PÊNÛS
 
لێرنێر Ùˆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (بەشی کۆتایی) 
     2017-12-02
هیوا مەجید خەلیل

لێرنێر و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

بەشی چوارەم و کۆتایی

هیوا مەجید خەلیل، دکتۆرا لە گەشەسەندنی سیاسی

ئوردن:

لێرنێر، ئوردن بە "وڵاتێک Ùˆ دوو نەتەوە" (Jordan: one state with two peoples) ناو دەبات؛ واتە نەتەوەی ئوردن Ùˆ نەتەوەی فەڵەستین. فەڵەستینییەکان Ù„Û• ئوردنییەکان خوێندەوارترن Ùˆ Ù„Û• ڕووی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ دانیشتووانیشەوە دوو جار Ù„Û• خودی ئوردنییەکان زۆرترن. ئوردن بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی تەقلیدی هەژمار کراوە Ú©Û• چەندین ناوەندی هێز تێیدا بوونی هەیە و، خەمی سەرەکیی دەسەڵات کۆنترۆڵکردنی ئەم ناوەندانەیە. Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ئوردن بریتی بوو Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ مۆدێرنیتە Ù„Û• لایەن خەڵکەوە بەرهەڵستی دەکرا. لێرنێر دەڵێت گرفتی ئوردن Ù„Û• لایەن جیهانی مۆدێرنەوە (مەیل بۆ مۆدێرنبوون) بەسەریدا نەسەپاوە، بەڵکوو Ù„Û• لایەن خودی خۆیانەوە بەسەریاندا سەپێنراوە؛ بەو مانەیەی Ú©Û• ئوردن وڵاتیکی بیابانە Ú©Û• دانیشتووانی کۆچەرین، بەڵام ئێستا دەبێ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ دەوڵەت Ùˆ نەتەوەی مۆدێرن Ùˆ وڵاتی درواسێ هەڵبکەن.

ئوردن، ÙˆÛ•Ú© وڵاتانی تری ناوچەکە، بەدەست چەندین Ú©ÛŽØ´Û•ÙˆÛ• دەناڵێنێت. Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ú©Û• زۆرتر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی ئاژەڵدارییە تا کشتوکاڵی. کەرتی پیشەسازی لەوپەڕی دواکەوتووییدایە. سەرچاو سروشتییەکان، بەتایبەتیش ئاو، Ú©Û•Ù…Û• و، پەنابەرە فەڵەستینییەکانیش بەسەر حکوومەتدا بارگرانین. چینی خوێندەوار زۆرتر بەرەو دەرەوە Ú©Û†Ú† دەکات، Ú©Û•Ú†ÛŒ پاشای ئەم وڵاتە Ù„Û• دەرەوە هاوردە کراوە. بۆیە چاندنی بیرۆکەی ئوردنیبوون کارێکی قورسە. Ù„Û• ڕووی سیاسییشەوە، بەشداریی سیاسی Ù„Û• ئاستی زۆر نزمدایە.

Ù„Û• ڕووی ئامرازەکانی ڕاگەیاندنەوە، تا ساڵی ١٩٤٩ ئوردن خاوەن وێستگەی پەخشی ڕادیۆیی نەبوو، بەڵکوو سوودی Ù„Û• وێستگەی پەخشی ڕامەڵڵا Ù„Û• فەڵەستین وەردەگرت. Ù„Û• ساڵی ١٩٥١، یەکەمین وێستگەی پەخشی ڕادیۆ Ù„Û• عەممان دامەزرا. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا، بەکارهێنانی ڕادیۆ Ù„Û• ئاستێکی نزمدایە؛ ژمارەی ئەو ڕادیۆیانەی Ù„Û• ئوردن هەن، بە هەر هەزار کەس یەک ڕادیۆی بەر دەکەوێت. خوێندنی ڕۆژنامەیش Ù„Û• ئاستێکی زۆر نزمدایە؛ نزیکەی Ù†ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ئوردنییە ڕەسەنەکان ڕۆژنامە ناخوێننه‌وه‌.

بەڵام لە کۆتاییی ساڵی ١٩٤٠ و سەرەتای پەنجاکان، شای ئوردن هەڵوێستی توندی لە هەمبەر ئامرازەکانی ڕاگەیاندن و، بەتایبەتیش ڕۆژنامەکانی گرتە بەر. زۆرێک لە ڕۆژنامەکان قەدەغە کران. سانسۆر بەوپەڕی خۆی گەیشت و، زیندانیکردنی ڕۆژنامەنووسان دەستی پێ کرد. زۆرێک لە هەواڵ و چالاکییە سیاسییەکان لە دەرەوەی ئوردن دەنووسران و بەدزییەووە بۆ ناوەوەی ئوردن دەنێردران. ئەمەیش وای کرد کە لە لایەکەوە پاشای ئوردن دەسەڵاتی ڕەهای هەبێت و، لە لایەکی ترەوە ڕێگەی بۆ سەرهەڵدانی ڕەوتە توندڕەوەکان کردەوە.

سەڕەرای ئەم کێشەیە، ئوردن Ù„Û• ڕووی ناوخۆیییەوە ڕووبەڕووری بەرپەرچدانەوەی جەماوەری سەبارەت بە سیاسەتی دەرەوەی ببوو. ئەم سیاسەتە، بەتایبەت Ù„Û• لایەن فەڵەستین Ùˆ حزبی کۆمۆنیستیبەوە بەڕێوە دەچوو Ùˆ تا دەرەنجام Ú©Ù‡‌لتوورێکی دژە-ڕۆژاوایی بەرهەم هات و، خۆپێشاندان Ùˆ دەستلەکارکێشانەوەی حکوومەت خەسڵەتی سەرەکیی ساڵانی ١٩٥٠ی ئوردن بوو. واتە ئوردن بەبەردەوامی Ù„Û• ناسەقامگیریی سیاسی-کۆمەڵایەتیدا دەژیا، Ú©Û• دواجار کاریگەریی نەرێنیی خستە سەر سەقامگیری Ùˆ بووژانەوەی ئابووری Ù„Û•Ù… وڵاتەدا.

Ù„Û• ڕووی کۆمەڵایەتی Ùˆ ڕاددەی پەیوەندیکردن Ùˆ هەبوونی زانیاری سەبارەت بە جیهانی دەرەوە، لێرنێر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئوردنی بەسەر چوار چیندا دابەش دەکات:

  • کۆچەری (بەدەوی)
  • جووتیاری نیشتەجێی گوند
  • خاوەنکار (enterpriser)Ø› واتە ئەوانه‌ÛŒ Ú©Û• خاوەن پیشەی بازرگانی Ùˆ سەر بە چینی ناوەندن.
  • دوا چین، چینی نوخبەیە؛ واتە چینی خوێندەواری ناوەند Ùˆ سەروو-ناوەند (upper-middle class).

ئەم چوار چینە Ù„Û• ڕووی ڕەفتاری پەیوەندیکردنەوە (communication) زۆر Ù„ÛŽÚ© جیاوازن. کۆچەری، نەخوێندەوارە Ùˆ پەیوەندیی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جیهانی دەرەوەی خۆی زۆر Ú©Û•Ù…Û• Ùˆ ئاگاداری ژینگەی دەوربەری خۆی نییە، Ù„Û• کاتێکدا نوخبەی شار Ú©Û• ژمارەیان Ú©Û•Ù…Û•ØŒ پەیوەندیی باشیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جیهانی دەرەوەدا هەیە. کەواتە Ú©Û•Ù„ÛŽÙ†ÛŽÚ©ÛŒ گەورەی زانیاری Ùˆ پەیوندیکردن Ù„Û• نێوان ئەم دوو چینەدا هەیە. هەر دوو چینی تر– خاوەنکار Ùˆ جووتیار- خۆیان Ù„Û• نێوان ئەم دوو چینەدا دەبیننەوە.   

Ù„Û• توێژینەوەکەی لێرنێردا، سەبارەت بە سەرچاوەی زانیارییەکان، زانیارییەکانی چینی کۆچەری لۆکالێن و، Ú¯ÙˆÛŽ Ù„Û• ڕادیۆ ناگرن Ùˆ ڕۆژنامە ناخوێننەوە. Ù„Û• کاتێکدا چینی جووتیار Ùˆ خاوەن پیشە، زۆرتر Ú¯ÙˆÛŽ Ù„Û• ڕادیۆ دەگرن. چینی خاوەن پیشە، زۆرتر Ù„Û• جووتیاریش Ú¯ÙˆÛŽ Ù„Û• ڕادیۆ دەگرێت، بەڵام چینی نوخبە زۆرتر ڕۆژنامە دەخوێنێتەوە Ùˆ کەمتر Ú¯ÙˆÛŽ Ù„Û• ڕادیۆ دەگرێت. ئەمەیش ڕاددەی خوێندەواریی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئوردنی دەخاتە ڕوو، Ú©Û• Ú†Û†Ù† کاتێک ئاستی خوێندەواری بەرز دەبێتەوە، تاک بەدوای فرەسەرچاوەییی زانیاریدا دەگەڕێت.

ئەم بێئاگایی Ù„Û• جیهانی دەرەوە، کاریگەریی لەسەر جۆری ئابووریی چینی کۆچەری دروست کردووە Ú©Û• لێرنێر بە ئابووریی کۆچەری (nomadic economy) ناوی دەبات. Ù„Û•Ù… ئابوورییەدا، ئاڵوگۆڕی کاڵا (بازاڕ)ØŒ یان بوونی نییە یان Ù„Û• نزمترین ئاستدایە. Ù„Û• ڕووی ئایینییەوە چینی کۆچەری، خراپیی دۆخی ئابووریی خۆیان دەگەڕێینەوە بۆ خودا. واتە پێیان وایە Ú©Û• خودا هەر ئەوەندە توانای ماددی Ùˆ ئابوورییان Ù¾ÛŽ بەخشیوە و، ڕازیشن بەم دۆخەی خۆیان. Ù„Û• ڕووی ئینتیماوە (loyalty)ØŒ ئینتیما زۆرتر بۆ ئەو گرووپ (خێڵ)Ù‡‌یە Ú©Û• تێیدا دەژین Ù†Û•Ú© دەوڵەت و، ئەمەیش شێوازێکی زۆر سەرەتاییی ئینتیمایە. یاسا Ù„Û• ڕوانگەی خێڵایەتییەوە پێناسە دەکرێت و، توانای حکوومەت Ù„Û• جێبەجێکردنی یاسای حکوومی بەسەریاندا زۆر Ú©Û•Ù…Û•. Ø´ÛŽØ® Ú•ÙˆÚµÛŽÚ©ÛŒ گرنگی هەیە. Ø´ÛŽØ® Ù„Û• دەرەوەی خێڵ زۆرتر Ú•Û†ÚµÛŒ تێکدەرانەی هەیە، بەتایبەتیش Ù„Û• دژی دەسەڵاتی سیاسی، بەڵام لەناوخۆی خێڵ Ú•Û†ÚµÛŒ یەکخستنەوەی هەیە. لێرنێر ئەم Ú•Û†ÚµÛ• بە "برایەتیی فەوزەوی" (fraternal anarchism) ناو دەبات. شێخێکی کۆچەری Ù„Û• چاوپێکەوتنێکدا دەڵێت: "ئێمە کۆچەرین؛ سەرۆکوەزیرانمان نییە Ùˆ ئەوانمان خۆش ناوێت، [چونکە] ئێمە ئازادین Ùˆ جیا Ù„Û• خودا هیچ فەرمانڕەوایەکی ترمان نییە" (p:319). Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا، لەناو خودی چینی کۆچەری، Ù†Û•ÙˆÛ•ÛŒ نوێ Ú©Û•Ù… Ú©Û•Ù… حەز دەکەن Ú©Û• Ú¯ÙˆÛŽ Ù„Û• ڕادیۆ بگرن و، بزانن Ù„Û• جیهانی دەوروبەردا Ú†ÛŒ ڕوو دەدات.

لە هەمبەر ئەم چینەدا، چینی جووتیار دێت کە نیوەی دانیشتووانی ئوردن پێک دێنن. ئەم چینە لە ڕووی ئابوورییەوە، دۆخیان لە دۆخی چینی کۆچەری باشترە. گوێیش لە ڕادیۆ وەک ئامرازێکی مۆدێرن و وەک سەرچاوەی زانیاری دەگرن، بەڵام ڕۆژنامە ناخوێننەوە؛ هەم بە هۆی کەمیی خوێندەواری و هەمیش پێیان وایە ڕۆژنامە بریتییە لە کۆمەڵە وشەیەکی درۆ لەسەر لاپەڕەیەک. جووتیارێک لە چاوپێکەوتنێکدا ئاماژە بەوە دەکات کە لە سەرەتادا وەهای هزر دەکرد ڕادیۆ دژی ئایینە، بەڵام دواتر کە زانیی ڕادیۆ قورئان پەخش دەکات، گوێ لە ڕادیۆ دەگرێت. بە گوتەی جووتیارەکە لە پاڵ میوزیك، گوێ لە بۆچوونی مەلا ئایینییەکان و ئەو قسانەی کە خودا و پێغەمبەر دەیڵێن دەگرێت. لەگەڵ ئەمەیشدا، جووتیاران ئاماژەیان بەوە داوە کە زۆرتر حەزیانە گوێ لە هەواڵی تایبەت بە کۆمەڵە لۆکاڵییەکانی خۆیان بگرن نەک هەواڵی جیهانی دەرەوە. ئەوانەی کە گوێ بە هەواڵی نیشتمانییش دەدەن، زۆرتر ئەو جووتیارانەن کە لە قۆناغی گواستنەوەدان لە جیهانی تەقلیدییەوە بەرەو جیهانی مۆدێرن. سەرەڕای ئەمەیش، ئەوانیش حەزیان لەوە نییە گوێ لەو هەواڵانە بگرن کە تایبەتن بە ڕووداوە جیهانییەکان.

سەبارەت بە چینی خاوەنپیشە- چ ئەوانەی لەناو شار دەژین یان لەناو گوند- کە زۆربەیان دوکاندارن، ئەوان زۆرتر گرنگی بە ئامرازەکانی ڕاگەیاندن و بەهاکانی مۆدێرنیتە دەدەن. چینی نوخبەیش بەهاکانی ڕۆژاوای قبووڵ کردووە، ئەگەرچی مەیلی دژە- ڕۆژاوایشی هەیە.

ئێران:

ئێران بە وڵاتێک لە جیهانی دووجەمسەریدا (Iran: in a bipolar world) ناو هێنراوە. لەم بەشەدا، لێرنێر ئاماژە بە ڕۆڵی جیهانی دووجەمسەری لە پرۆسەی مۆدێرنیتەدا کردووە. بە بڕوای ئەو، چونکە ئێران لە نێوان دوو زلهێزی کۆمۆنیستی و سەرمایەداریدا بووە، هەر بۆیەیش کەوتۆتە ژێر بار و کاریگەریی ڕاستەوخۆی ململانێی ئەم دوو زلهیزە. هەروەها لێرنێر لەسەر پرسی نەوت، ئاماژە بە ململانێی نێوان حکوومەتی ئێران و بریتانیا دەدات کە چۆن بریتانیا لەمپەر بووە لە بەردەم بەنیشتمانیکردنی نەوت. سەرەڕای ئەمەیش خودی نەوت، بووەتە هۆکاری دواکەتووییی ئێران؛ چونکە هەم تاکە سەرچاوەی داهاتی ئێران بووە کە بەم جۆرەیش کەرتەکانی تری ئابووری پشتگوێ خران و، لە هەمان کاتیشدا خودی داهاتی نەوت بەشی ئەوەی نەدەکرد کە پرۆسەی مۆدێرنیتە وەگەڕ بخات. ئەمەیش بە یەکێک لە لەمپەرەکانی مۆدێرنیتە لە ئێران هەژمار کراوە. گرفتێکی تر، کە گرفتی ناوخۆیییە، بریتییە لە ململانێ لە نێوان شای ئێران و بەرنامەکانی مۆدێرنیتە لە لایەک و، بەرپەرچدانەوەی پیاوانی ئایینی و وەستان لە دژی ئەم پرۆسەیە لە لایەکی ترەوە.

بە بڕوای لێرنێر، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێران Ù„Û• نائەمنییەکی بەردەوامدا دەژیت. ئەم نائەمنییەیش Ù„Û• دەرنجامی ترس Ù„Û• دەسەڵاتی سیاسییە؛ دەسەڵاتێک Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ترس Ùˆ تۆقاندن (terror) Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ مانەوەی خۆی دەدات. ئەمەیش بووتە Ù‡Û†ÛŒ نەبوونی متمانەی هاووڵاتیان بە دەسەڵات. لێرنێر ئەم خەسڵەتە سیاسییەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێرانی-شیعی، بە خەسڵەتی "تەقیە"ÛŒ شیعەکانه‌وه‌ گرێ دەدات. خەسڵەتێک Ú©Û• بۆ خۆپاراستن، ڕەوا دەبینێت Ú©Û• تاک پەنا بۆ نا-ڕاستگۆیی (mendacity) یاخود درۆکردن ببات. بە بڕوای لێرنێر، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێرانی Ù„Û• دۆخی نا-ڕاستگۆیدا دەژیت. هەڵبەت پێویستە ئاماژە بەوە بدەین Ú©Û• لێرنێر کاتێک Ú©Û• باس Ù„Û• ئێران دەکات، زۆرتر باس Ù„Û• نەتەوەی فارس دەکات Ù†Û•Ú© نەتەوەکانی تر.

بە بڕوای لێرنێر، بۆ دەستپێکردنی پرۆسەی مۆدێرنیتە، گرنگە وڵات لەبارەی تواناکانی خۆی Ùˆ سەرچاوەکان Ùˆ پێداویستییەکانییه‌وه‌ داتای لەبەردەست بێت؛ Ù„Û• کاتێکدا ئێران وڵاتێکە تەنانەت زانیاریی سەبارەت بە Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ دانیشتووانی خۆی نییە، Ú©Û•Ú†ÛŒ Ù„Û• خۆلیای ئەوەدایە بەخێرایی ببێتە وڵاتێکی مۆدێرن. ئێرانی ئەوکات، وڵاتێک بووە Ú©Û• نزیکەی ٦٠٪ی دانیشتووانی Ù„Û• گوندەکان دەژیان، ١٠٪  چادرنشین (کۆچەری) بوون و، ئەوەی تریش Ù„Û• شارەکان دەژیان. Ú©Û†Ú† بۆ شارەکان Ù„Û• ئێران، هەروەک میسر، بە Ù‡Û†ÛŒ پێداویستیی شار بۆ دەستی کار نەبووە، بەڵکوو بە Ù‡Û†ÛŒ خراپیی دۆخی گوندەکان بووە. ئەم Ú©Û†Ú†Û•ØŒ Ù†Û•Ùƒ تەنیا بووژانەوەی ئابووریی دەستەبەر نەکرد، بەڵکوو Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ هەژاریی Ù„Û• شارەکاندا بەرز کردەوە و، بووە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی ناسەقامگیریی سیاسی.

سەبارەت بە دۆخی گوندەکان، گوندەکان لێکپەرتن. Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبان، یان بوونی نییە یان زۆر خراپن. هەر بۆیەیش پێکەوەگرێدان Ùˆ پەیوەندی (communication) Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جیهانی دەرەوەی گوند، Ú©Û•Ù…Û•. بۆیە ئەم Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ گوندییە، Ù†Û• Ù„Û• ڕووی جوگرافی، Ù†Û• Ù„Û• ڕووی جەستەیی Ùˆ Ù†Û• Ù„Û• ڕووی زەینییەوە، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی بزۆک نەبووە. نوخبەیەکی بچووکی شارنشین Ùˆ پیاوانی ئایینی، ئەکتەری سەرەکیی گۆڕەپانی سیاسین.

لێرنێر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێران بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەک وەسف دەکات Ú©Û• خوێندنی باڵا، بەدەست "زۆر بەرهەمهێنانی ڕۆشنبیر" (over-production of intellectuals)Ù‡‌وه‌ دەناڵێنێت. واتە ئێران Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکە Ú©Û• ٩٠٪ی نەخوێندەوارن، Ú©Û•Ú†ÛŒ ژمارەیەکی زۆری ڕۆژنامە دەردەچێت. کۆمپانیای زۆری بەرهەمهێنانی فیلمیان هەیە، Ú©Û• تەنانەت هەندێکیان هەر فیلمیش بەرهەم ناهێنن. ئەمە Ù„Û• کاتێکدایە Ú©Û• ڕۆژنامەخوێندنه‌وه‌ پێویستیی بە خوێندەواری هەیە. ئامرازەکانی ڕاگەیاندن، ÙˆÛ•Ú© خەسڵەتێک Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مۆدێرنی بەشداریکەر، Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکدا دەبووژێتەوە Ú©Û• تاکەکانی توانای خوێندنیان هەبێت و، ئەو مەیلەیان هەبێت فێری ئەزموونوەرگرتن Ù„Û• گەلانی تر بن. Ù„Û• ئێران ئامرازەکانی ڕاگەیاندن بەدەست کەمخوێنییەوە (واتە نەبوونی خوێنەر) دەناڵینێت و، بەم هۆیەیش ساڵانە هەزاران هیوا Ùˆ ئومێد دەمرن. هیوا بۆ گۆڕینی ئەم دۆخە کۆمەڵایەتییە دواکەتووە Ùˆ سیستەمە سیاسییە ناسەقامگیرە، گەنجی خوێندەواری بەرەو توندڕەوی هان دا. تەنانەت هەر حزبێکی سیاسی Ùˆ لایەنگرانی، حزبی سیاسیی دیكه‌ Ùˆ لایەنگرانی بە دوژمن دەبینێت، Ù†Û•Ú© بە نەیاری سیاسی. ئەم توندڕەوییەیش زۆرتر لەناو شار Ùˆ لەناو چینی خوێندەوار Ùˆ ڕۆشنبیردا دەبینرێت (Ù„Û• هەر چوار توندڕەو، سێ کەسیان Ù„Û• شارەکان گەورە بوونە). بە بەرزبوونەوەی ئاستی خوێندن، ئاستی توندڕەوییش بەرز بووەتەوە. لەناو چینی خوێندەواردا، یەکێک Ù„Û• هۆکارەکانی ئەم توندڕەوییە بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• ئەوان خۆیان بە "شایانی زۆرتر" دەزانن؛ هەر بۆیەش ئەوان بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ چینی ناسیاسی، کەمتر خۆیان بە "دڵخۆش" (happy) هەژمار دەکەن. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا، پێویستە ئاماژە بەوە بکەین Ú©Û• چوارچێوەی توێژینەوەی لێرنێر شاری تاران بووە.

ئەم فاکتەرانە دەبنە Ù‡Û†ÛŒ لەخۆنامۆبوون (alienation)ÛŒ تاک (بەتایبەتیش خوێندەوارەکان)ØŒ Ù‡Û•Ù… Ù„Û• هەمبەر دامەزراوە سیاسییە بەرقەرارەکان Ùˆ نوخبەی سیاسی و، هەمیش Ù„Û• هەمبەر نۆرمە ئایینی-کۆمەڵایه‌تییە باوەکان. ئەمەیش نەبووە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی پانتای کەسی بۆ تاکی لەخۆنامۆبوو، بەڵکوو بووە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی توندڕەویی سیاسی. ئەم لەخۆنامۆبوونە، Ú©Û• تاک بەرەو توندڕەوی هان دەدات، Ù„Û• هەمان کاتدا ئەم تاکە Ù„Û• هاوبیرەکانی خۆی نزیک دەکاتەوە و، Ù„Û• ڕێکخراوە هاوبیرەکانیدا دەبیتە تاکێکی چالاک.

ئەم توندڕەوییە دەره‌نجام، خۆی Ù„Û• دوو ئاراستەدا بینییەوە: توندڕەویی Ú†Û•Ù¾ Ùˆ توندڕەوی ڕاست، Ú©Û• هەردووکیان ئاراستەی نەتەوەگەرایییەکی وشکیان وەرگرت. توندڕەویی ڕاست Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ یەکێتیی نەتەوایەتییەوە Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ گەیشتن بە ئامانجەکانی دەدا و، توندڕەوەی چەپیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ململانێی چینایەتییەوە، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات ئامانجەکانی دەستەبەر بکات. ئەم دابەشکارییە، Ú©Ù‡‌لتوورێکی دژە-ڕۆژاوایی، بەتایبەتیش دژە-بریتانیایی-ÛŒ دروست کرد Ùˆ تەنانەت کاریگەرییشی خستە سەر ئامرازەکانی ڕاگەیاندن و، ئەم ئامرازانە بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ سەرەکی Ù„Û• نێوان ئەم دوو Ù‡ÛŽÚµÛ• گشتییەدا ئاراستە دەکران. بە بڕوای لێرنێر، Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ سیاسی Ù„Û• تاران، بریتی بوو Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• نوخبەی سیاسی ئەوەیان نەدەزانی Ú©Û• سنووری جیهان زۆر Ù„Û• سنوورەکانی تاران [ئێران] گەورەترە. ئەمەو سەرەڕای ئەوەی Ú©Û• بەشێکی زۆری سیاسەت Ù„Û• ئێران، Ù„Û• ناوخۆی ئێراندا داناڕێژرێت، بەڵکوو Ù„Û• دەرەوەی ئێران دادەڕێژرێت. واتە نوخبەی سیاسیی ئێران، بۆ بەڕێوەبردنی وڵات هەر جارەو پەنا بۆ وڵاتێکی بیانی دەبات.

کۆتایی:

Ù„Û• کۆتاییی ئەم پەرتووکەدا، بە بڕوای لێرنێر، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین Ù„Û• قۆناغی گوزار بەرەو مۆدێرنیتەدان؛ بەڵام Ú©ÛŽØ´Û•Ú©Û• لێرەدایە Ú©Û• زۆربەی خەڵكی ئەم ناوچەیە هه‌ست به‌ نابه‌خته‌وه‌ری (unhappy) ده‌كه‌Ù†. چیتر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەم وڵاتانە، بەتایبەتیش Ù„Û• گوندەکاندا، ڕێسای تەقلیدی Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ وایە "تەمەن عاقڵی دێنێت" تاکە ڕێسا نییە و، گەنجە خوێندەارەکان بەرەنگاری ئەم ڕێسایە دەبنەوە. خەسڵەتی بزۆکی، تەنانەت ئەو ڕێسایەیش لەبەین دەبات Ú©Û• ئافرەت بە ڕەگەزێکی کەمتر Ù„Û• پیاو هەژمار دەکات. هەروەها Ù†Û•ÙˆÛ•ÛŒ نوێی مێیینە، دەرفەتی زۆرتری لەبەردەسەتە بۆ خوێندن Ùˆ پەروەردە. بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندنیش هێدی هێدی بەرفراوانتر دەبێت. بەڵام سەرەڕای ئەمەیش بە بڕوای لێرنێر ڕۆژهەڵاتی ناڤین Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽ Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ بنەڕەتیی هەیە: یەکەم Ú©ÛŽØ´Û•ØŒ Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ حوکمڕانییە؛ واتە Ú©ÛŽ Ùˆ Ú†Û†Ù† حوکم دەکات؟ نوخبەی سیاسی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناڤین بۆ فەرمانڕەواییکردن پەنا بۆ Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ "خێری گشتی" دەبەن؛ بەڵام خێری گشتی چییە Ùˆ Ú†Û†Ù† پێناسە دەکرێت، دیار نییە. ئەم خێری گشتییەیش بە دامەزراوە سیاسییەکانەوە گرێدراو نییە بەڵکوو بەندە بە کەسایەتیی سەرکردەوە؛ ئەمەو سەرەڕای ململانێی توندوتیژانە Ù„Û• نێوان گرووپە جۆراوجۆرەکانی سیاسی، کۆمەڵایەتی Ùˆ ئابووری بۆ گەیشتن بە دەسەڵات. گشت ئەمانەیش وای کردووە Ú©Û• گرفتی پێناسەکردنی "ناسنامه‌ÛŒ هاوبەش" (collective identity) سەر هەڵبدات. واتە گەلانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین، خاوەن ناسنامه‌ÛŒ هاوبەش نین ÙˆÛ•Ú© ناسنامه‌یه‌Ú©ÛŒ نەتەوەییی یەکگرتوو.

Ù„Û• ڕووی ئایینییەوە، بە بڕوای لێرنێر، ڕۆژهەڵاتی ناڤین ئەگەرچی زۆرینەوی موسڵماننشینە، بەڵام پان-ئیسلامیزم نەیتوانیوە ببێتە ناسنامه‌ÛŒ هاوبەش. Ù„Û• ڕووی ئایینییەوە ئەم گەلانە بۆچوونی زۆر دژبەیەکیان هەیە. Ù„Û• ڕوانگەی لێرنێردا کلیلی چارەسەری ئەم کێشەیە، مۆدێرنیزاسیۆنە. پێویستە نوخبەی سیاسی Ù„Û•Ù… ناوچەیە Ù„Û• نێوان "Ù…Û•Ú©ÙƒÛ• Ùˆ میکانیزاسیۆن"دا  (p.407) یەکێکیان هەڵبژێرێت، یاخود هەردووکیان بە شێوەیەک Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• گرێ بدەن Ú©Û• Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• گونجاو بن.

ئامانجی مۆدێرنیتە، کەمکردنەوەی بۆشاییی نایەکسانی Ù„Û• نێوان چینی سەروو Ùˆ چینە خوارووەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یە؛ واتە هێنانەدیی چینێکی مامناوەند. کەواتە مۆدێرنیتە تەنیا چەندێتی نییە، بەڵکوو چۆنێتییشە. Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ڕۆژهەڵاتی ناڤین ئەوەیە، Ú©Û• کام نوخبەی سیاسی Ùˆ بە Ú† ئەجێندایەک ئەم بۆشایییە Ú©Û•Ù… دەکاتەوە. تەنانەت Ù„Û• نێوان نوخبەی سیاسی Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا، کۆدەنگی لەسەر چۆنێتیی کەمکردنەوەی ئەم بۆشایییە نییە. لێرنێر دەڵێت Ù„Û• چوارچێوەی چوار فاکتەری مۆدێرنیزاسیۆن (شارنشینی، خوێندەواری، بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن Ùˆ بەشداریی سیاسی-ئابووری)دا، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین بەدەست Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ سەرەکییه‌وه‌ دەناڵینن:

یەکەم، شارنشینی لەم وڵاتانەدا پرۆسەیەکی سروشتی نەبوو، بەڵکوو کۆچی لەناچاریی گوندنشینەکان بوو بۆ شار. لێرنێر ئەم دیاردەیە بە "کۆچبەرە ناوخۆیییەکانی لادێنشین" (internal rural refugees) ناو دەبات.

دووەم، بریتییە لەوەی کە بەکارهێانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن (بەتایبەت ڕادیۆ)، بە شێوەی سروشتی نەبوو، واتە کارگە ڕادیۆ بەرهەم بهێنێت و کڕیار ڕادیۆ بکڕێت، بەڵکوو حکوومەتی ئەم وڵاتانە ڕادیۆیان بەسەر خەڵکدا، بەتایبەتیش چینی نەخوێندەواری لادێنشین دابەش کرد. مەبەست لەم کارەیش بەرزکردنەوەی ئاستی بەشداریی تاکەکەسی نەبوو، بەڵکوو مەبەست "کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی" بوو.

سێیەم، تەنانەت بەخشینی مافی دەنگدانیش نەدەچووە خانەی بەرفراوانکردنی بازنەی بەشداریی سیاسی، بەڵکوو دەچووە خانەی گەرەنتیکردنی دەرچوونی نوخبەی سیاسیی فەرمانڕەوا.

 
 
« پێداچوونەوەیەکی کورت لەسەر دۆخی ژیان Ùˆ ئابووری Ù„Û• هەرێمی کوردستان
« بنیاتنانی نەتەوە Ùˆ بنیاتنانی دەوڵەت
« گەشەسەندنی سیاسی (بەشی یەکەم)
« گەشەسەندنی سیاسی
« گەشەسەندنی سیاسی
« دانیێل لێرنێر  (Daniel Lerner)
« لێرنێر Ùˆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون