PÊNÛS
 
 فاكته‌ره‌كانی به‌راوردی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان 
     2017-12-21
پەرویز ڕەحیم

 ÙØ§ÙƒØªÙ‡‌ره‌كانی به‌راوردی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان

ئایا سیستەمی سیاسیی هه‌رێمی كوردستان نادیموكراسییه‌ØŸ!

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

خستنه‌ڕووی پرس:

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانی ئێستا له‌ هه‌رێمی كوردستان-عێراق، ناكۆكیی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان و، به‌Ù… پێیه‌یش دا‌به‌شبوونی ڕای گشتییه‌ له‌سه‌ر پرسی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ چۆنێتیی دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان‌ له‌ نێوان دامه‌زراوه‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌كانی حكوومه‌تدا. ئه‌Ù… گرفته‌ ئه‌وه‌نده‌ قووڵ بووه‌ته‌وه‌ كه‌ كوردستانی تا ئاستی دابه‌شبوونێكی ڕاسته‌قینه‌ بردووه‌. ئه‌وه‌‌ جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ به‌رگریی هه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ زۆربه‌ÛŒ لایه‌نه‌كانه‌ له‌Ùˆ جۆره‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ÛŒ كه‌ مه‌به‌ستیانه‌ و، به‌Ù… پێیه‌یش، ‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌كه‌ÛŒ به‌ نادیموكراسیبوون ناو ده‌به‌Ù†.

له ‌ڕاستیدا به‌راوردی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان، به‌تایبه‌ت له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی Ùˆ وڵاتانی ناسراو به‌ جیهانی سێیه‌Ù… یاخود باشوور Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌نه‌سه‌ندوو، پرسێكی ئه‌كادیمیی ئاڵۆز Ùˆ ئه‌سته‌مه كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ جیاوازیی بونیاده‌ سیاسی، ئابووری، كه‌لتووری، مێژوویی Ùˆ...Ù‡‌كانه‌وه‌ له‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یانه‌دا،‌ ناتواندرێت به‌Ú•Ù‡‌هایی باس له‌وه‌ بكرێت كه:‌ كامه‌ مۆدێلی حوكمڕانی یاخود سیسته‌Ù… گونجاوه‌ و، ئایا ده‌كرێت ده‌قاوده‌Ù‚ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی پێشكه‌وتووی ڕۆژاوایی لاسایی بكرێته‌وه‌ØŸ‌

بۆیه‌ پێویسته‌ ئه‌Ùˆ ڕاستییه‌ ئاشكرا بكه‌ین كه‌ هه‌ر وڵاتێك، ته‌نانه‌ت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی، به‌ Ù‡Û†ÛŒ جیاوازی له‌ ستراكچه‌ر Ùˆ پێكهاته‌كانیانه‌وه‌ØŒ له‌ Ú•Ù‡‌وتێكی مێژووییدا جۆره‌ سیسته‌مێكیان هه‌ڵبژاردووه‌ كه‌ به‌رهه‌Ù…ÛŒ مێژوو، ئابووری، سیاسه‌ت، هۆشیاریی تاك Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ جوگرافیا، گۆڕانكارییه‌كان، كه‌لتوور، باڵانسی نێوان هێز Ùˆ گرووپه سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان Ùˆ پێكهاته‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تیی ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ تایبه‌ته‌یه‌. بۆیه‌یشه‌ ناكرێت به‌ به‌راوردی جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، بڕیار له‌سه‌ر به‌دیموكراسیبوون یاخود نادیموكراسیبوونی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی بده‌ین و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ بمانه‌وێت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ وڵاتێكدا سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسیی تایبه‌ت به‌باشی كاری كردووه،‌ ئه‌وه‌ هه‌مان سیسته‌Ù… له‌ كوردستاندا پیاده‌ بكه‌ین و، وا بزانین له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ فاكته‌ر Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ بونیادییه‌ جیاوازانه‌دا ده‌گونجێ. ئه‌Ù… دوو خاڵه‌‌ زۆر گرنگه‌ و، پێویسته‌ ئاوڕێكی جددیی Ù„ÛŽ بده‌ینه‌وه‌.

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ پوخت Ùˆ كورت ئاوڕێك له‌Ùˆ بابه‌ته‌ بده‌ینه‌وه‌ و، نیشانی بده‌ین كه‌ بۆ به‌راوردكردنی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ تر و، هه‌روه‌ها به‌دیموكراسیزانین یاخود نادیموكراسیبوونی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، Ú†Ù‡‌ندین فاكته‌ر Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی بونیادیی جیاواز Ú•Û†Úµ Ùˆ كاریگه‌رییان هه‌یه‌ Ùˆ ده‌ستنیشانی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن؛ ئه‌ویش نه‌Ùƒ به‌ شێوه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌ها، به‌ڵكوو به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی.

هه‌روه‌ها ده‌بێت ئه‌Ùˆ ڕاستییه‌ بزانین كه‌ ئه‌ركی سیسته‌Ù… Ùˆ حزبه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ ته‌نانه‌ت دامه‌زراوه‌كانی حوكمڕانیش بەپێی‌ پێداویستی Ùˆ پێویستییه‌كانی هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ له ‌یه‌كتری جیاوازه‌ و، نابێت هاوشێوه‌بوونی" ناوه‌كان" به‌لاڕێماندا ببات. لێره‌دا Ù„ÛŽÙƒÛ†ÚµÙ‡‌ران Ùˆ توێژه‌رانی زانستی سیاسه‌ت، به‌ دوای وه‌‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیارانه‌دا ده‌Ú†Ù† كه‌ بۆچی له‌ هه‌ندێ له‌ وڵاتان سیستەمی دیموكراسی هه‌یه‌ Ùˆ له‌ وڵاتانی تردا سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نادیموكراتیك، بوونی هه‌یه‌ØŸ ئایا ده‌كرێت به‌ هه‌مان پێوه‌ری كه‌لتووری Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی و، هه‌روه‌ها چوارچێوه‌ÛŒ زانستی بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پێشكه‌وتوو Ùˆ ڕۆژاوایی، خوێندنه‌وه‌ بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ حكوومه‌ت له‌ به‌شه‌كه‌ÛŒ تری ئاسیا Ùˆ ئه‌فریقا Ùˆ ئه‌مریكای لاتین، كه‌ زیاتر له‌ 63%ÛŒ یه‌كه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ 75% دانیشتووانی جیهان له‌خۆ ده‌گرێت، بكرێت؟

یه‌كه‌Ù…: به‌راوردی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان

له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاریدا، ده‌تواندرێت هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ شێوازی كاری حكوومه‌ته‌كان Ùˆ په‌یوه‌ندیی نێوان بونیاده‌ جۆراوجۆره‌كان بكرێت Ùˆ چۆنێتیی كار Ùˆ چالاكییه‌كانی حكوومه‌ته‌ جۆراوجۆره‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتر به‌راورد بكرێت. پێشووتر بیرمه‌ندان زیاتر له‌ چوارچێوه‌ÛŒ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ یاسایییه‌ فه‌رمییه‌كاندا ئه‌Ù… كاره‌یان ده‌كرد، به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاریی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان Ùˆ گرێدراویی دوولایه‌نه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌ندلایه‌نه‌ÛŒ سیسته‌مه‌ جۆراوجۆره‌كان Ùˆ كار Ùˆ كارلێكی بواره‌كانی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی و، هه‌روه‌ها په‌ره‌سه‌ندنی په‌یوه‌ندییه‌كان Ùˆ  ئاڵۆزیی میكانیزمی كاركردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كان و، هه‌روه‌ها جیاوازیی نێوان حكوومه‌ت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، ئه‌وه سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری،‌ له‌Ù… چوارچێوه‌ ته‌سكه‌ یاسایی  Ùˆ فه‌رمی Ùˆ نه‌ریتییه‌ÛŒ پێشوو‌ ده‌رچوو.

به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی له‌ دوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ù¾ÛŽÙƒ دێت: پێكهاته‌ÛŒ بونیادی Ùˆ Ú†Ù‡‌ند وزه‌یفه‌ یاخود ئه‌ركێك. پێناسه‌ÛŒ جۆراوجۆر بۆ سیسته‌Ù… Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی كراوه،‌ به‌ڵام ده‌توانین بڵێین: "سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ دامه‌زراوه‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ كه‌ ئامانجی گشتیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ جێبه‌جێ ده‌كات." به‌Ù… پێیه‌ لێره‌وه‌ بۆ به‌راوردی هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، دامه‌زراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ ده‌بێت/پێویسته‌ به‌راورد بكرێت، كه‌ كارێكی ئاڵۆز Ùˆ ئه‌سته‌مه‌. ئه‌Ù… دامه‌زراوانه‌ Ùˆ ئه‌ركه‌كانیان جیاواز Ùˆ فره‌ن، بۆ نموونه:‌ حزبه‌ ‌سیاسییه‌كان، دامه‌زراوه‌كانی یاسادانان Ùˆ جێبه‌جێكردن، كه‌لتووری سیاسی، داموده‌زگه‌ حكوومییه‌كان Ùˆ ته‌نانه‌ت دادگه‌كان.

 Ù‡Ù‡‌روه‌ها هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، به‌رگری له‌ مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامیی خۆی ده‌كات. شێوازی ئه‌Ù… به‌رگری Ùˆ مانه‌وه‌یه،‌ ده‌ربڕی ئاستی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یشتوویی Ùˆ پێشكه‌وتنی ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ سیاسییه‌یه‌. ئه‌مه‌یش له‌ پرۆسه‌ÛŒ سیاسیی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. هه‌ر به‌Ù… هۆیه‌یشه‌ كه‌ هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌سته‌به‌ركردنی یارمه‌تی Ùˆ پاڵپشتی Ùˆ Ú•Ù‡‌زامه‌ندیی هاووڵاتیانه‌وه،‌ ئه‌Ùˆ مانه‌وه‌ و، به‌Ùˆ پێیه‌یش Ú•Ù‡‌وایه‌تیی خۆی به‌رهه‌Ù… ده‌هێنێته‌ته‌وه‌.

ئه‌Ù… جۆره‌ له‌ شیكردنه‌وه‌یه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌ر به‌Ø´ Ùˆ ئه‌ندام Ùˆ بونیاد Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ به‌ها Ùˆ پرۆسه‌یه‌Ùƒ هه‌ڵگری ئه‌رك یان Ú†Ù‡‌ند ئه‌ركێكه‌ØŒ كه‌ به‌ وه‌زیفه‌ یاخود ئه‌ركی ئه‌Ùˆ بونیاد Ùˆ دامه‌زراوه‌ یان ته‌نانه‌ت بوونه‌وه‌ره‌ ده‌ناسرێت.  به‌Ù… واتایه‌ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Û•ÛŒ مرۆیی وه‌كو ئۆرگانیزمێكی بایۆلۆژیك كار ده‌كات، كه‌ هه‌ر به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ù… ئۆرگانیزمه‌ كارێكی تایبه‌تی هه‌یه‌ كه‌ ته‌واوكه‌ری به‌شه‌كانی تره‌ كه‌ بۆ ژیان Ùˆ به‌رده‌وامیی هه‌ر بوونه‌وه‌رێك پێویسته‌ØŒ به‌Ù… شێوه‌یه‌Ø´ Ù„Ù‡‌ كۆمه‌ڵگەیش هه‌ر دامه‌زراوه‌یه‌Ùƒ ئه‌ركێكی هه‌یه‌ كه‌ بۆ سه‌قامگیری Ùˆ مانه‌وه‌ Ùˆ پێشكه‌وتنی ئه‌Ùˆ كۆمه‌ڵگەیه‌ گرنگ Ùˆ پێویسته‌.

بۆ نموونه‌ ئه‌ركی خۆگه‌نجاندن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژینگه،‌ كاری ئابوورییه‌. ئه‌ركی ده‌سته‌به‌ركردن Ùˆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان كاری حكوومه‌ته‌ Ùˆ ئه‌ركی یه‌كپارچه‌یی Ùˆ یه‌كگرتوویی Ùˆ په‌یوه‌ندیی دامه‌زراوه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتر، كاری دامه‌زراوه‌ یاسایی Ùˆ ئایینییه‌كانه‌ Ùˆ هه‌روه‌ها ئه‌ركی پاراستنی به‌هاكان ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی بنه‌ماڵه‌ Ùˆ خێزان Ùˆ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ جیاوازیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ جیاوازه‌كان، كه‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ كه‌لتووریی جیاوازیان هه‌یه،‌ پێنج جۆره‌ بگۆڕ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای كلاسیكی Ùˆ مۆدێرن دێته‌ ئاراوه‌:

1- په‌یوه‌ندیی سۆزدارانه‌ Ùˆ له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ست له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Û•ÛŒ كلاسیكی، له ‌هه‌مبه‌ر په‌یوه‌ندیی فه‌رمی له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Û• مۆدێرنه‌كان.

2- په‌یوه‌ندیی تایبه‌ت له‌ وڵاتانی دواكه‌وتوو له‌ هه‌مبه‌ر په‌یوه‌ندیی گشتی له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتوو.

3- به‌رژه‌وه‌ندیی تاكه‌كه‌سی له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Û• نه‌ریتییه‌كان له‌ هه‌مبه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Û• مۆدێرنه‌كان.

4- په‌یوه‌ندی له‌سه‌ر بنه‌مای خوێن Ùˆ عه‌شیره‌ت Ùˆ بنه‌ماڵه‌ Ùˆ ناوچه،‌ له‌ هه‌مبه‌ر په‌یوه‌ندی له‌سه‌ر بنه‌مای شایسته‌بوون له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Û•ÛŒ مۆدێرن.

5- په‌یوه‌ندییه‌كانی تیكه‌Úµ Ùˆ ئاڵۆز له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Û• دواكه‌وتووه‌كان، له‌ هه‌مبه‌ر په‌یوه‌ندیی تایبه‌تی پسپۆری له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Û• مۆدێرنه‌كان.

بۆیه‌شه‌ له ‌هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك دیارده‌ Ùˆ دامه‌زراوه‌یه‌Ùƒ ئه‌ركی جیاواز Ùˆ هه‌ندێك جار نه‌رێنیی هه‌یه‌ØŒ بۆ نموونه‌ كاریگه‌ری ÙˆÚ•Û†ÚµÛŒ ئایین له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Û• جۆراوجۆره‌كان له‌سه‌ر بواره‌كانی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ... هتد. به‌Ù… پێیه‌Ø´ تاوه‌كو هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ دامه‌زراوه‌ÛŒ جۆراوجۆر Ùˆ ئاڵۆزی هه‌بیت، زیاتر ده‌توانێت ئه‌ركی جۆراوجۆر Ùˆ داواكارییه‌ جیاوازه‌كان به‌رجه‌سته‌ بكات Ùˆ وڵامی پێویستیان بداته‌ÙˆÛ•. ئه‌مه‌یش كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ نه‌ریتی Ùˆ مۆدێرنه‌كان Ù„ÛŽÙƒ جیا ده‌كاته‌وه‌.

بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، هه‌ÙˆÚµÛŒ ده‌سته‌به‌ركردنی جۆرێكی تایبه‌ت له‌ خۆشگوزه‌رانی Ùˆ ئاسایش Ùˆ دادپه‌روه‌ریی ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ته‌نانه‌ت سیاسی ده‌دات. هه‌ر به‌Ù… هۆیه‌ÛŒ دوایییه‌ØŒ كه‌ شێوازی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ دابه‌شكردن Ùˆ به‌گشتی سیسته‌Ù…ÛŒ ئابووری-سیاسیی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك، ئاستی دیموكراسی Ùˆ پێشكه‌وتنی ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ ده‌ستنیشان ده‌كات. بۆیه‌ فاكته‌ری ئابوورییش بۆ هه‌ڵسه‌نگاندن Ùˆ به‌راوردی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان گرنگیی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه له‌‌ سیسته‌مه‌ لیبراڵه‌كان Ú•Û†ÚµÛŒ تاك Ùˆ خاوه‌ندارێتیی تایبه‌ت Ùˆ بازاڕی ئازاد و، له‌ سیسته‌مه‌ كۆمۆنیستییه‌كان ده‌ستێوه‌ردان Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ خاوه‌ندارێتیی گشتی، جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاستی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له ‌ڕووی پێشكه‌وتنه‌وه‌ دیاری ده‌كات.

دووه‌Ù…: سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پێشكه‌وتوو (پەرەسەندوو) Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دواكەتوو (په‌رئە‌ستێن)

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت شتێكی به‌رجه‌سته‌ Ùˆ عه‌ینی نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ئه‌بستراكته‌ØŒ به‌ڵام كۆمه‌ڵیك یاسا Ùˆ ڕیسای پابه‌ندكه‌ره‌. به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت وه‌Ùƒ گردبوونه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ مرۆیی پێناسه‌ ده‌كرێت كه‌ گرێدراوی هه‌رێم (ئیقلیم یاخود خاك)  و، سنوورداركراوه‌ به‌ سیسته‌Ù…ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی Ùˆ یاسایی بۆ مه‌به‌ستی به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ئاسایشی گشتی، كه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی پابه‌ندكه‌ره‌وه به‌رگری له‌ مانه‌وه‌ÛŒ خۆی ده‌كات.‌ به‌Ù… پێیه‌یش هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك پێویسته‌ ئه‌Ù… سێ بنه‌مایه‌ÛŒ هه‌بێت: 1- بنه‌مای یاساییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت 2- بنه‌مای كه‌سایه‌تیی مه‌عنه‌ÙˆÛŒ Ùˆ یاساییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت 3- بنه‌مای سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت (یاسایی Ùˆ سیاسی له‌ بواری ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیدا).

هه‌روه‌ها ده‌سه‌ڵات توانایه‌ÙƒÛŒ ئیرادی Ùˆ مرۆیییه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مرۆیی كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای هێز Ùˆ  ده‌سه‌ڵات Ùˆ Ú•Ù‡‌زامه‌ندیی یاسایییه‌Ø› جیا له‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ Ú† ڕوانگه‌ یاخود تیۆرییه‌كه‌وه‌ بڕوانینه‌ ده‌سه‌ڵات. بۆ نموونه:‌1- تیۆریی بنه‌مای پیرۆزیی ده‌سه‌ڵات Ùˆ خواوه‌ندیبوونی ئه‌Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌ 2- تیۆریی سه‌رچاوه‌ÛŒ مرۆیی Ùˆ گرێبه‌ست Ùˆ دامه‌زراوه‌یی بۆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ هتد.  ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ ئه‌وه‌یه،‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… به‌راوردكارییه به ‌شێوه‌ÛŒ زانستی‌ نه‌كرێت، ئه‌وه‌ تووشی هه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ نازانستیبوونی به‌راورده‌كه‌ ده‌بێت. به‌Ùˆ مانایه‌ كه‌ له ‌نێوان دوو جۆری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پێشكه‌وتوو Ùˆ دواكه‌توودا جیاوازیی زۆر له‌ جۆری ئه‌Ùˆ دامه‌زراوانه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت كێشه‌كانیان هه‌یه‌ØŒ چونكه‌ ئێمه‌ باس له‌ دوو جۆری جیاوازی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ئه‌ركی جیاوازی دامه‌زراوه‌كان Ùˆ پێكهاته‌ÛŒ بونیادیی جیاواز ده‌كه‌ین؛ بۆ نموونه:‌ زۆربوونی له‌ڕادده‌به‌ده‌ری دانیشتووان، هه‌ژاری Ùˆ جیاوازیی چینایه‌تیی قووڵ، نه‌خۆشی، سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده Ùˆ فێركردن Ùˆ ئاستی په‌روه‌رده‌‌ØŒ كێشه‌ÛŒ بێكاری Ùˆ هه‌ڵاوسان Ùˆ هتد. هه‌روه‌ها له‌Ùˆ جۆره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه ‌(دواكه‌وتوو)ØŒ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ كێشه‌ÛŒ بونیادیی تر وه‌Ùƒ: جیاوازیی ناوچه‌یی، چینایه‌تی، ئیتنیكی، ئایینی، نه‌ته‌وه‌یی، مێژوویی Ùˆ...ØŒ بوونی هه‌یه‌ Ùˆ به‌چاره‌سه‌رنه‌كراوی ماوه‌ته‌وه‌.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ئێمه‌ له‌ سه‌ره‌تای هه‌ر به‌راوردكردنێكدا ڕووبه‌ڕووی دوو جۆره‌ سیما یاخود تایبه‌تمه‌ندیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ ده‌بینه‌وه‌ØŒ بۆ نموونه‌: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پێشكه‌وتوو سیمایه‌ÙƒÛŒ پیشه‌سازی Ùˆ بازرگانی Ùˆ به ‌مانا مۆدێرنه‌كه‌ÛŒ شارستانییانه‌یان هه‌یه‌ و، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دواكه‌توو یاخود هه‌ژار Ùˆ پاشكه‌وتوو خاوه‌Ù† سیمایه‌ÙƒÛŒ خێڵه‌ÙƒÛŒ Ùˆ كشتوكاڵی Ùˆ لادێیی Ùˆ گوندین Ùˆ له ‌ڕووی پشتپێكبه‌ستن (پشتپێبه‌ستنی دوولایه‌نه‌)‌ (Interdependency)ÛŒ ئابووری، سیاسی، سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشییه‌وه‌ به‌ته‌واوی له‌ یه‌كتری جیاوازن. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ ڕێگری له‌ بواری پشتبه‌ستن به‌ یه‌كتری له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دواكه‌توودا هه‌Ù† كه‌ زیاتریان بونیادی Ùˆ مێژوویین.

سێیه‌Ù…: به‌سیاسیكردن Ùˆ كه‌لتووری سیاسی

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین گرفت Ùˆ كێشه‌كان له ‌به‌رده‌Ù… به‌راوردی ئه‌Ù… دوو جۆره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ØŒ كه‌لتووری سیاسیی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌یه‌ كه‌ به‌شێكه‌ له‌ كه‌لتووره‌ گشتییه‌كه‌ÛŒ ئه‌Ù… وڵاتانه‌. هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، هه‌ÙˆÚµ ده‌دات بانگەشە بۆ تاقانەبوونی بنه‌مای هزری، سیستەمی به‌هایی Ùˆ نۆرمه‌ ناسنامەیییەكانی بكات Ùˆ تەنانەت هه‌ÙˆÚµÛŒ چەسپاندن Ùˆ جێگیركردنیان ده‌دات، ئەمەیش به‌شێكه‌ له‌ پرۆسه‌ÛŒ "به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردن"Ø› به‌Ù… مانایه‌ كه‌ به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردن ده‌توانێت ئه‌Ùˆ به‌ها Ùˆ نۆرم Ùˆ بنه‌مایانه‌ بكاته‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ كه‌لتووری سیاسیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌. لێره‌وه‌ بۆ نموونه‌ له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت، حزبی كۆمۆنیست هه‌ÙˆÚµÛŒ ده‌دا كه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردنه‌وه‌ ئه‌Ùˆ بنه‌ما Ùˆ نۆرم Ùˆ به‌هایانه‌ بكاته‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ كه‌لتووری سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌. به‌Ù… پێیه‌‌ كه‌Ú•Û†ÚµÛŒ كه‌لتووری سیاسی، وه‌كو به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ كه‌لتووری گشتیی هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك، له‌ شوێندانان له‌سه‌رڕه‌فتاری تاك Ùˆ گرووپه‌ جیاوازه‌كان لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ‌ له‌سه‌ر ده‌كرێت.

به‌گشتی‌ كو‌لتووری سیاسی، به‌رهه‌Ù…ÛŒ مێژووی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسییه‌ØŒ به‌Ù… پێیه‌Ø´ كو‌لتووری سیاسی په‌یوه‌ندییه‌Ùƒ له‌ نێوان 1- لێكدانه‌وه‌ÛŒ ده‌روونناسانه‌یڕه‌فتاری سیاسیی تاكه‌كان (شیكردنه‌وه‌ÛŒ ورد Ùˆ بچووك)ØŒ هه‌روه‌ها 2- لێكدانه‌وه‌ÛŒ كۆمه‌ڵناسانه‌ÛŒ‌ Ú•Ù‡‌فتاری گرووپ Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌كان‌ (شیكردنه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ باڵا) دروست ده‌كات.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێوه‌ره‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ بیرمه‌ندانی ئه‌Ù… بواره ‌"ئالمۆند Ùˆ ڤێربا" له‌ كو‌لتووری سیاسی، به‌گشتی جۆره‌كانی كو‌لتووری سیاسی به ‌سه‌ر سێ (3) جۆر دابه‌Ø´ ده‌كرێت كه‌ جیاكه‌ره‌وه‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ دواكه‌وتوو Ùˆ نه‌ریتییه‌كان Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ پێشكه‌وتوو دیموكراتیكه‌كانه‌:

1- كو‌لتووری سیاسیی داخراو (سنووردار)

2- كو‌لتووری سیاسیی پاشكۆ (دووره‌په‌رێز)

3- كو‌لتووری سیاسیی به‌شدارانه ‌(چالاك) یاخود مه‌ده‌Ù†ÛŒ.

هه‌ر Ú†Ù‡‌ند تێكه‌ÚµÛŽÙƒ له‌Ù… كو‌لتوورانه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا ده‌بیندرێت. خوێندنه‌وه‌ Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… جۆره‌ كو‌لتوورانه‌یه‌ كه‌ چۆنییه‌تیی په‌یوه‌ندیی نێوان خه‌ÚµÙƒ Ùˆ نوخبه‌كان، هه‌روه‌ها كۆمه‌ÚµÚ¯Û• Ùˆ حكوومه‌ت Ùˆ چۆنیه‌تییڕوانینی تاكه‌كان بۆڕه‌وایه‌تیی ده‌سه‌ڵاتداران له‌لایه‌Ùƒ Ùˆ  Ù„Ù‡‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ بونیاد Ùˆ بڕیار Ùˆ به‌هاكانی هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی ده‌ستنیشان ده‌كات. ئه‌مه‌یش كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ÙƒÛ†ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ كاراییی سیسته‌Ù… Ùˆ هه‌روه‌ها سه‌قامگیری Ùˆ گۆڕانكاری له‌ سیسته‌مدا هه‌یه‌.

ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ بۆ به‌راوردكردنی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان، به‌ڕوونی ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ Ú† جیاوازییه‌Ùƒ له ‌نێوان سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پێشكه‌وتوو Ùˆ ڕۆژاوایی Ùˆ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دواكه‌توو Ùˆ په‌ره‌نه‌سه‌ندوودا هه‌یه‌. به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ Ú†Ù‡‌ندین فاكته‌ر ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ùˆ به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردنه‌ و، كاریگه‌ریی له‌سه‌ری ده‌بێت و، له‌ دواییدا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ پرۆسه‌یه‌ ئه‌رك Ùˆ كێشه‌ Ùˆ به‌هاكانی ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌ سیاسییه،‌ جیاوازن. له‌ گرنگترین فاكته‌ره‌كانی كاریگه‌ر Ùˆ پێكهێنه‌ری به‌كۆمه‌ڵایه‌تیبوونی سیاسی بریتین له‌: بنه‌ماڵه‌ØŒ قوتابخانه‌ØŒ ڕێكخراوه‌ ئایینییه‌كان، گرووپی هه‌ڤاڵان، كار Ùˆ پیشه‌ Ùˆ پسپۆریی تاكه‌كان، ئامرازه‌كانی ڕاگه‌یاندن، حزبه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ هتد. به‌Ù… پێیه‌یش بۆ نموونه‌ ده‌توانین ئه‌وه‌ به‌ئاشكرا ببینین كه‌ له ‌نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی ڕۆژاوایی Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دواكه‌توو یاخود په‌ره‌ستێندا، وه‌Ùƒ كوردستان، ته‌واوی ئه‌Ùˆ فاكته‌ر Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زانه‌ÛŒ به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردنی سیاسی جیاوازییان هه‌یه‌ و، ناتوانین به‌Ù… جیاوازییه‌وه‌ چاوه‌ڕوانی ده‌رهاوێشته‌ Ùˆ ئه‌نجامی یه‌كسان بین له‌ بوار Ùˆ كایه‌ جۆراوجۆره‌كانی سیاسی Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ سیاسیدا و، له‌ ئاكامدا بینه‌ری یاسا Ùˆ دیموكراسییه‌ÙƒÛŒ هاوشێوه‌ Ùˆ یه‌كسان بین. هه‌ر به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ùˆ جۆره‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ بنه‌مایانه‌یه،‌ كه‌ ئێمه‌ بۆ نموونه‌ له‌ كوردستاندا ناتوانین ده‌ستوورێك دابنێین كه‌ Ú•ÛŽÙƒ هاوشێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی بێت Ùˆ چاوه‌ڕوانی جێبه‌جێكردنیشی بین.

چواره‌Ù…: ئه‌ركی سیاسی Ùˆ بونیاده ‌سیاسییه‌كان

به‌Ù¾ÛŽÛŒ جیاوازی له‌ كه‌لتووری سیاسیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ (پێشكه‌وتوو Ùˆ دواكه‌Ùˆ‌توو)ØŒ ئه‌ركی سیاسی Ùˆ بونیاده‌ سیاسییه‌كانیشیان جیاوازه‌. بۆ نموونه‌ له‌ بواری پێكهاته‌ÛŒ سیاسیدا حزبه‌ ‌سیاسییه‌كان Ùˆ چۆنێتیی پرۆسه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردن Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ ده‌سته‌كانی یاسادانان Ùˆ جێبه‌جێكردن Ùˆ دامه‌زراوه‌ حكوومییه‌كانیشیان زۆر جیاوازن. له‌ گرنگترین فاكته‌ره‌كان ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ جۆر Ùˆ شێوازی هه‌ڵبژاردنه‌ گشتییەكان بكەین كه‌ ئایا هه‌ڵبژاردنەكان كێبڕكێكارانه‌یه‌ یاخود ناكێبڕكێكارانه‌یه؟‌ هه‌روه‌ها به‌شداریی هاووڵاتیان ئاراسته‌كراو Ùˆ به‌زۆره‌ملێیه‌ یاخود ئێمه‌ له‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌دا هاووڵاتییه‌ÙƒÛŒ به‌شدار Ùˆ كاریگه‌ر ده‌بینین؟

پێنجه‌Ù…: كۆكردنه‌وه‌ÛŒ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان

هه‌ر به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… به‌راورده‌ ئه‌وه ‌گرنگه،‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان له‌Ùˆ جۆره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ Ú†Û†Ù† پێناسه‌ ده‌كرێن Ùˆ Ú†Û†Ù† ده‌رده‌بڕدرێن. به‌Ù… مانایه‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زانه‌ÛŒ كه‌ ده‌توانین ناونیشانی دیموكراسیبوون به‌كار بێنین، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا داواكاریی تاك Ùˆ گرووپ Ùˆ حزبه‌‌ سیاسییه‌كان به‌ Ú† شێوه‌یه‌Ùƒ ده‌رده‌بردرێت و، به‌Ù… پێیه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی Ú† كه‌س یاخود گرووپ Ùˆ حزبێك ده‌پارێزرێت Ùˆ گوزارشت له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی ده‌كات، بۆ نموونه:‌ شێوازی داواكارییه‌كان له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كه‌سی، یاسایی، خۆپێشاندان Ùˆ مانگرتن یاخود توندوتیژییه‌وه‌ ئاراسته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ده‌كرێت Ùˆ وه‌ڵام ده‌درێته‌وه‌ (وه‌ڵامی ئه‌رێنی یاخود نه‌رێنی). لێره‌دا حزبه‌ سیاسییه‌كان Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ ده‌Ú¯ÛŽÚ•Ù† و، هه‌ر به‌Ù… هۆیه‌یشه‌ كه‌ جۆر Ùˆ شێوازی كاری حزبه ‌سیاسییه‌كان وێنایه‌ÙƒÛŒ ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یانه‌مان Ù¾ÛŽ ده‌دات كه‌ ئاخو پێشكه‌وتوون یاخو دواكه‌توو Ùˆ نادیموكراتیك.

 ÙƒÛ†ÙƒØ±Ø¯Ù†Ù‡‌وه‌ÛŒ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان پرۆسه‌یه‌كه‌ØŒ كه‌ داواكاری Ùˆ پێویستیی تاك Ùˆ گرووپ Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌كان ده‌كرێته‌ پێشنیازی سیاسی و، له‌وانه‌یشه‌ بڕیاری سیاسی؛ كه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حزبه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ ده‌كرێته‌ به‌رنامه‌ÛŒ كاری حكوومه‌ت یاخود پرۆپاگه‌نده‌ÛŒ هه‌ڵبژاردنه‌كان. شێوازی كار Ùˆ چالاكیی حزبه‌ سیاسییه‌كان، ده‌توانن پێمان بڵێن كه‌ ئایا سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، خاوه‌Ù† سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی كێبڕكێكا‌رانه‌یه‌ یاخود به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ØŸ یاخود ئه‌Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییانه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌ڵبژاردن Ùˆ ده‌نگدانه‌وه‌ ÙƒÛ† ده‌كرێنه‌وه‌ØŸ

بۆیه‌ سیمای دیموكراتیكبوون یاخود نادیموكراتیكبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ حزبییه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت. بۆ نموونه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ حزبی، به‌ سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی ده‌سه‌ڵاتخوازانه‌ بناسرێت Ùˆ بەرنامە Ùˆ سیاسەتی ئه‌Ùˆ حزبه‌ بریتی بێت له‌ دابینكردن Ùˆ كۆكردنەوەی هه‌موو داواكاری Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی چین Ùˆ توێژەكانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ (به‌Ù¾ÛŽÛŒ ویست Ùˆ ئایدیۆلۆژی Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌Ùˆ حزبه‌)ØŒ ئه‌وه‌ به‌دڵنیایییه‌‌وه‌ ئه‌Ùˆ حكوومه‌ت Ùˆ سیسته‌مه‌ سیاسییه،‌ نادیموكراتیكه‌. ته‌نانه‌ت جۆری بونیاد Ùˆ ڕێكخستنی حزبه‌كان وه‌Ùƒ حزبه‌ دەستەبژێرەكان (ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا)ØŒ حزبه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان (حزبه ‌كۆمۆنیست Ùˆ فاشیستییه‌كان) Ùˆ حزبی Ø´Û†Ú•Ø´Ú¯ÛŽÚ• Ùˆ ...ØŒ كاریگه‌ریی ده‌خاته‌ ‌سه‌ر ÙƒÛ†ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ بڕیاروه‌رگرتن و، به‌Ù… پێیه‌یش پێویستیی به‌ به‌رواردێكی تایبه‌ت ده‌بێت. به‌گشتی جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ حزبه‌ سیاسییه‌كان له‌ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك، دابه‌Ø´ ده‌بێته‌ سه‌ر دوو جۆری:1- سیسته‌Ù…ÛŒ كێبڕكێكارانه‌ÛŒ حزبی 2- سیسته‌Ù…ÛŒ ناكێبڕكێكا‌رانه‌ÛŒ حزبی.

 Ø³ÛŒØ³ØªÙ‡‌مه‌ حزبییه‌ كێبڕكێكاره‌كان به‌سه‌ر 1- تاكحزبی یاخود سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی زاڵ 2- دووحزبی Ùˆ 3- فره‌حزبی، دابه‌Ø´ ده‌بن. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ بۆ به‌راوردی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ حزبییه‌وه‌ØŒ ده‌بێت ئاگاداری ئه‌Ùˆ خاڵه‌ بین كه‌ خودی ئه‌Ùˆ سیسته‌مانه‌یش جۆراوجۆر Ùˆ جیاوازن. بۆ نموونه‌: سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی Ú•Ù‡‌Ù‚ (وه‌Ùƒ بریتانیا)ØŒ سیسته‌Ù…ÛŒ دووحزبیی نه‌رم (ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا)ØŒ سیسته‌Ù…ÛŒ دووحزبیی ته‌واو (بریتانیا تا ساڵی 1935)ØŒ سیسته‌Ù…ÛŒ دووحزبیی ناته‌واو (ئه‌ڵمانیا له‌ ساڵی 1961 تاوه‌كوو 1966)ØŒ یاخود سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی هاوسه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناوهاوسه‌نگ، سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی زاڵ (حزبه‌ كۆمۆنیستییه‌كان)ØŒ یاخود له‌ فه‌Ú•Ù‡‌نسا (له‌ ساڵی 1958 تاوه‌كوو 1981)ØŒ سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی زاڵی توند (سوید له‌ ساڵی 1940 تاوه‌كوو ساڵی 1944 كه‌ حزبێك ده‌Ù†Ú¯ÛŒ Ú•Ù‡‌ها دینێته‌وه‌). له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ له‌ سیسته‌مه‌ حزبییه ‌ناكێبڕكێكاره‌كاندا ئێمه ده‌توانین ئاماژه‌ به‌:‌ 1- سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی تاك (كۆمۆنیستی) 2- سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی تاك (فاشیستی) 3- سیسته‌Ù…ÛŒ حزبیی تاك (له‌ وڵاتانی دواكه‌وتوو یاخود جیهانی سێیه‌Ù…)ØŒ بكه‌ین.

له‌Ù… جۆره‌ پۆلێنكردن Ùˆ سیسته‌مانه‌دا، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بۆ به‌راوردی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ حزبی له‌ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك، ده‌بێت زۆر به‌وردی ئاگاداری ئه‌وه‌ بین كه‌ ته‌نانه‌ت تاكحزبیبوون نابێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دیكتاتۆری یاخود به‌رهه‌مهێنانی تۆتالیتاریزم، به‌ڵكوو به‌Ù¾ÛŽÛŒ هه‌لومه‌رجی ئابووری، سیاسی، مێژوویی، كه‌لتووری، یاسایی Ùˆ ...ØŒ له‌ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكدا جیاوازه‌ Ùˆ به‌ئاسانی ناتوانین به ‌سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، مۆركی دیموكراسی یاخود دیكتاتۆریی Ù„ÛŽ بده‌ین. له ‌ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ده‌توانین بڵێین ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ به‌باشی ده‌ری ده‌خات، كه‌ له‌ كوردستاندا به‌Ù¾ÛŽÛŒ واقعی مێژوویی، سیاسی، ئابووری Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ته‌نانه‌ت یاساییی سیسته‌Ù…ÛŒ حزبی Ùˆ پرۆژه‌ÛŒ دیموكراسی Ùˆ دروستكردنی بڕیاری سیاسی، كه‌ له‌ خاڵی دواتردا باسی لێوه‌ ده‌كه‌ین، دامەزراوەییبوون Ùˆ Ù¾ÛŽØ´Ú¯Ù‡‌یشتوویی دیموكراسی له‌ Ú† ئاستێكدایه‌.

شه‌شه‌Ù…: دروستكردنی بڕیاری سیاسی

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ خاڵه‌ هه‌ر گرنگه‌كان بۆ به‌راوردی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ ده‌ستنیشانكردنی جیاوازی Ùˆ ئه‌ركه‌كانیان، وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌یه‌ كه‌ ÙƒÛŽ (Ú† كه‌سێك یاخود دامه‌زراوه‌یه‌Ùƒ) بڕیاری سیاسی ده‌دات. به‌Ù…‌ مانایه‌ كه‌ ئایا زۆربه‌ÛŒ بڕیاره‌كان له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ ده‌درێت یاخود له‌ لایه‌Ù† سه‌رۆكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت یاخود تاكه‌كه‌س Ùˆ تاكه‌ حزبێك؟ خودی دروستكردنی بڕیار به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستوور Ùˆ دابه‌شكردنی جوگرافیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌گۆڕدرێت. بۆ نموونه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كه‌ كۆنفیدراڵییه‌ یاخود فیدراڵییه،‌ یان یه‌كگرتوو Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی ساده‌یه‌ØŒ ئه‌وه‌ پرۆسه‌ÛŒ دروستكردنی بڕیار له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆكردنه‌وه‌ÛŒ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانه‌وه‌ جیاوازیی ده‌بێت‌.

بۆ نموونە عێراقی Ù¾ÛŽØ´ Ùˆ عێراقی پاش ساڵی 2003 Ù„Û• ڕووی سیستەمی سیاسییەوە جیاوازی هەیە. به‌ڕوونی ده‌بیندرێت كه‌ عێراق پێشووتر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی ساده‌ بوو، به‌ڵام له‌ پاش ساڵی 2003وه‌ (سه‌ره‌ڕای كه‌موكورتییه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵی له‌ عێراق) به‌ڵام جیاوازیی Ù„Û• دابەشكردنی دەسەڵات Ùˆ دروستكردنی بڕیاردا هەیە و، هه‌رێمی كوردستان وه‌Ùƒ قه‌واره‌یه‌ÙƒÛŒ جوگرافی-سیاسی Ùˆ یاسایی ده‌رده‌كه‌وێت و، به‌شداره‌ له‌ دروستكردنی بڕیاری سیاسی له‌ ناوه‌ندی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵ (عێراق) و، هه‌روه‌ها بڕیاری سیاسی به‌Ù¾ÛŽÛŒ به‌رژه‌وه‌ندیی Ùˆ تایبەتمەندییەكانی خۆی لەناوخۆی هەرێمی كوردستاندا ده‌رده‌كات. خاڵێكی زۆر گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه ‌چۆنێتیی دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان، كه‌ جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ده‌ستنیشان ده‌كات، كاریگه‌ریی له‌سه‌ر پرۆسه‌ÛŒ دروستكردنی بڕیاریش هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ سیسته‌مه‌ دیموكراتیكه‌كان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ پێوه‌ره،‌ دابه‌Ø´ ده‌بنه‌ سه‌ر سیسته‌Ù…ÛŒ په‌رله‌مانی، سیسته‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكایه‌تی، سیسته‌Ù…ÛŒ تێكه‌ڵاو Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ به‌كۆمه‌Úµ (جمعیه‌).

به‌Ù… پێیه‌یش ئه‌Ù… جۆره ‌سیسته‌مه‌ سیاسییانه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ هه‌لومه‌رجی مێژوویی Ùˆ واقعی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ئابووری Ùˆ سیاسیی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك جیاوازه‌ و، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پێداویستییه‌كانی ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ ده‌گونجێت. بۆیه‌ ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ بۆ به‌راوردكاری، ناتوانێت وه‌Ùƒ فاكته‌ر Ùˆ بگۆڕێكی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ داماڵراو له‌ فاكت Ùˆ بنه‌ماكانی تر هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆ بكرێت Ùˆ ببێته‌ تاكه‌ خاڵی به‌راوردی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان یاخود دیموكراسیبوون Ùˆ نادیموكراسیبوونی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ باش یاخود خراپبوونی هه‌ر كامه‌ له‌Ùˆ سیسته‌مانه‌. به‌ڵكوو ئه‌وه‌ سوودمه‌ندی Ùˆ كارامه‌یی Ùˆ گونجاوبوونی ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌یه‌ بۆ واقعی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسیی هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ك، بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ÛŒ پێداویستی Ùˆ ئاستی ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌.

كۆبه‌ند:

كه‌وابوو، له‌ كۆتاییدا ده‌توانین بڵێین بێجگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ÙƒÛ• ئێمە خاوەن دەوڵەتی سەربەخۆ نین، شتێكی هه‌ÚµÙ‡‌یه‌ كه‌ ئیمه‌ له‌ كوردستان له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌ مشتومڕی توندی سیاسی بكه‌ین ÙƒÛ• خۆمان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دیموكراسیی پێگەیشتووی دەوڵەتانی رۆژاوایی بەراورد بكەین، به‌ڵكوو پێویسته‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ بارودۆخی تایبه‌تی سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، مێژوویی، كه‌لتووری، ناوچه‌یی Ùˆ ته‌نانه‌ت سیستەمی ئابووریی سیاسی Ùˆ...ØŒ له‌ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ Ùˆ توێژینه‌وه‌ÛŒ زانستی له‌Ù… بوارانه‌دا، بگه‌ینه‌ گونجاوترین Ùˆ به‌كه‌ڵكترین سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ له‌ ده‌ستووردا جێگیر بكرێت.

چونكه‌ بۆ نموونه‌ فاكته‌ری ئابووری له‌ هه‌رێمی كوردستان، كاریگه‌ریی له‌سه‌ر جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ كه‌لتووری سیاسی هه‌یه‌. ئابووریی گرێدراوی فرۆشتنی نه‌وت Ùˆ گاز له‌ لایه‌Ù† حكوومه‌ته‌وه،‌ یاخود له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ كه‌ داهاته‌كه‌ÛŒ به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 42% بۆ سه‌ره‌وه‌ گرێدراوی فرۆشتنی سه‌رچاوه‌ÛŒ سروشتی Ùˆ پاره‌ÛŒ ده‌ره‌ÙƒÛŒ بێت، به‌دڵنیایییه‌وه‌ پێویسته‌/ده‌بێت سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ زۆر تایبه‌تتری هه‌بێت و، ناكرێت ده‌قاوده‌Ù‚ لاساییی وڵاتێكی پیشه‌سازی Ùˆ پێشكه‌وتوو بكرێته‌وه‌. بۆیه‌ پێویسته‌ پرسی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی هه‌رێمی كوردستان دوور له‌ كێشمه‌ÙƒÛŽØ´ÛŒ حزبیی ته‌سك، به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ واقعی Ùˆ زانستی به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێویستی Ùˆ پێداویستییه‌كانی سه‌رده‌Ù… Ùˆ واقعی ئابووری، سیاسی، كه‌لتووری، كۆمه‌ڵایه‌تی، مێژوویی Ùˆ...ÛŒ كوردستان دابڕێژرێت و، له‌ ده‌ستووردا جێگیر بكرێت.

 ØªÙ‡‌نانه‌ت ئه‌Ù… ده‌ستووره‌Ø´ بێجگه‌ له‌ پرسی ماف‌ Ùˆ ئازادییه‌كان كه‌ ده‌بێت به‌Ù¾ÛŽÛŒ سه‌رده‌Ù… په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی جیهانی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی تێدا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ بداته‌وه‌ØŒ له‌به‌شه‌كانی تریشی به‌ Ú•Ù‡‌چاوكردنی ئه‌Ùˆ ماف Ùˆ ئازادییانه‌ Ùˆ جێگیركردنی دیموكراسی به‌Ù¾ÛŽÛŒ واقعی كوردستان، له‌ قۆناغه‌ جۆراوجۆره‌كان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ویستی زۆرینه‌ÛŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ كوردستان هه‌موار بكرێته‌وه‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون