùˆ جێگره‌وه،‌ كاری هاوبەشی درێژخایەن Ùˆ بەردەوامە و، ئه‌مه‌یش له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سازش،  Ú•Ù‡‌زامه‌ندی، هاوده‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ هاوڕابوون Ùˆ ڕێككه‌وتنێك ده‌كرێت كه‌ له ‌لای جۆن ڕاوڵز  به‌ "ڕێككه‌وتنی تێكهه‌ÚµÙƒÛŽØ´"  (Overlapping Consensus) ده‌ناسرێت؛ به‌Ù… مانایه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ùˆ تاك Ùˆ لایه‌نانه‌ له‌سه‌ر به‌ها Ùˆ نۆرمه‌ سیاسییه‌ گشتییه‌كان، كه‌ ناكرێت به‌بێ ئه‌وان Ú¯Ù‡‌مه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ یاسایی بكرێت، Ú•ÛŽÙƒ ده‌كه‌ون كه‌ دیوێكی تری "دادپه‌روه‌ریی سیاسییه‌"ØŒ كه‌ ده‌توانێت له‌سه‌ر یه‌كسانی له‌ ده‌رفه‌ته‌ سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌كان، پاراستنی ئازادییه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ سیاسییه‌كان، ڕێزلێنان، قبووڵكردن Ùˆ به‌فه‌رمیناسینی دوولایه‌نه‌ بێت. ئه‌مه‌یش سه‌ر ده‌كێشێت بۆ بنیاتنانی ئاشتی Ùˆ سه‌قامگیریی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ده‌سته‌به‌ربوونی خۆشگوزەرانی Ùˆ ئاسایشی هه‌مووان له‌ هه‌رێمی كوردستاندا.

خۆپێشاندان و قەیرانی ئابووری یاخود قەیرانی ناسنامە؟!

دابینكردنی بژێویی ژیان Ùˆ بەرژەوەندیی ئابووری، بەرژەوەندییەكی نەتەوەیییە Ùˆ بەشێكی گرنگی ئاسایشی نەتەوەییی هەر دەوڵەتێكە ÙƒÛ• كاریگەریی ڕاستەوخۆی  لەسه‌ر ژیان Ùˆ خۆشگوزەرانیی مرۆڤەوە هەیە و، دەتوانێت بواری سیاسی Ùˆ كۆمەڵایەتی بخاتە مەترسییەوە یان بەپێچەوانەوە، ببێتە هۆكاری سەقامگیری Ùˆ Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ تاك Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡[2].  Ø¦Û•Ù…Ú•Û†ÙƒÛ• ئاسایشی ئابووری، كاریگەریی لەسەر ئاسایشی مرۆیی Ùˆ ÙƒÛ†ÛŒ ئاسایشی نەتەوەیی هەیە؛ تەنانەت فاكتەری ژینگە، كه‌شوهەوا كاریگەریی لەسەر ئابووری Ùˆ ئاسایشی مرۆیی هەیە. ئامانجی سه‌ره‌كییش فەراهەمكردنی ژیانێكی ئابڕوومەندانە Ùˆ دابینكردنی پێداویستییەكانی ژیان Ùˆ بەرزكردنەوەی ئاستی خزمەتگوزاری Ùˆ باشتركردنی ژیانی هاووڵاتیانە، هەروەها ڕەخساندنی Ù‡Û•Ù„ Ùˆ دەرفەتی كاری گونجاو Ùˆ شیاوه‌ بۆ ئەوانەی توانا Ùˆ پسپۆریی پێویستیان هەیە بەپێی تایبەتمەندییەكان Ùˆ لەبەرچاوگرتنی بەهرە Ùˆ تواناكانیان، Ù„Û• نێوه‌ندی بەرنامەی فێركردن Ùˆ ڕاهێنان Ùˆ پەروەردەكردن، كردنەوەی بوار Ùˆ دەرفەتی كاری ئازاد Ù„Û• چوارچێوەی یاسادا[3]. پرسی ئابووری Ùˆ دارایی نكۆڵیی Ù„ÛŽ ناكرێت، بەڵام Ù„Û• پرسی ناسنامەی نەتەوەییدا، كاتێك ÙƒÛ• تاكەكان تێگەیشتنی هاوبەشیان بۆ ناسینی دیاردەكان هەیە، ئەوە زەمینەی دروستبوونی ناسنامەی گرووپ، پەیدا دەبێت و، كاتێك ئەم گرووپانە Ù„Û• كۆمەڵگەیەك بنەمای هاوبەش بۆ تێگەیشتن، شیكردنەوە Ùˆ ناسینی گۆڕانكارییەكان دەدۆزنەوە ئەوە ناسنامەی نەتەوەیی دروست دەبێت.

ئەم ناسنامە نەتەوەیییەیش، بۆ بەردەوامبوونی دەوڵەت پێویستییەكی بنەڕەتییە و، ئەمەیش وا دەكات ناسنامەی گرووپ (بەكۆمەڵ) جیاوازیی لەگەڵ ناسنامەی نەتەوەییدا هەبێت؛ بە هۆی ئەوەی كە ناسنامەی نەتەوەیی، دەرهاوێشتە و كۆكەرەوەی ناسنامەكانی تری بەكۆمەڵە. لە پرسی ناسنامەی نەتەوەییدا، تایبەتمەندیی نەتەوەیی، دەگەڕێتەوە بۆ دەوڵەت -نەتەوە و، بەم پێیەیش هێز، ڕۆڵی لە دەستنیشانكردنی ئەم ناسنامەیەدا هەیە، كە لە ڕێگەی میكانیزم و ئامرازەكانی بەردەستی دەوڵەت، وەكوو: پەروەردە، یاساكان، ڕاگەیاندنی فەرمی و ...، بەدامەزراوەیی دەكرێت [4].

Ù„Û• وڵاتانی دواكەوتوو، یان ناسراو بە جیهانی سێیەم، كێشەیەكی تریش هەیە ÙƒÛ• كاریگەریی لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی هەیە و، ئەویش بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ÙƒÛ• بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… وڵاتانەدا سەرچاوە ئابوورییه‌كان Ùˆ دەسەڵاتی سیاسی، پێكەوەگرێدراون، ئەمه‌ وا دەكات ململانێی نێوان نوخبە سیاسییەكان Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµ بۆ كۆنترۆڵی دەسەڵاتی سیاسی، سەر بكێشێت بۆ سوودوەرگرتنیان Ù„Û• لێكترازانە جۆراوجۆره‌كانی ئایینی Ùˆ مه‌زهه‌بی، ئایدیۆلۆژی، چینایه‌تی، جیلی، ناوچه‌یی Ùˆ ئیتنیكی Ùˆ... ÛŒ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ Ù„Û• بەرژەوەندیی خویان. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ بەئایدیۆلۆژیكردن یاخود تەنانەت بەحزبیبوون و، هەروەها گشتگیرنەبوونی ناسنامەی نەتەوەیی، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ململانێ‌ سیاسییه‌كان، مەترسی بۆ ئاسایشی نەتەوەیی (بە واتا مۆدێرنە فرەڕەهەندەكەی) دروست بكات[5].

ئیشكالییەتی ناسنامەی ئۆپۆزیسیۆنی ژێر-نەتەوەیی و سەروو-نەتەوەیی

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی ڕۆژانه‌ Ùˆ گشتیی خه‌ڵكدا به‌ "ناوماڵ" ده‌ناسرێت، ڕاستییه‌كه‌ÛŒ هه‌مان یه‌كانگیریی ناسنامه‌ÛŒ پێكهاته‌كه‌یه‌ كه‌ "ئه‌وه‌ÛŒ تر"ÛŒ خۆی Ú†Û†Ù† پێناسه‌ ده‌كات، یاخود كێیه‌ØŸ لێره‌دا ده‌توانین باشتر وێنا Ùˆ هۆكاره‌كانی خۆپێشاندانه‌كانی ئه‌Ù… دوایییه‌ÛŒ لایه‌نگرانی ئۆپۆزیسیۆن Ùˆ ئاڵۆزی Ùˆ بارگرژییه‌كانی نێوان خودی هێزه‌ سیاسییەكان له‌ سلێمانی Ùˆ هەڵەبجە Ùˆ ڕاپەرین Ùˆ گەرمیان، ده‌ربخه‌ین[6].

له‌ وڵاتانی جیهانی سێیه‌مدا (به‌ كوردستانیشه‌وه‌)ØŒ كاتێك كه له ‌لایه‌Ùƒ‌ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی، به‌ مانا مۆدێرنه‌كه‌ÛŒ دروست نه‌بووه‌ Ùˆ ناسنامه‌ ئایدیۆلۆژییه‌كانیش كرچ Ùˆ لاواز بوونه‌‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ئه‌Ù… ناسنامه‌یه‌ له ‌لایه‌Ù† هێزێكی سیاسییه‌وه‌ نوێنه‌رایه‌تی Ùˆ به‌رز بكرێته‌وه‌ØŒ هێزه‌ سیاسییه‌كانی تر بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ململانێ‌ سیاسییه‌كانیان Ùˆ به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ده‌سه‌ڵات‌ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† ناسنامه‌ÛŒ خۆیان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ناسنامه‌ÛŒ سه‌روونه‌ته‌وه‌یی Ùˆ خوارنه‌ته‌وه‌یی، یاخود ورده‌ناسنامه‌كانه‌وه‌ وه‌كوو مه‌زهه‌بی Ùˆ ناوچه‌یی Ùˆ ئیتنیكی Ùˆ نه‌ژادی Ùˆ...ØŒ پێناسه‌ بكه‌Ù† Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی Ù„ÛŽ وه‌ربگرن. بۆ نموونه،‌ هێزه‌ ئیسلامییه‌كان، سه‌ره‌ڕای جیاوازییان (كۆمه‌ÚµÛŒ ئیسلامیی كوردستان Ùˆ یه‌كگرتووی ئیسلامیی كوردستان Ùˆ بزووتنه‌وه‌ÛŒ ئیسلامیی كوردستان)ØŒ سوود له‌ ناسنامه‌ÛŒ ئایینی وه‌رده‌گرن و، له ‌به‌رامبه‌ردا بزووتنه‌وه‌ÛŒ گۆڕان بۆ خۆجیاكردنه‌وه‌ له‌ گوتاری یه‌كێتیی نیشتیمانیی كوردستان Ùˆ پارتی دیموكراتی كوردستان، خۆی له‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ خوارنه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ناوچه‌یی (سلێمانی- Ú¯Ù‡‌رمیان Ùˆ هه‌ÚµÙ‡‌بجه‌ Ùˆ ڕاپه‌رین) و، سه‌روونه‌ته‌وه‌یی (عێراق)ØŒ پێناسه‌ ده‌كات.  

به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، زۆربەی هێزە سیاسییەكان، له ‌سروشته‌ ناسنامه‌یییه‌كه‌یاندا، ئه‌وه‌ÛŒ ‌تری ناسنامه‌یییه‌كه‌یان پارتی دیموكراتی كوردستانه،‌ نه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ تری ناسنامه‌یییه‌كه‌یان له‌سه‌ر بنه‌مای ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ نا-كوردستانی، وه‌Ùƒ ناسنامه‌ÛŒ عێراقی یاخود عه‌ره‌بی دامه‌زرابێت؛ به‌Ù… پێیه‌یش ئه‌مه‌ له‌ قۆناغی بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌دا زۆر مه‌ترسیداره‌. ئه‌Ù… ململانێ‌ سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ یاسایییانه‌یش كه‌ له‌ كوردستاندا ده‌بینرێت، له‌Ù… كێشه‌ Ùˆ ئیشكالییه‌ته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ كه‌ له‌ كوردستان،‌ ڕێككه‌وتنه‌كان كاتین و، هیچ هێزێكیش ناتوانێت متمانه‌ به‌ هێزه‌كه‌ÛŒ تر بكات. بۆیه‌ هێزەكانی ئۆپۆزیسیۆن بەگشتی Ùˆ بزووتنه‌وه‌ÛŒ گۆڕان بەتایبەت (سه‌ره‌ڕای دروشم Ùˆ به‌رنامه‌ و، بوونی خه‌ÚµÙƒÛŒ زۆر به‌توانا Ùˆ دڵسۆز)ØŒ له‌ قه‌یرانی ناسنامه‌ییدا ده‌ژین و، به‌Ù… پێیه‌یش بۆ به‌رده‌وامی Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێدان به‌ سیاسه‌ته‌كانیان، په‌نا ده‌به‌نه ‌به‌ر ناسنامه‌‌ سه‌روونه‌ته‌وه‌یییه‌كانی وەكوو (ئیسلامی) Ùˆ (عێراقی) Ùˆ ورده‌ناسنامه‌كان (ناوچه‌یی)[7].

كاتێك كه‌ هێزە سیاسییەكان نەتوانن پێداویستییه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانی هاووڵاتیان (ئه‌Ùˆ تاكانه‌ÛŒ سنووری سیاسی-نه‌ته‌وه‌ییی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، حكوومه‌ت یاخود ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت)ØŒ دابین Ùˆ ده‌سته‌به‌ر بكەن، ئه‌وه‌ تاكه‌كانیش بۆ پڕكردنه‌وه‌ÛŒ پێداویستییه‌ ماددی Ùˆ ناماددییه‌كانیان، په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر ناسنامه‌ سه‌روونه‌ته‌وه‌یییه‌كان (بۆ نموونه ‌توندڕه‌ویی ئایینی، یان بزووتنه‌وه‌ سه‌روونه‌ته‌وه‌یییه‌كان)ØŒ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ په‌نا ده‌به‌نه‌وه‌ بۆ ناسنامه‌ ورده‌كان یاخود خوارنه‌ته‌وه‌یییه‌كان (ناوچه‌ØŒ عه‌شیره‌ت، شار و، ته‌نانه‌ت حزب Ùˆ گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی تر). هۆكاری پاڵپشتیی به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ هاووڵاتیانی هه‌رێمی كوردستانیش له‌ گۆڕان Ùˆ حزبه‌ ئیسلامییه‌كان  و، هه‌روه‌ها گوشار Ùˆ داواكاری بۆ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ به‌غدا Ùˆ تەنانەت ڕادەستكردنەوە كەركووك Ùˆ خورماتوو Ù„Û• لایەن بەشێك Ù„Û• یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، بۆ چاره‌سه‌ركردنی پرس Ùˆ كێشه‌ ئابووری Ùˆ سیاسییه‌كان، بۆ ئه‌Ù… خاڵه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌. بۆیه‌ لاوازبوونی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی، یه‌ÙƒÛŽÙƒ له مه‌ترسیدارترین‌ لێكه‌وته‌كانی ده‌بێت[8].

هەروەها دروستنه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسیی سه‌رتاسه‌ری Ùˆ یه‌كگرتوو یاخود حكوومه‌تێكی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ریی كاریگه‌ر (له‌ هه‌موو ناوچه‌كان) و، به‌ڕێوبردنی ناوچه‌كانی هه‌رێمی كوردستان له‌سه‌ر بنه‌مای دوو ــ زۆن (سه‌وز-نیلی و، زه‌رد)ØŒ بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له ‌ڕووی نوێنه‌رایه‌تیكردنی هه‌موو سه‌رووناسنامه Ùˆ ورده‌ناسنامه‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ییدا Ú•Ù‡‌وایه‌تیی لاواز بێت و، به‌Ù… پێیه‌یش له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ÛŒ پێداویستییه‌كانی هاووڵاتیانی هه‌رێمی كوردستاندا.  Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ØŒ حزب Ùˆ تاكه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ گوتاری زاڵی فه‌رمی-نه‌ته‌وه‌یی بۆ Ú•Ù‡‌وایه‌تی Ùˆ به‌رده‌وامبوونی خۆیان، هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ حكوومه‌تی هه‌رێم، ئه‌Ù… پێداویستییانه‌ ده‌سته‌به‌ر Ùˆ دابین بكه‌Ù†.

تا كاتێك كه‌ حكوومه‌تی هەرێمی كوردستان، هه‌ڵگری ناسنامه‌ Ùˆ گوتاری نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ جێبه‌جێكاری ئایدیا Ùˆ پرۆژه‌كانی ئه‌Ù… ناسنامه‌یه‌ و، به‌Ù… پێیه‌یش ناسیۆنالیزم نه‌بێت Ùˆ ته‌نیا حزبه‌كان ئه‌Ù… كاره‌ بكه‌ن، ئه‌Ù… ململانێ Ùˆ پێكدادانه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ هه‌رێمی كوردستان ناسنامه‌ خوارنه‌ته‌وه‌یی یاخود ورده‌ناسنامه‌كانی ناوچه‌یی، حزبی، خێڵ Ùˆ عه‌شیره‌ت و، ناسنامه ‌سه‌روونه‌ته‌وه‌یییه‌كانی ئایینی Ùˆ ئایدیۆلۆژیك، له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ڕێكخستنێكی سیاسیدا، ده‌سه‌ڵاتی سیاسی Ùˆ سه‌ربازی Ùˆ دارایییان هه‌بێت، ئه‌وه‌ "ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی" له‌ چوارچێوه‌ÛŒ فۆرمێكی دامه‌زراوه‌ییی سیاسی-یاساییدا، وه‌كوو حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و، پاشان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان، نایه‌ته‌ ئاراوه‌ Ùˆ دروست نابێت. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، پێویسته‌ قۆرخكردنی هێزی Ú•Ù‡‌وا Ùˆ دابه‌شكردنی به‌هاكانی گشتیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ (ماددی Ùˆ ناماددی)ØŒ ته‌نیا له‌ ده‌ستی حكوومه‌ت-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا بێت، نه‌Ùƒ فۆرمه‌ سیاسییه‌كانی تر، وه‌Ùƒ حزبی سیاسی[9].

ئەركی دەسەڵاتی سیاسی و كۆمەڵگە، لە هەمبەر هەڕەشە و مەترسییە ئاسایشییەكان

بە شێوەیەكی گشتی، چەمكی ئاسایش Ù„Û• سێ بازنەی پەیوەندیدار Ù¾ÛŽÙƒ دێت: یەكەمیان بازنەی مرۆیی، ÙƒÛ• لەسەر بنەما Ùˆ چوارچێوەی پاراستنی مرۆڤە، كه‌ بریتییه‌ له‌ ئاسایشی مرۆڤ، به‌بێ لەبەرچاوگرتنی ئایین، ڕەنگ، زمان، نەژاد Ùˆ...Ø› ئەمەیش Ù„Û• سیستەمە دیموكراسییەكاندا بوونی هەیە. دووەمیان بازنەی ئاسایشی نەتەوەیی، ÙƒÛ• پەیوەندیدارە بە پاراستنی دەسەڵاتی سیاسی (ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ سیاسی) ÙƒÛ• Ù„Û• تاك Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù¾ÛŽÙƒ هاتووە. ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ دەبێت ئاسایشی دەوڵەت بپارێزێت و، Ù„Û• هەمان كاتدا دەوڵەتیش بەرپرسیارە Ù„Û• ئاسایش Ùˆ پاراستنیان. Ù„Û•Ù… چوارچێوەیه‌دا ئاسایشی ناوخۆییی دەوڵەت، بریتییە Ù„Û• بەهێزكردن Ùˆ سەقامگیری Ùˆ گرنگیدان بە سەروەریی یاسا Ùˆ بەرجەستەكردنی یەكسانی Ùˆ دادپەروەریی كۆمەڵایەتی Ùˆ دەستەبەركردنی دەرفەتی ژیانێكی شەڕەفمەندانە بۆ هەمووان، هەروەها كاركردن بۆ فەراهەمكردنی ئاسایشی دەرەكی، Ù„Û•Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییانەی ÙƒÛ• Ù„Û• دەرەوەی سنوور دێن Ùˆ تەنیا Ù„Û• لایەن دەوڵەتانەوە نییە، بەڵكوو Ù„Û• لایەن ڕێكخراو Ùˆ گرووپ Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• Ùˆ... Ù‡‌كانه‌ØŒ ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئامرازی جیاوازه‌وه Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ تێكدانی ئاسایشی نەتەوەیی دەدەن‌.

 Ø¨Ø§Ø²Ù†Û•ÛŒ سێیەم پەیوەندیدارە بە ئاسایشی كۆمەڵایەتی؛ ÙƒÛ• دەتوانین بڵێین ئەمە Ù„Û• گرنگترین پێكهێنەرەكانی ئاسایشی نەتەوەیییە، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• دامەزراوەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• بەدەستهێنانی ئاسایشی نەتەوەییدا بەشدارن، ÙˆÛ•Ùƒ خێزان، ÙƒÛ• بنەمای ئاسایشی كۆمەڵگەیە. دەتوانین بڵێین ئەم سێ بازنەیە پەیوەندییەكی توندوتۆڵیان بەیەكەوە هەیە ÙˆÛ•Ùƒ: مرۆیی، نەتەوەیی Ùˆ كۆمەڵایەتی؛ هەرچەندە جیاوازییان Ù„Û• ئەولەوییەتپێدانە، ئەگەرنا بنەمای هەموویان ئاسایشە. بۆیە دەتوانین بڵێین بۆ دەستەبەركردنی ئاسایش، دەبێت بەرپرسیارێتیی تاك Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•Úµ Ù„Û• یەك كاتدا ÙƒÛ† بكرێتەوە، ÙƒÛ• هەموویان بۆ دووركەوتنەوەیە Ù„Û• مەترسی Ùˆ هەڕەشەكان.

له ‌ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌  ئاسایشی كۆمەڵگەیی بریتییە Ù„Û• ئاسایشی تاك Ùˆ كۆمەڵەكان Ù„Û• مەترسی Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• ناوخۆیی Ùˆ دەرەكییەكان، ÙˆÛ•Ùƒ: تاڵانكردن، سووتاندنی موڵك Ùˆ ماڵی گشتی Ùˆ تایبەت، كوشتن، دزی، دەستدرێژی، سەركوتكردن، مەترسی Ùˆ هێرشی سەربازی. Ù„Û• ڕوانگەی "قوتابخانەی كۆپنهاگن"Ù‡‌وه‌ كەمبوون Ùˆ زیادبوونی تاوانەكان پەیوەندیی بە ئاسایشی كۆمەڵایەتییەوە هەیە؛ ئەمەیش پەیوەندیی بە دامەزراوە حكوومی Ùˆ ناحكوومییەكانەوە هەیە بۆ سنووردانان Ùˆ ڕووبەڕووبوونەوەی تاوانەكان. بۆیە پاراستنی تاك Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ ئەركی دەسەڵاتی سیاسییە، ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەكارهێنانی دامەزراوەكان Ùˆ هێز بۆ دەستەبەركردنی ئاسایش Ùˆ دادپەروەری، پابەندی Ùˆ ڕەوایەتی بۆ دەوڵەت دروست بكات. بەو پێیەی ÙƒÛ• پارێزەرە، واتە پارێزەری ژیان Ùˆ سامانی هاووڵاتیانە، بۆیە ئاسایش، بەرپرسیارێتییه‌ÙƒÛŒ كۆمەڵایەتییە.

ئاسایشی كۆمەڵگەیی (Societal Security)ØŒ پەیوەندیی توندوتۆڵی به‌ سیستەمی كۆمەڵایەتی، ناسنامەی كۆمەڵایەتی، یەكگرتووییی كۆمەڵایەتی Ùˆ متمانە Ùˆ سەرمایەی كۆمەڵایەتییه‌وه‌ هەیە. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیه‌وه،‌ كاتێك كۆمەڵگەكان ئاسایشیان هەیە ÙƒÛ• ناسنامەیان نەكەوێتە ژێر مەترسی؛ مەبەستیش Ù„Û• مەترسیی ناسنامەی كۆمەڵایەتی، ئەو مەترسییانەن ÙƒÛ• مانەوەی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ دەخەنە ژێر هەڕەشەوه‌. لێرەوە بەردەوامی Ùˆ گەرەنتیی مانەوەی ناسنامە كۆمەڵایەتییە جیاجیاكان Ùˆ بەرژەوەندی Ùˆ پێگەیان Ùˆ میكانیزمی گونجاو Ùˆ گەرەنتیكردنیان، هەروەها چارەسەركردنی ئاشتییانە Ùˆ دیموكراتییانەی كێشەكان مەبەستە و، گرووپە كۆمەڵایەتییەكان دەبنە سەرچاوەی ئاسایش[10].

دژایەتیی گەندەڵی؛ لە نێوان ڕیفۆرم لە سیستەم یاخود ڕووخانی سیستەمدا!

Ù„Û• لایەكی ترەوە، بە شێوەیەكی گشتی ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ دوو جۆر یاخود مۆدێل Ùˆ تیۆریی ڕیفۆرم، یاخود چاكسازی Ùˆ گۆڕانكاری له‌ چوارچێوه‌ÛŒ په‌ره‌پێدانی سیاسی Ùˆ دیموكراتیزاسیۆندا بكه‌ین:

Ù¡-  Ú¯Ø±ÙˆÙˆÙ¾ÛŒ یه‌كه‌Ù… بریتین له‌‌Ùˆ تیۆرییانه‌ÛŒ كه‌ ده‌سته‌به‌ركردن Ùˆ گواستنه‌وه‌ به‌‌ره‌Ùˆ‌ دیموكراسی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ فاكته‌ر Ùˆ هۆكاره‌ درێژخایه‌Ù† Ùˆ بونیادییه‌كان یاخود پێكهاته‌یییه‌كانه‌وه‌ ده‌بینن Ùˆ خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كه‌Ù†.

Ù¢-  Ú¯Ø±ÙˆÙˆÙ¾ÛŒ دووه‌Ù… بریتین له‌Ùˆ ڕوانگه‌ Ùˆ تیۆرییانه‌ÛŒ كه‌ گرنگی به‌ هۆكار Ùˆ زه‌مینه‌ كورتخایه‌Ù† Ùˆ زیاتر بكه‌رانه‌ÛŒ ئه‌كته‌ر Ùˆ هه‌ڵگرانی گوتاره‌كه‌ ده‌ده‌ن، كه‌ زیاتر "نوخبه‌Ú¯Ù‡‌را" یاخود"كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ú¯Ù‡‌را"Ù†.

ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ÛŒ دوایییان له‌سه‌ر Ú•Û†ÚµÛŒ سیاسەت Ùˆ بەم پێیە نوخبه‌ Ùˆ ڕێبه‌رایه‌تی، هەروەها چۆنێتیی ڕێككه‌وتن Ùˆ كۆده‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ دانوستاندن له‌ نێوان نوخبه‌ ده‌سه‌ڵاتدار Ùˆ نوخبه‌ ڕیفۆرمخوازه‌كان و، هه‌روه‌ها له‌سه‌ر پێكهێنانی ده‌سه‌ڵات Ùˆ حكوومه‌تێكی بنكه‌فراوان بۆ قۆناغی گواستنه‌وه،‌ جه‌خت ده‌كه‌نه‌وه‌. ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ زیاتر له‌سه‌ر Ú•Û†ÚµÛŒ تاك Ùˆ نوخبه‌ له ‌هه‌مبه‌ر پێكهاته‌ Ùˆ بونیاده‌ جۆراوجۆره‌كان ڕاده‌وستێت. به‌ڵام له ‌به‌رامبه‌ردا ڕوانگه‌ÛŒ "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ú¯Ù‡‌را یاخود كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ته‌وه‌ر" له‌سه‌ر Ú•Û†ÚµÛŒ پرۆسەی بنچینەیی Ùˆ درێژخایەن Ùˆ پەروەردەیی ڕاده‌وستێت و، له‌ پاڵ گرنگیی فاكته‌ر Ùˆ هۆكاره‌كانی تری گۆڕانگاری، گرنگیی Ù¾ÛŽ ده‌دات. ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ زیاتر، له‌ ده‌یه‌ÛŒ 1980 Ùˆ 1990ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوو په‌ره‌ÛŒ سه‌ند. دوو زانا به ‌ناوی "ئۆدانێل Ùˆ شمیتێر" له‌ نووسینێكدا به‌ ناوی  "گواستنه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات له‌ حوكمڕانیی نادیموكراسیدا"ØŒ بڕوایان وایه‌ كه بوونی ناكۆكی له‌Ù†ÛŽÙˆ ده‌سه‌ڵاتداران Ùˆ چۆنێتیی ڕێككه‌وتن له‌ نێوان میانڕه‌وه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدار Ùˆ میانڕه‌وه‌كانی ئۆپۆزیسیۆن، ده‌توانێت ئه‌Ù… گواستنه‌وه‌یه‌ مسۆگه‌ر بكات.[11]

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… ‌ تیۆرییه‌ بێت، پرسیاری سه‌ره‌كی، بێجگه‌ له‌ پرسی لانی كه‌Ù… Ùˆ لانی زۆری گۆڕان (ڕووخانی سیسته‌Ù… یاخود چاكسازی له‌ سیسته‌Ù…)ØŒ بریتییه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ گۆڕان Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ دیموكراتیزاسیۆن له‌ كامه‌ به‌Ø´ Ùˆ بواردا ئه‌وله‌وییه‌تی هه‌یه‌ØŸ به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، پێویسته‌ ئه‌Ù… گۆڕانكارییه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌وه‌ بێت بۆ سه‌ره‌وه‌ØŒ یاخود به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ده‌سه‌ڵات Ùˆ پاشان هه‌نگاونان بۆ گۆڕانكاری له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ هتد. ئه‌مه‌ ده‌ربڕ Ùˆ ده‌رخه‌ری سروشتی "نوخبه-‌ته‌وه‌ر" له‌ بری "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌-ته‌وه‌ر" و، به‌Ù… پێیه‌یش زاڵبوونی ڕوانگه‌ÛŒ دووه‌مه‌ Ù„Û• ئۆپۆزیسیۆنی هەرێمی كوردستاندا؛ واته‌ گۆڕانكاریی ڕیشه‌یی Ùˆ ته‌نانه‌ت ڕووخانی سیسته‌مه‌‌كه‌ له ‌به‌رامبه‌ر گۆڕانكاری له‌ خواره‌وه‌ Ùˆ هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ ڕێككه‌وتن Ùˆ دانوستاندن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێزه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان كه‌ جومگه‌ سه‌ره‌كییه‌ ئابووری، سیاسی Ùˆ سه‌ربازییه‌كانی هه‌رێمی كوردستانیان تا ئه‌Ù… ساته‌وه‌خته‌ له‌ژێر كۆنترۆڵدایه‌. كاردانه‌وه‌كانیش (له‌ لایه‌Ù† خه‌ÚµÙƒ Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌) هه‌ر له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت.

پرۆسەی بەئایینیكردنی سیاسەت؛ دەسەڵاتی شەیتان و فریشتەی ئۆپۆزیسیۆن!

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… خاڵه‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌ØŒ گوتاری ئۆپۆزیسیۆن له‌سه‌ر "به‌شه‌یتانیكردن" یاخود "به‌دێوكردن"ÛŒ لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ر Ùˆ ده‌سه‌ڵات دانراوە؛ ئه‌مه‌یش له‌ گوتاری ڕیفۆرمخوازی Ùˆ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ كه‌ خاوه‌Ù†ÛŒ فره‌ییی سیاسییه‌ØŒ جێگه‌ÛŒ نابێته‌ Ùˆ جێبه‌جێكردنی ئه‌سته‌مه و، ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ÛŒ بزووتنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ شۆڕشگێڕانه‌دا‌ مانیفێست ده‌كرێت‌ و، له‌مه‌یش گرنگتر Ùˆ زیاتر، ده‌رفه‌ت Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری هه‌ر جۆره‌ ڕێككه‌وتن Ùˆ سازشێك به‌ Ù‡Û†ÛŒ چاوه‌ڕوانی Ùˆ  گوشاری بنكه‌ÛŒ جه‌ماوه‌رییه‌وه‌ له‌ناو ده‌بات. هەروەها ته‌واوی قورسایی بۆ گۆڕانكاری له‌ گوتاری ئۆپۆزیسیۆندا زیاتر "سیاسی" بووە و، Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ بنه‌ما كه‌لتووری Ùˆ په‌روه‌رده‌یی Ùˆ ڕۆشنبیرییه‌كان گرنگییان Ù¾ÛŽ نه‌دراوە، یاخود لانی كه‌Ù… كه‌متر گرنگییان Ù¾ÛŽ درا.

خاڵێكی گرنگ كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ خاڵی پێشووتره‌وه‌ هه‌یه،‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هێزه‌كانی ئۆپۆزیسیۆن بەگشتی Ùˆ بزووتنه‌وه‌ÛŒ گۆڕان بەتایبەت، له‌ نێوان گوتاری ده‌سه‌ڵات Ùˆ گوتار Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری "ئۆپۆزیسیۆنبوون"دا له‌ هاتووچۆدا بوون یاخود سه‌رگه‌ردان بوون؛ ئه‌مه‌یش دوودڵی Ùˆ سه‌ر‌لێشێواویی بۆ جه‌ماوه‌ر Ùˆ لایه‌نگرانیان دروست كردووە. هه‌ر بزووتنه‌وه‌یه‌Ùƒ به‌ واقعبینیی سیاسی، پێویسته‌ Ú•Ù‡‌چاوی هه‌لومه‌رج Ùˆ بارودۆخی ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ بكات، به‌ڵام ئۆپۆزیسیۆن كه‌متر Ú•Ù‡‌چاوی ئه‌Ù… زه‌مینه‌یه‌ÛŒ كردووە. بۆ نموونه‌ له‌ هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌كدا، ئه‌وله‌وییه‌تی سه‌ره‌كی، پرسه‌كانی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ مه‌ترسیی ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ به‌گشتی پرسی ئاسایشه‌Ø› به‌Ù… پێیه‌یش هه‌رێمی كوردستان له‌ دۆخێكی تایبه‌تدایه‌ Ùˆ زۆرینه‌ÛŒ جه‌ماوه‌ر سه‌ره‌ڕای ناڕازیبوون له‌ نادادپه‌روه‌ری Ùˆ بوونی Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ Ùˆ سه‌روه‌رنه‌بوونی یاسا Ùˆ...ØŒ به‌ڵام به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌زموونی تاڵی ڕابردوو و، هه‌روه‌ها بارودۆخی تایبه‌تی كوردستان Ùˆ ناوچه‌كه‌ Ùˆ گۆڕانكارییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ عێراق، مه‌ترسییان له‌ دروستبوونی ناسه‌قا‌مگیریی سیاسی Ùˆ ئاسایشی Ùˆ... هه‌یه‌.

كۆبەند

گۆڕانكارییەكانی ئەم دوایییەی عێراق، Ú† Ù„Û• ڕووی تێكچوونی زیاتری بارودۆخی ئەمنی Ùˆ Ú† Ù„Û• ڕووی دروستبوونی بارگرژی Ùˆ تێكچوونی پەیوەندییەكانی هەرێم Ùˆ بەغدا Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ نەرێنیی نوخبە سیاسییەكانی بەغدا، ÙƒÛ• بەپێی عەقڵییەتێكی داخراو Ùˆ دواكەوتووی ڕەگەزپەرستانەوە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ چەمك Ùˆ پرسە مۆدێرنەكانی جیهانی سیاسەت Ùˆ دەوڵەتداری، وەكوو: پێكەوەژیانی ئاشتیانە، لێبووردەیی، سەروەریی یاسا، ڕەوایەتی، دیموكراسی، دەستاودەستكردنی ئاشتییانەی دەسەڵات، بەرژەوەندیی گشتی Ùˆ نەتەوەیی، دابەشكردنی دادپەروەرانەی داهات Ùˆ سامانی وڵات، ئاسایشی نەتەوەیی، پاراستن Ùˆ بەرگری Ù„Û• ناسنامەكان Ùˆ مافەكانی مرۆڤ، پاراستنی كەرامەتی مرۆڤ Ùˆ... مامەڵە ده‌كه‌ن، زیاتر سیمای نادیموكراسییانە Ùˆ شكستخواردووی ئەم دەوڵەتە Ùˆ نوخبە سیاسییەكانی، ئاشكرا دەبێت.

بڕینی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان-عێراق ته‌نیا به‌ شێوه‌ÛŒ ‌زاره‌ÙƒÛŒ Ùˆ به ‌بڕیارێكی سیاسی له ‌لایه‌Ù† سه‌رۆكی پێشووتری ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیرانه‌وه (نووری مالیكی و، به‌رده‌وامبوونی تاوه‌كوو ئێستا)‌ Ùˆ هەڵسوكەوتی دەسەڵاتخوازانە Ùˆ Ù¾Ú• Ù„Û• توندوتیژیی دەسەڵاتدارانی ڕابردوو Ùˆ ئێستای عێراق، ئەوەی دەرخست ÙƒÛ• Ù„Û• وڵاتێكی شكستخواردوودا (بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتییەكان، عێراق وڵاتێكی شكستخواردووە) هەردەم دەسكەوتەكان Ùˆ مافەكان لەژێر هەڕەشەدان Ùˆ ئەگەری هەڵگەڕانەوە Ù„Û• پرەنسیپە باڵا مرۆیییەكانی دیموكراسی Ù„Û• ئارادایە. بۆیە تاكە Ú•ÛŽÚ¯Û• گەڕانەوەیە بۆ ئاشتی، پێكەوەژیان Ùˆ داننان بە جیاوازییەكان Ùˆ پاراستنی ئەم ئەزموونەی ئێستای حكوومەت Ùˆ هەوڵدان بۆ چاكسازی. پرسی فرەیی Ù„Û• كوردستان تاكە فاكتەری دڵنیاكەرەوەیە بۆ پرۆسەی دیموكراتیزاسیۆن Ùˆ بنیاتنانی دەوڵەت-نەتەوە Ùˆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی. بۆیە خۆپێشاندانی تێكدەرانە Ùˆ توندوتیژانە بۆ ڕووخانی ئەم سیستەمە سیاسییەی كوردستان، ئاسایشی هەموو تاكەكان Ùˆ هێزەكان دەخاتە مەترسییەوە Ùˆ چاكسازی Ùˆ خۆشگوزەرانییش بەرهەم ناهێنێت.

 

 

[1] -  Ø¨Û† زانیاریی زیاتر بڕوانە: له‌ عه‌قڵانییه‌ته‌وه‌ بۆ مه‌عقووڵییه‌ت؛ فره‌یی Ùˆ دادپه‌روه‌ریی سیاسی: بونیاد Ùˆ بنه‌ماكانی بنیاتنانی ئاشتی له‌ كوردستاندا (10-10-2016).> http://www.penus.krd/news117-10.htm <.

[2]- بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە: ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان (14-9-2016). http://www.penus.krd/news76-10.htm> <.

 

[3] - بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە: په‌ره‌پێدانی ئابووری Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی؛ بنه‌مایه‌Ùƒ بۆ ئاسایشی جێگیر Ùˆ به‌رده‌وام (18-1-2017). http://www.penus.krd/news301-10.htm> <.

[4] - بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌Ù… Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، حكوومه‌ت Ùˆ دیموكراسی) -  Ø¨Û•Ø´ÛŒ یەکەم (6-9-2016).> http://www.penus.krd/news55-10.htm <.

 

[5]- بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە: ڕیفۆرم Ùˆ ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ: Ú¯Ù‡‌نده‌ڵی، وه‌Ùƒ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كوردستان (29-12-2016). http://www.penus.krd/news272-10.htm> <.

[6] - بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە: پۆست داعش: گواستنه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ سوننه‌وه‌ بۆ كورد؛ (ئه‌Ú¯Ù‡‌ره ناسنامه‌یییه‌‌كانی پێكدادانی پێشمه‌رگه‌ Ùˆ حه‌شدی شه‌عبی). (29-10-2016).> http://www.penus.krd/news154-10.htm <.

[7] - بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە: كوردستان له ‌به‌رده‌Ù… قه‌یرانی ناسنامه‌دا‌‌Ø› له‌‌ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یییه‌وه‌ بۆ ناسنامه‌ÛŒ ناوچه‌یی (23-11-2016). http://www.penus.krd/news206-10.htm> <.

[8] - بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە: فاكته‌ره‌كانی به‌راوردی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان؛ ئایا سیستەمی سیاسیی هه‌رێمی كوردستان نادیموكراسییه‌ØŸ! (21-12-2017). http://www.penus.krd/news734-10.htm> <.

 

[9] - بۆ زانیاریی زیاتر لەسەر چەمك Ùˆ پرسی ناسنامە بڕوانە: گرنگی Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ "جلوبه‌رگ"ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی له‌ دووباره‌نواندنه‌وه‌ÛŒ كەلتووری-ناسنامه‌ییدا؛ به‌فه‌رمیكردنی جلوبه‌رگی كوردی، وه‌Ùƒ سیاسه‌تی كەلتووری- ناسنامه‌یی (19-9-2016). http://www.penus.krd/news82-10.htm> <.

[10]- بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانە: پۆست داعش: گواستنه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ سوننه‌وه‌ بۆ كورد؛ (ئه‌Ú¯Ù‡‌ره ناسنامه‌یییه‌‌كانی پێكدادانی پێشمه‌رگه‌ Ùˆ حه‌شدی شه‌عبی). (29-10-2016).> http://www.penus.krd/news154-10.htm <.

[11] - له‌ گوشاری ڕیفۆرمه‌وه‌ بۆ گوتاری ڕووخان؛ خه‌سارناسیی سیاسه‌ت Ùˆ گوتاری بزووتنه‌وه‌ÛŒ گۆڕان (12-2-2017). http://www.penus.krd/news340-10.htm> <.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون