PÊNÛS
 
بژاردەکانی حکوومەتی هەرێم بۆ سوودوەرگرتن Ù„Û• نەوتی کەرکووک 
     2017-12-14
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد

بژاردەکانی حکوومەتی هەرێم بۆ سوودوەرگرتن لە نەوتی کەرکووک

 

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد، مامۆستای زانکۆ و پسپۆری سیاسەت و وزە

ئەگەر حکوومەتی هەرێمی کوردستان تەنیا چاوەڕوانی حکوومەتی بەغدا بێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، بەتایبەتی Ù„Û• پرسی کەرکووک Ùˆ سوودوەرگرتن Ù„Û• نەوتی کەرکووک، دەتوانین بڵێین ئەو کارە بە  خۆکوژیی سیاسی Ùˆ ئابووری دادەنرێت بۆ حکوومەت Ùˆ خەڵکی کوردستان. بۆیە وا باشترە حکوومەتی هەرێم بژاردە دەستووری Ùˆ ئابووری Ùˆ سیاسییەکانی خۆی بخاتە کار بۆ گوشارخستنە سەر حکوومەتی بەغدا بۆ دەربازبوون Ù„Û•Ù… بارودۆخە سەختەی، هەرێمی کوردستانی تێ کەوتووە.

خستنەڕووی پرس

زۆر Ù„Û• شیکەرەوەکان Ùˆ بڕیاربەدەستانی سیاسی Ù„Û• هەرێمی کوردستان پێیان وایە، Ù„Û• دوای ڕووداوەکەی ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە حکوومەت Ùˆ خەڵکی هەرێمی کوردستان پارێزگه‌ÛŒ کەرکووکیان بەتەواوەتی لەدەست دەرچووە، بە خاک Ùˆ خەڵک Ùˆ نەوتەکەیەوە. بۆ سوودوەرگرتنی هەرێمی کوردستان Ù„Û•Ùˆ وزە زۆرەیش Ú©Û• تیایدایە، دەبێت پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک بە خاک Ùˆ خەڵک Ùˆ وزەکەیەوە بگەڕێتەوە سەر هەرێمی کوردستان، ئەگەرنا ڕێگەچارەی تر بۆ سوودوەرگرتن Ù„Û• نەوتی کەرکووک بوونی نییە.

دەتوانین بڵێین ئەو تێگەیشتنەی سەرەوە زۆر ناتەندروستە، چونکە حکوومەتی هەرێم و دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان ئەگەر بەیەکگرتوویی کار لەسەر بابەتی نەوت و خاک و گەلی کەرکووک بکەن، ئێستایش چەندین کارتی سیاسی و ئابوورییان بەدەستەوەیە تا بتوانن ململانێکانیان لەگەڵ حکوومەتی بەغدا بە شێوەیەکی تەندروست بەردەوامی پێ بدەن. بەڵام پرسیاری سەرەکی لێرەدا ئەوەیە: کاتێک حکوومەتی ناوەندی، ئامادەباشیی دەرنەبڕیوە بۆ دانوستاندن و گفتوگۆی جددی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی لەگەڵ حکوومەتی هەرێمی کوردستان، کارتە بەهێزەکانی حکوومەتی هەرێم چین؟ بەتایبەتی دوای ڕێکكەوتنی نێوان حکوومەتی ئێران و عێراق بۆ هەناردەکردنی نەوتی کەرکووک بۆ ئێران؟

ناوەڕۆک

هەناردەکردنی نەوتی کەرکووک Ù„Û• پاش ڕێکكەوتنەکەی نێوان وەزارەتی نەوتی عێراق Ùˆ ئێران، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© باسوخواسی هێنایە ئاراوە Ú©Û• ئایە چیتر حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەتوانێت سوود Ù„Û• وزەی کەرکووک وەربگرێت، دوای ئەوەی سەرجەم Ú©ÛŽÚµÚ¯Û• نەوتییەکانی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک کەوتنەوە ژێر دەسەڵاتی حکوومەتی ناوەندی بەغدا؟ سەرەتا ئەم ڕێکكەوتننامەیەی نێوان حکوومەتی عێراق Ùˆ ئێران، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٢٠٠٩؛ واتا کۆتاییی دەورەی یەکەمی حکومڕانیی نووری مالکی. Ù„Û•Ùˆ کاتەدا هەر دوو حکوومەت یاداشتێکی لێكتێگەیشتنیان واژوو کرد. ئه‌Ù… یاداشته‌ØŒ تایبەت بوو بە بواری وزە؛ Ú©Û• Ù„Û• سەرەتاوە کاری کرد بۆ هەناردەکردنی ٢٠-٤٠ ملیۆن مه‌تر سێجا/ گازی ئێرانی Ù„Û• ڕۆژێکدا بۆ شارەکانی باشووری عێراق، بەتایبەتی بەغدا Ùˆ بەسرە.

پاشان ئەو لێکتێگەیشتنە، بوو بە ڕێککەوتن. دواتر Ù„Û• ساڵی ٢٠١٢دا، لێکتێگەیشتنێکی تریان Ù„Û• نێوان وەزارەتی نەوتی عێراقی Ùˆ ئێرانیدا واژوو کرد، بۆ مەبەستی چۆنێتیی ئەنجامدانی وەبەرهێنان Ù„Û•Ùˆ Ú©ÛŽÚµÚ¯Û• هاوبەشانەی Ú©Û• دەکەونە نێوان عێراق Ùˆ ئێرانەوە، Ú©Û• دیارترینیان "مەجنون"ØŒ "ئەبوغرێب"ØŒ "بزرکان"ØŒ "فەکە" Ùˆ "نەفتخانە"Ù†. بەڵام ئەو پرۆژەیە بەتەواوەتی کاری لەسەر نەکرا، تا Ù„Û• مانگی Ù§ÛŒ ٢٠١٧دا یاداشتنامەیەکی لێكتێگەیشتنی نوێ Ù„Û• نێوان وەزیری وزەی ئێرانی، "بیژەن زەنگەنە" و، وەزیری نەوتی عێراقی، "جەبار لعێبی" واژوو کرا؛ Ú©Û• بەشێک Ù„Û•Ùˆ یاداشتنامەیە، پەیوەندیدارە بە هەناردەی گازی ئێران بۆ عێراق Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ Ù‡ÛŽÚµÛŒ بۆڕیی بەسرە Ù„Û• چەند مانگی داهاتوودا. بەشەکەی تری، پەیوەندیدارە بە وەرهێنان Ùˆ پەرەپێدانی هاوبەش Ù„Û• Ú©ÛŽÚµÚ¯Û• نەوتییەکانی نەفتخانە Ù„Û• پارێزگه‌ÛŒ دیالە و، سندیباد Ù„Û• پارێزگه‌ÛŒ بەسرە، تا چارەکی یەکەمی ساڵی ٢٠١٨.

بەشی سێیەمی ئەم یاداشتنامەیە Ù„Û• Ù©/١٢/٢٠١٧ بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ڕێکكەوتن دووبارە واژوو کرایەوە، Ú©Û• تایبەتە بە هەناردەکردنی ٣٠-٦٠ هەزار بەرمیل Ù„Û• نەوتی خاوی کەرکووک Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ تەنکەرەوە بۆ ئێران، تا ئەو کاتەی ڕێکكەوتنێکی نوێ چۆنێتیی ڕاکێشانی بۆڕی Ù„Û• عێراقەوە بۆ ئێران ڕوون دەکاتەوە، بەتایبەتی چۆنێتیی هەناردەکردنی نەوتی کێڵگەکانی "جەمبور"ØŒ "خەباز"ØŒ "بابەگوڕگوڕ" Ù„Û• کەرکووک؛ ئەمەیش بە ئامانجی ئەوەی Ù„Û• پاڵاوگەکانی کرماشان یان بپاڵێورێت Ùˆ بگەڕێنرێتەوە بۆ عێراق، یان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ "بەندەر عەباس"Û•ÙˆÛ•  Ù†Û•ÙˆØª Ù„Û• ئێران وەربگیرێت Ùˆ بە مەبەستی فرۆشتن هەناردەی بازاڕەکانی جیهان بکرێت.

ئەم ڕێکكەوتننامە Ùˆ لێکتێگەیشتنانە بەشی هەرە زۆریان ئەوەندەی بۆ کەمکردنەوەی هێز Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جیۆپۆلیتیکی هەرێمی کوردستانە، بەتایبەتی Ù„Û• ڕووی نەوت Ùˆ گازەوە، ئەوەندە Ù„Û• بەرژەوەندیی دارایی Ùˆ بووژانەوەی ژێرخانی نەوتی کەرکووک Ùˆ عێراق ئەنجام نەدراون. بە واتایەکی دیكه‌ØŒ ئەم ڕێکكەوتننامانە Ú©Û• سەرجەمیان بەبێ ڕەزامەندیی حکوومه‌تی هەرێم Ùˆ ئەنجومەنی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک ئەنجام دەدرێن، دەرەنجامەکەی Ù„Û• ڕووی دارایی Ùˆ سیاسییەوە Ù„Û• بەرژەوەندیی هەرێمی کوردستان Ùˆ پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک ناکەوێتەوە. چونکە ئەگەر Ù„Û• ڕووی پشەسازیی نەوت Ùˆ گازەوە لێکدانەوە بۆ چۆنێتیی ئەو ڕێکكەوتننامەیە Ùˆ هەناردەکردنی نەوتی کەرکووک بکەین بۆ پاڵاوگەکانی کرماشان Ù„Û• ئێران و، تێچووی گواستنەوە Ùˆ پاڵاوتن Ù„Û• داهاتی ئەو نەوتە دەربهێنین Ú©Û• هەناردە دەکرێت، بۆمان ڕوون دەبێتەوە Ú©Û• حکوومەتی عێراقی سوودێکی داراییی زۆر Ú©Û•Ù… Ù„Û•Ùˆ نەوتە وەردەگرێت. Ù„Û• لایەکی تریش، چەندین ساڵە پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک داوای دامەزراندنی پاڵاوگەیه‌Ú©ÛŒ تایبەت دەکەن بۆ پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک؛ تا ئێستا ئەو دواکارییە فه‌رامۆش Ùˆ پشتگوێ خراوە. هەروەها گواستنەوەی نەوتی کەرکووک Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بۆڕییەوە بۆ "بەندەری جیهان"ÛŒ تورکی بە ڕێکكەوتن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتی هەرێم، قازانجەکەی زۆر زێترە ÙˆÛ•Ú© Ù„Û•Ùˆ ڕێکكەوتنەی ئێستا حکوومەتی ناوەندی Ù„Û• بەغدا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وەزارەتی نەوتی ئێرانی واژووی کردووە. بۆیە لێرەدا بۆمان دەردەکەوێت ئەوەنده‌ÛŒ ئەو ڕێکكەوتننامەیە مەبەستی سیاسیی Ù„Û• پشتەوەیە، ئەوەندە پاڵنەری دارایی Ùˆ ئابووریی Ù„Û• پشتەوە نییە.

بژاردەکانی حکوومەتی هەرێم

سەبارەت بە بژاردەکانی حکوومەتی هەرێم Ùˆ دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• هەرێمی کوردستان سەبارەت بە چۆنێتیی سوودوەرگرتن Ù„Û• نەوت Ùˆ گازی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک، دەتوانین بڵێین حکوومەتی هەرێمی کوردستان چەندین بژاردەی هەیە Ú©Û• پێویستە بەبێ چاوەڕوانیکردن Ùˆ بێ دوودڵی کاریان لەسەر بکات Ú©Û• گرنگترینیان بریتین Ù„Û•:

  • بژاردەی پەنابردنه‌ به‌ر دەستوور Ùˆ دادگه‌: حکوومەتی هەرێم Ùˆ دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• هەرێمی کوردستان ئەوەندە Ù„Û• حکوومەت Ùˆ دەسەڵاتدارەکانی بەغدا ڕەشبین بوونە، گەیشتوونەتە ئەو خاڵەی Ú©Û• بڕوایان بە پەنابردن بۆ ماددەکانی دەستوور Ùˆ دادگه‌ÛŒ فیدڕاڵی نەماوە؛ Ú©Û• ئەم تێگەیشتنە ئەگەر تا Ù¾ÛŽØ´ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم ڕاستییەکی تێدا بووبێت، ئێستا Ùˆ پاش ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ ڕووداوەکەی ١٦ی ئۆکتۆبەرەوە، دەبێت ئەو تێگەیشتنە بگۆڕێت و، Ù‡Û•ÙˆÚµ بدات بەجددی کار لەسەر جێبەجێکردنی ماددە دەستوورییەکانی تایبەت بە نەوت Ùˆ گاز Ùˆ دەسەڵاتەکانی حکوومەتی ناوەندی Ùˆ پارێزگه‌کان Ùˆ پاشان دەسەڵاتە هاوبەشەکان بکاتەوە. بۆ ئەم مەبەستەیش، پێویستە بچێتە بەردەم دادگه‌ÛŒ فیدڕاڵی Ù„Û• عێراق Ùˆ قسەی جددی لەسەر ماددەکانی (١١١، ١١٢، ١١٤، ١١٥، ١٢١، ١٤٠) بکات. چونکە ناکرێت حکوومه‌تی بەغدا هەر یاری بە کات بکات و، حکوومەتی هەرێم چاوەڕوانی وەڵامی حکوومه‌تەکەی حەیدەر عەبادی بێت، بەڵکوو دەبێت هەر بەو Ú†Û•Ú©Û•ÛŒ ئەوان دژی کوردستان بەكاریان هێنا، Ú©Û• بڕیاری دادگه‌ بوو، حکوومەتی هەرێمیش Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ تایبەت بە نەوت Ùˆ گاز Ùˆ ڕێکكەتننامەکەی نێوان ئێران Ùˆ عێراق بباتە بەردەم دادگه‌ÛŒ فیدراڵی Ù„Û• بەغدا Ù„Û• پاڵ سەرجەم کێشەکانی تردا.
  • بژاردەی سیاسی Ùˆ ئابووری: حکوومەتی هەرێم تا ئێستا Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییەوە بەرامبەر بە حکوومەتی بەغدا زۆر خۆی به‌ لاواز نیشان داوە؛ ئەمەیش کارێکی هەڵەیە. ڕاستە سەرجەم حزبە سیاسییە کوردیبەکان بەرامبەر بە بەغدا یەکگرتوو نین، بەڵام بەو شێوەیەیش حکوومەتی هەرێم لاواز نییە، Ú©Û• بەرامبەر بەغدا هیچی Ù¾ÛŽ ئەنجام نەدرێت. بۆ نموونە Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییەوە، دەتوانێت لەسەر ئاستی ناوخۆی پێکهاتەکانی ناو کەرکووک کار بکات و، لەسەر ئاستی دەرەوەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دەوڵەتی تورکیا Ùˆ ئەمریکا Ùˆ فەڕەنساوە، Ú©Û• تا ئێستا هیچ سوودێک Ù„Û•Ùˆ ڕێکكەوتننامەیەی نێوان ئێران Ùˆ عێراق وەرناگرن، جگە Ù„Û• بریتانیا، كه‌ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کۆمپانیای Bpیەوە دەیەوێت کۆنتڕۆڵی بووژانەوەی Ú©ÛŽÚµÚ¯Û• نەوتییەکانی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک بکات. بە واتایەکی تر، Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییەوە ئەوەیان بۆ ڕوون بکاتەوە Ú©Û• Ú†Û†Ù† هەرێم دەتوانێت سوود بە کۆمپانیاکانی ئەو وڵاتانە بگەیەنێت، ئەگەر بێت Ùˆ بەشێک Ù„Û•Ùˆ نەوتە لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی هەرێمدا بێت.
  • بژاردەی بەکارهێنانی جوگرافیای سیاسی: ڕاستە دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر گرنگیی جوگرافیای سیاسیی هەرێمی کوردستان کەوتۆتە ژێر پرسیارەوە، واتا جوگرافیای سیاسیی هەرێمی کوردستان بەهۆی دابەشبوونی پارتە سیاسییەکانی کوردستان گرنگییەکەی جارانی نەماوە، بەڵام ئەگەر لایەنە سیاسییە کوردستانییەکان بە سیاسەتی نایەكگرتوویی خۆیاندا بچنەوە Ù„Û• چۆنێتیی بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان و، Ù‡Û•ÙˆÚµ بدەن مامەڵەکردنێکی یەکگرتووانە بکەن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ نەیارەکانیان Ù„Û• دەرەوەی سنووری جوگرافیای هەرێمی کوردستان، ئەوا ئەوکاتە دەتوانن دووبارە سوود Ù„Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جوگرافیای سیاسی Ùˆ ڕیژەی دانیشتووانی کورد Ù„Û• ناوچە جێناکۆکەکان، بەتایبەتی شاری کەرکووک Ùˆ خانەقین Ùˆ دیالە وەربگرنەوە. بەو پێیەی زۆربەی دانیشتووانی ئەو ناوچانە کوردن، Ú©Û• دەکرێت سوودیان Ù„ÛŽ وەربگیرێت Ùˆ بجووڵێنرێن بۆ ئەنجامدانی خۆپیشاندان دژی گواستنەوەی نەوتی کەرکووک بۆ ئێران؛ Ú©Û• دەتوانین بڵێین ئەمەیش ئاسایشی گواستنەوەی ئەو نەوتەی هاناردەی ئێران دەکرێت دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە.

کۆبەند

ئەگەر حکوومەتی هەرێمی کوردستان تەنیا چاوەڕوانی حکوومەتی بەغدا بێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، بەتایبەتی Ù„Û• پرسی کەرکووک Ùˆ سوودوەرگرتن Ù„Û• نەوتی ئەو پارێزگه‌یە، دەتوانین بڵێین ئەو کارە بە خۆکوژیی سیاسی Ùˆ ئابووری دادەنرێت بۆ هەرێمی کوردستان. بۆیە وا باشترە حکوومەتی هەرێم چاوەڕوانی هیچ لایەک Ùˆ حکوومەتێک نەکات تا Ù„Û•Ù… بارودۆخەی تێی کەوتووە ڕزگاری بکات، بەڵکوو خودی خۆی لەسەر ئاستی ناوخۆ Ùˆ دەرەکی، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەکارهێنانی مافە دەستوورییه‌کانی Ù„Û•  Ø¯Ø§Ø¯Ú¯Ù‡‌ÛŒ فیدراڵی عێراق Ù„Û• لایەک و، بەکارهێنانی بژاردە سیاسی، ئابووری Ùˆ جیۆپۆلیتیکییەکانی Ù„Û• لایەکی تر، ڕووداو دروست بکات. Ù„Û•Ùˆ ڕێگەیەیشەوە دەتوانین بڵێین حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەتوانێت سنوورێک بۆ بڕیار Ùˆ ڕێکكەوتننامەکانی حکوومەتی بەغدا دابنێت و، دواجاریش هەموو ئەم بژاردانە کار دەکاتە سەر ئەوەی، Ú†Û†Ù† ئەگەر Ù„Û• داهاتوویشدا ڕووداوی گرنگ Ùˆ گەورە Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕووی نەدا، Ú©Û• وا بکات Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هەرێمی کوردستان دووبارە بەهێز بکاتەوە، ئەوا هەرێمی کوردستانیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەو بژاردانە Ùˆ چەندین بژاردەی تریشەوە، دەتوانێت وا Ù„Û• حکوومەتی بەغدا بکات Ú©Û• بە هەماهەنگی Ùˆ Ù„Û• بەرژەوەندیی هەر دوو لا نەوت Ùˆ گازی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک بەڕێوە ببرێت Ùˆ بفرۆشرێت.

 

 
 
« نەوت Ùˆ گازی کوردستان Ùˆ لامەرکەزیەت (ناناوه‌ندێتی)ÛŒ پارێزگاکان
« هێزی نەرم Ùˆ Ú•Û•Ù‚ÛŒ ئەمریکا Ù„Û• گرتنەوەی مووسڵدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندنی تایبەتمەند Ù„Û• بواری جەنگ Ùˆ وزەدا
« ئاییندەی مووسڵ Ùˆ کەرکووک: Ù„Û• نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبیدا
« هێزی وزەی ئەمریکی Ù„Û• هەڵبژاردنی "ترامپ "دا
« نەوتی کوردستان Ùˆ گەڕانەوە بۆ بەغدا
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ تۆڕی جاڵجاڵۆکەی وزەی تورکیا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون