PÊNÛS
 
کەرکووک، ئێران Ùˆ هیلالی شیعە 
     2017-11-11
ئاگری ئیسماعیل نژاد

کەرکووک، ئێران و هیلالی شیعە

 

ئاگری ئیسماعیل نژاد، ڕۆژنامەوان

Ø´Û•ÙˆÛŒ ١٦ی مانگی ئوکتۆبه‌ر، بەشێک Ù„Û• چەکدارانی حەشدی شەعبی Ú©Û• لەژێر دەسەڵاتی "سوپای  Ù‚ودس"دان، Ù„Û• دەرەنجامی دەستکیسی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ لایەنێکی باشووری کوردستان، توانییان کەرکووک داگیر بکەن. گرینگیی داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† هێزی ملیشیای سەر بە ئێرانەوە چییە؟

بۆ ڕوونبوونەی گرینگیی داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† چەکداری سەر بە Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئیسلامیی ئێران، دەبێت باسی ئەو داگیرکردنە، Ù„Û• سێ  بەستێنی: سیاسەتی نێودەوڵەتی، سیاسەتی ناوخۆی ئێران  Ùˆ خەونی وەدیهێنانی دەمەداسی شیعەدا تاووتوێ بکرێت. بەڵام Ù¾ÛŽØ´ ئەوی بچینە سەر تاووتوێکردنی دەستکەوتەکانی داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† هێزە چەکدارەکانی سەر بە "Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ کۆماری ئیسلامی"یەوە، پێویستە تیشک بخەینە سەر چۆنێتیی داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† چەکدارانی سەر بە کۆماری ئیسلامییەوە؛ چونكه‌ چۆنێتیی داگیرکارییەکە Ù†Û•Ú© هەر دەبێتە هۆکارێک بۆ بەرچاوڕوونی Ù„Û• دەستکەوتەکانی داگیرکردنی کەرکووک، بەڵکوو تاووتوێکردنی ئەو بابەتە، یارمەتیدەرە بۆ ناسینی ئامانجی ئێران Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاستیشدا.

دوو بابەت لەسەر چۆنێتیی داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† هێزی چەکدارەکانی سەر بە ئێران گرینگن: بابەتی یەکەم، کاتی داگیرکردنی کەرکووکە و، بابەتی دووەم، بێ شه‌Ú• Ùˆ Ù„Û• دەرەنجامی دەستکیسی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێرانە. کەرکووک Ù„Û• ڕووی کاتەوە، ١٦ كاتژمێر پاش ئەوەی Ú©Û• دۆناڵد ترامپ، سەرۆککۆماری ئه‌مریکا، ستراتیژیی نوێی ئەو وڵاتەی لەسەر پەیوەندی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران ڕاگەیاند، Ù„Û• لایه‌Ù†  هێزی میلیشای سەر بە ئێران داگیر کرا. Ù„Û•Ùˆ ستراتیژییە نوێیه‌دا، سوپای پاسداران ÙˆÛ•Ú© هێزێک Ú©Û• پشتگیری Ù„Û• گرووپە تیرۆریستییەکان دەکات ناسێندرا و، بڕیاری لەسەر درا Ú©Û• چەکدارانی باڵای سەر بە سوپای پاسداران Ùˆ کۆمپانیاکانی سەر بەو سوپایە، بچنە Ù†ÛŽÙˆ لیستی گەمارۆی ئابووری_سیاسیی ئه‌مریکاوە.

ئەوەی Ú©Û• کەرکووک Ù„Û• ئەنجامی دەستکیسی لایەنێکی کوردستانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران داگیر کراوە، گرینگییەکی تایبەتی هەیە. ئێران داگیرکردنی کەرکووکی، Ú©Û• بەپێچەوانەی خواستی زۆرینەی خەڵکی ئەو ناوچەیە بوو، Ù„Û• سازانێک Ù„Û•Ú¯Û•Úµ لایەنێکی ئەمنیی باشووری کوردستان هێنایه‌ دی. ئەو دەستکیسییە، ئەوە بۆ چاودێرانی سیاسی ڕوون دەکاتەوە Ú©Û• Ù„Û• ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی هەر هێزێک Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران، Ø´Û•Ú•Ú¯Û•ÛŒ نێوان ئەو هێزە Ùˆ ئێران تەنیا سنوورەکانی ئێران نییە، بەڵکوو ئێران توانیویەتی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دزەکردن Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ دەمودەزگه‌ Ùˆ پێکهاتەی ئه‌منی، سیاسی Ùˆ تەنانەت ڕاگەیاندنی چالاک Ù„Û• ناوچەی ڕۆژهەڵاتی‌ ناوەڕاستدا، Ø´Û•Ú•Ú¯Û•ÛŒ ڕووبەڕووبوونەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کۆماری ئیسلامی بە پانتاییی هەموو ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاست گەورە کاتەوە.

لێرەدا ئێمە دەبێت دوو بابەت Ù„ÛŽÚ© هەڵاوێرین، ئەوەیش ئەوەیە كه‌: کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ناوچەکەدا Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جەماوەریی نییە، بەڵکوو، یان گرووپی چەکداری سەر بە خۆی ساز کردووە، یان دزەی کردۆته‌ Ù†ÛŽÙˆ دامەزراوەکانی ناوچەکەدا Ú©Û• زۆربەیان دامەزراوەی گەندەڵ-تەوەر Ùˆ نانیشتمانین. ئەو دزەکردنە Ù‡Û•Ù„ÛŒ ئەوەی بۆ ئێران Ú•Ù‡‌خساندووە، Ú©Û• ئەو دامەزراوانە Ù„Û• ئانوساتی خۆیدا بە قازانجی خۆی بەکار بێنێ.

نموونەی بەرچاوی ئەو جۆرە دزەکردنە، ڕاکێشانی حامید کەرزای، سەرۆککۆماری پێشووی ئەفغانستانە. کەرزای Ú©Û• بە هاوكاریی ئەمریکا Ù„Û• ئەفغانستان دەسەڵاتی گرته‌ ده‌ست، كه‌Ú†ÛŒ Ù„Û• ساڵانی کۆتاییی دەسەڵاتەکەیدا، دەرکەوت بەرتیلی Ù„Û• ئێران وەرگرتووە Ùˆ سیاسەتی کۆماری ئیسلامیی Ù„Û• ناوچەکەدا پەیڕەو کردووە.

سووریایش نموونەیەکی تر. زۆربەی ئەو چەکدارە ئێرانییانەی Ú©Û• چوونەته‌ سووریا، Ù„Û• بیرەوەرییەکانی خۆیاندا باسی ئەوە دەکەن Ú©Û• خەڵکی سووریا، تەنانەت لایەنگرانی ئەسەد، بە چوونی ئەوان ڕازی نین و، ئەوان دەگێڕنەوە Ú©Û• زۆر جار ڕووبەڕوو پێمان دەڵێن: "ئێوە بوونە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ئالۆزیی سووریا درێژخایەنتر بێت"ØŒ بەڵام ئێران هەر خوازیاری ئەوەیە ئەسەد لەسەر دەسەڵات بێڵێتەوە، Ù„Û• کاتێكدا ئەسەد Ù„Û• ڕاستییدا هیچ پێگەیەکی جەماوەریی Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ خەڵکی سووریادا –جگه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ کەمینەی عەلەویی سووریا- نەماوە. دوایین نموونەی ئەو جۆرە دزەکردنەیش، داگیرکردنی کەرکووکە. بەپێی ڕاگەیاندنەکان Ù„Û• "ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی"دا خەڵکی کەرکووک سەرووی ٧٠% دەنگی بە سەربەخۆیی دابوو، بەڵام دیتمان Ú©Û• بە دەستکیسییەکی سادە، ئەو شارە کەوتە دەست ئێران.

 

دەستکەوتەکانی داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† چەکدارانی سەر بە ئێران چین؟

دەستکەوتی نێودەوڵەتی

 ÛŒÛ•Ú©Û•Ù… دەستکەوتی داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† چەکدارانی سەر بە کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕووی نێودەوڵەتییەوە، ئەوەیە Ú©Û• ئێرانییەکان جارێکی تر بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێودەوڵەتییان گوت ئەوان دزەیان Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ زۆر لایەندا هەیە و، ئەو دزەیەیش وای کردووە Ú©Û• ئێران ئەگەر خواستی لەسەر ئاڵوگۆڕێک نەبێت، بتوانێ تێکی بداتەوە. بەکورتی ئێرانییەکان گوتیان: Ú•Û•Ù†Ú¯Û• توانای ئەوەمان نەبێت Ú©Û• هەموو ناوچەکە داگیر بکەین Ùˆ بە خواستی خۆمان بەڕێوەی بەرین، بەڵام توانای ئەوەمان هەیە Ú©Û• Ù„Û• ناوچەکەدا ئاژاوە بنێینەوە.

ئەوەی Ú©Û• ئێران توانای ئاژاوەنانەوی هەیە، وای کردووە Ú©Û• بەشێک Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهان Ùˆ تەنانەت عەرەبیش بێنە سەر ئەو باوەڕه‌ÛŒ Ú©Û• ئێران Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چارەی چارەسەرکردنی ئاژاوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، ئەوەیش Ú•ÛŽÚ© هەمان ئه‌Ùˆ ئامانجەیه‌ Ú©Û• کۆماری ئیسلامی دەخوازێت: دەیەوێت هێندە Ø´Û•Ú• Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی‌ ناوەڕاستدا ساز بکات، Ú©Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانی ماندوو بکات و، ناچاریان بکات پێملی خواستی کۆماری ئیسلامی بن. Ú©Û• وایە داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† چەکدارانی سەر بە Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئێرانەوە، Ù„Û• ڕووی نێودەوڵەتییه‌وه‌ بە ئێمە دەڵێت: ئێران بەرنامەی ئەوەی هەیە Ú©Û• دزەی خۆی Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ دامەزراوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بکاتە دەسەڵاتداری Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە و، بۆ ئەو ئامانجەیش ئامادەیە ئاژاوەگێڕی Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ هێندە درێژ بکاتەوە، هەتا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕۆژهەڵاتی‌ ناوەڕاست Ùˆ دەسەڵاتدارانی جیهان دەست بەردەنەوە Ùˆ پێملی خواستی ئەو بن.

 Ø¯ÙˆÙˆÛ•Ù… دەستکەوتی نێودەوڵەتیی داگیرکردنی کەرکووک، چاوترسێنکردنی ناوەنده‌ سەربازییه‌كانی ئەمریکایە. ئێرانییەکان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ داگیرکردنی کەرکووکەوە، بە ناوەندە سەربازییەکانی ئەمریکایان گوت Ú©Û• Ø´Û•Ú•Ú¯Û•ÛŒ ڕووبەڕووبوونەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران بە پانتاییی ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاستە. دەقی ئەو قسەیە Ù„Û• بابەتی ستراتیژییە نوێیەکەی ئەمریکا Ù„Û• دژی سوپای پاسداران Ù„Û• زاری بەرپرسانی باڵای سوپاوە دووپات کرایه‌ÙˆÛ•. بۆ ÙˆÛŽÙ†Û•ØŒ "محەمەد عەلی جەعفەری" Ù„Û• وه‌ڵامی ئەگەری ئەوەی سوپای پاسداران بچێتە لیستی تیرۆرەوە  Ú¯ÙˆØªÛŒ: "ئەگەر وایە، دەبێت ئه‌مریکا بنکەکانی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ú©Û† بکاتەوە."

ئەو دەستکەوتەیش بۆمان ڕوون دەکاتەوە Ú©Û• ئەوەی Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێ "دەمەداسی شیعە" (هیلالی شیعە)ØŒ بەر Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ خواستێکی شیعەتەوەر بێت، گەڵاڵەیەکی ئاسایشیی چەند توێیە، بۆ ئەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• قەیرانەکانی بەردەمی ڕزگار بێت و، Ù„Û• ڕاستییدا دەمەداسی شیعە Ù†Û•Ú© نەبۆتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• کەڕامەتی مرۆڤ Ùˆ مه‌زهه‌بی شیعە Ù„Û• ناوچەکەدا بپارێزێت، بەڵکوو بۆتە هۆکارێک بۆ ئەوەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ موسڵمانان Ù„Û• پەیڕه‌وانی مه‌زهه‌بی شیعە دوودڵ Ùˆ بەگومان بن.

سێیەم دەستکەوتی داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† چەکداری ئێرانەوە، ناڕوونکردنی دۆخی ڕۆژهەڵاتی‌ ناوەڕاستە. ئەوەی دۆخی ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاست زیاتر بەرەو ناشەفافییەت Ùˆ ناڕوونی بڕوات، دەستکەوتی بۆ کۆماری ئیسلامی ئەوەیە، Ú©Û• لایەنی بەرانبەری تووشی Ù‡Û•ÚµÛ•ÛŒ ستراتیژی دەکات و، ئەوەیش وا دەکات ئێران بەردەوام هەنگاوێک Ù„Û• پێشه‌وه‌ÛŒ بەرهەڵستکارانی بێت، بۆ ÙˆÛŽÙ†Û•: Ù„Û• دەرەنجامی ناڕوونیی دۆخەکەدا ڕێکس تێلێرسۆن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، تووشی Ù‡Û•ÚµÛ•ÛŒ گەورە ده‌بێت Ùˆ دەڵێت: "چەکدارەکانی سەر بە ئێران، دەبێت بچنەوە ئێران"Ø› ئەوە Ù„Û• کاتێكدایە ئەگەر بەوردی سەیری ڕووداوەکانی عێراق بکەین، ئێران Ù„Û• عێراق Ù„Û• ڕاستیدا ÙˆÛ•Ú© "ڕاوێژکاری سیاسی Ùˆ سەربازی" بوونی هەیە و،  Ø¦Û•Ùˆ چەکدارانەی Ú©Û• له‌ پێناو بەرژەوەندییەکانی ئێران Ù„Û• عێراقدا ده‌جه‌نگن، سەرجەمیان عێراقین، Ù†Û•Ú© ئێرانی. ئەوەیش پێمان دەڵێت بەرەوڕووبوونەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران Ù„Û• عێراقدا بەو ئاسانییە نییه‌ØŒ چونكه‌ Ù„Û• ڕاستیدا ئێران، خودی عێراقییەکانی کردۆتە بەکرێگیراوی خۆی بۆ ئەوەی بە ئامانجی خۆی Ù„Û• عێراقدا بگات.

هەڵبەت ناڕوونیی دۆخەکە Ùˆ  بێمەبالاتبوون لەسەر دیاردەی دەزه‌کردنی ئێران Ù„Û• Ù†ÛŽÙˆ دەزگه‌ فەرمییەکانی وڵاتانی ناوچەکەدا،  تەنیا بە قسەیەکی  Ù‡Û•ÚµÛ•ÛŒÛ• Ù„Û• لایه‌Ù† وەزیری دەرەوەی ئەمریکا کۆتایی نایەت، بەڵکوو دەبینین هەر لەسەر باسی داگیرکردنی کەرکووک زۆربەی وڵاتانی بڕیاردەر Ùˆ زلهێزانی جیهانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەغدا دەکەون و، وا نیشان دەده‌Ù† Ú©Û• بەو سیاسەتە، دەکرێت حەیدەر عەبادی، سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ دژایەتیکردنی ئێران، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆیان بخەن. ئەوە Ù„Û• کاتێکدایە Ú©Û• عەبادی Ù†Û•Ú© بەشێک Ù„Û• "حزبی ده‌عوه‌"یه‌ØŒ بەڵکوو ئەو باڵەی حزبی ده‌عوه‌یه‌ Ú©Û• باوەری بە "مەرجەعی تەقلید"بوونی "خامنەیی" هەیە. لەوەیش بترازێین، کۆماری ئیسلامی Ù„Û• هه‌ندێ ناوچەی ÙˆÛ•Ú© عێراق Ùˆ یەمەن "جه‌Ù†Ú¯ÛŒ بەوەکالەت" دەکات Ùˆ سیاسەتی فەرمی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دزەکردنە Ù†ÛŽÙˆ دەزگه‌ فەرمییەکان Ùˆ سازکردنی چەکداری خۆجێیی دەباتە Ù¾ÛŽØ´ و، Ù„Û• هه‌ندێ ناوچەی ÙˆÛ•Ú© سووریایش تەنیا لەبەر ئەوەی دۆخەکە Ù„Û• گرێژنە دەرچووە، ڕاستەخۆیش بەشداریی جه‌Ù†Ú¯ دەکات. کەوایە بنەمای سیاسەتی هەناردەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێرانی، بەکارهێنانی هێزی چەکداری خۆجێیییە؛ ئەوەی Ú©Û• بەرپرسانی سوپای پاسداران Ù¾ÛŽÛŒ دەڵێن "سوپای خۆجێیی". Ú•Û•Ù†Ú¯Û• ڕواڵەتی ئەو ڕستەیە سادە Ùˆ ساکار بێت، بەڵام قبووڵنەکردنی ئەو ڕستەیە، وای کردووە Ú©Û• ئێرانییەکان بەردەوام هەنگاوێک Ù„Û• پێشدا بن Ùˆ زۆربەی گەڵاڵەکانی بەرهەڵستکارانیان بەتاڵ بکەنەوە.

چوارم دەستکەوتی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• داگیرکردنی کەرکووک، سازبوونی بێباوەرییه‌ Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ هاوپەیمانانی کورددا. ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر هەیە Ú©Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانی بەگشتی Ùˆ ئەمریکا بەتایبەتی، هیچ گەڵاڵەیەکی ستراتیژیکیان بۆ چارەسەری ئاڵۆزییەکانی ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاست نییە و، تەنیا خوازیاری ئەوەن Ù„Û• مەترسییەکانی ئەو ئاڵۆزییە بەدوور بن. Ù„Û• بەرانبەر ئەوەدا ئێران هەیە Ú©Û• سەرەڕای ئەوەی گەڵاڵەی بۆ هەموو ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاست Ùˆ وڵاتانی ئیسلامی هەیە، بە هەموو Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نرخێک Ù„Û• هەوڵدایە ئەو گەڵاڵەیە سەریش بخات؛ نەبوونی گەڵاڵه‌ÛŒ ستراتیژیی زلهێزانی جیهانی بۆ چارەسەری قەیرانەکانی ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاست، وای کردووە Ú©Û• ڕەوتی هەڵسوکەوتی ئەو زلهێزانە تەنیا تاکتیکی بێت. باشترین بەڵگە بۆ ئەو قسەیە، دامەزران Ùˆ Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ حەشدی شەعبی Ù„Û• عێراق Ùˆ  Ù„ەبەرانبەردا لاوازکردن Ùˆ هەڵوەشانەوەی سوپای عێراق بەبەر چاوی ئەمریکادایە. هیچ عەقلێکی ساغ ناتوانێ قبووڵی ئەوە بکات، Ú©Û• ئەمریکا ئاگاداری ئەوە نەبووە Ú†Û•Ú©Û• قورسەکانی Ú©Û• بە ناوی سوپای عێراق هاتووە، گەیشتۆتە دەست حەشدی شەعبی و، لەوەیش سەرتر ئەوەیە، ناکرێت بڵێین Ú¯Û•Ø´Û• Ùˆ Ú•Û•Ú¯ Ùˆ ڕیشەی حەشد لەبەر چاوی دەزگه‌ ئەمنییەکانی ئەمریکا گوومە و، ئەوان حەشد Ùˆ بۆچوونەکانی ناناسن. کەوایە، ئەوەی Ú©Û• حەشد تەنیا بە بیانووی ئەوەی Ú©Û• Ø´Û•Ú•ÛŒ داعش دەکات، زۆر بەئاسانی دەتوانێ خۆی ÙˆÛ•Ú© جێگرەوەی سوپای عێراق دەربخات Ùˆ Ú†Û•Ú©ÙˆÚ†Û†ÚµÛŒ بدرێتێ، تەنیا هۆکاری ئەوەیە Ú©Û• زلهێزانی جیهان بەتایبەتی ئەمریکا، گەڵاڵەیەکی ستراتیژییان بۆ چارەسەری قەیرانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەبەردەستدا نییە.

 Ø¯ÙˆÙˆÛ•Ù…ین نموونەی Ú©Û• دەکرێت ÙˆÛ•Ú© نموونەیەک بۆ نەبوونی ستراتیژیی ئەمریکا بۆ چارەسەری قەیرانەکانی ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاست سەیری بکەین، ڕێککەوتنه‌ لەسەر قەیرانی ناوەکیی کۆماری ئیسلامی؛ Ù„Û• کاتێکدا Ú©Û• Ù¾ÛŽØ´ "بەرجام" (به‌ فارسی: برجام) بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو گوشارانەی Ú©Û• Ù„Û• دەرەنجامی گەمارۆی سیاسی_ ئابووریی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانی هاتبووە سەر ئێران، باشترین دەرفەت بوو هەتا بێ جه‌Ù†Ú¯ پاشەکشە بە ئێران Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاستدا بکرێت. ئەمریکییەکان ئامادە بوون بەتەنیا لەسەر قەیرانی ناوەکی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران بسازێن؛ سازانێک Ú©Û• بووە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ئێران باشتر Ùˆ بەرینتر بتوانێ درێژە بە سیاسەتی هەناردەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامی_ ئێرانی بدات.

سێیەمین نموونەیش بۆ بێستراتیژیبوونی ئەمریکییەکان ئەوەیە Ú©Û•ØŒ بەتەمان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئیمتیازدان بە "حەیدەر عه‌بادی"ØŒ سەرۆککۆماری عێراق، ڕای کێشنە بەرەی خۆیانەوە؛ ئەوە Ù„Û• کاتێكدایە Ú©Û• عه‌بادی Ù†Û•Ú© هەر Ù„Û• ڕووی سیاسییەوە بەڵکوو Ù„Û• ڕووی ئایینییشەوە پەیڕەوی "عەلی خامنەیی" دەکات.

بەکورتی هەموو هەڵسوکەوتەکانی ئەمریکا Ù„Û• پاش ٢٠٠٧، پێمان دەڵێت ئەو وڵاتە هیچ گەڵاڵەیه‌ÙƒÛŒ ستراتیژیی بۆ ئەو قەیرانانە نییە، Ú©Û• Ù„Û• پاش ١١ی سێپته‌مبه‌ر خۆی Ù„Û• سازکردنیدا دەستی هەبووە؛  Ø¦Û•ÙˆÛ•ÛŒØ´ نزیکترین مانای ئەوەیە Ú©Û• ئەمریکا Ù„Û• ڕاستیدا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ براوەی Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانەکەیە، مەگەر ئەوەی ئاسایشی خۆی Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ ئەمریکادا بکەوێتە مەترسییەوە. نەبوونی گەڵاڵەی ستراتیژیک Ù„Û• لایه‌Ù† ئەمریکاوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ‌ناوەڕاست، وای کردووە Ú©Û• دۆستایەتیی ئەمریکا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ لایەنێکی لاوازی ÙˆÛ•Ú© کورد، Ú©Û• تەنیا بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی هێزی چەکداری Ù„Û• Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانەکەدا هەیە، ئامادەن Ù„Û•Ú¯Û•ÚµÛŒ Ú•ÛŽÚ© بکەون، دۆستایەتییەکی کاتی بێت. سەرەڕای ئەوەیش بەو دەستکیسییە ئاستی باوەڕی ناوەندەکانی بڕیاری ئەمریکا بە کورد دابەزیوە و، ئەوە بەو مانایە Ú©Û• کورده‌کان تەنانەت بە هێزی چەکداری سەرکەوتوویش، ناتوانن لەسەر هاوپەیمانی هەتا سەری ئەمریکا حیساب بکەن. ئەو قەیرانە Ù„Û• بەردەم هێزەکانی "پەیەدە" Ù„Û• ڕۆژاوایش هەیە. ئەگەر ÙˆÛ•Ú© کورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆمان ڕاست بین Ùˆ چاوی خۆمان نەبه‌ستین، Ù„Û• ڕاستیدا پاش ئەو دەستکیسییە، ئێمەی کورد زیاتر ÙˆÛ•Ú© هێزێکی بەکرێگیراو Ù„Û• گۆڕەپانی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەیرمان دەکرێت هەتا هێزیک Ú©Û• بتوانین هاوپەیمانی لایەنێکی تایبەت بین؛ چونكه‌ زۆر هەرزان Ùˆ زۆر زووتر Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• بیری Ù„ÛŽ دەکراوە، بەرەیەک Ù„Û• کوردستان مەنزڵی خۆی گواستەوە Ùˆ چوویه‌وه‌ بەره‌ÛŒ ئێرانەوە.

 Ø¯Û•Ø³ØªÚ©Û•ÙˆØªÛ• ناوخۆیییەکانی ئێران Ù„Û• پەیوەندی بە داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† چەکدارانی سەر بە ئێرانەوە چییە؟

Ù„Û• بەهاری ٢٠١٢وە، ئێران بەفەرمی لەژێر ناوی "پارێزەرانی حەره‌Ù…"ØŒ واتە پارێزه‌رانی مەرقەدە پیرۆزەکانی شیعە، بە هەموو شێوەیەک پشتگیری Ù„Û• Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەشار ئەسەد دەکات و، هەر Ù„Û•Ùˆ ساڵەوە  ئەم سەردێرە، بوو بە هێمایەک ڕوو بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێران، بۆ ئەوەی Ú•Ú˜ÛŽÙ… پاساو بۆ پشتگیریی خۆی Ù„Û• گرووپە تیرۆریستەکانی ناوچەکە Ùˆ Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئەسەد  Ø¨ÛŽÙ†ÛŽØªÛ•ÙˆÛ•. ڕوو بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێران، باسی Ù„Û•ÙˆÛ• دەکرد Ú©Û• ئەم کەسانەی Ù„Û• سووریا دەکوژرێن Ùˆ ئەو پشتگیرییه‌ ئابوورییه‌ÛŒ Ú©Û• Ù„Û• سووریا Ùˆ گرووپە تیرۆریستییەکانی ÙˆÛ•Ú© حزبوڵڵا دەکرێت، بۆ پاراستنی مەرقەدە پیرۆزەکانی شیعەیە. قەیرانی ئابووری Ù„Û• ئێران وا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێرانی تەنیوە، Ú©Û• دروشمی پارێزەرانی مەرقەدە پیرۆزەکان بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێران کارتێکەریی خۆی لەدەست داوە، یاخود ئامانجی کۆماری ئیسلامی ناپێکێت و، ئەوەیش وای کرد Ú©Û• وێڕای ئەو دروشمە، دوو باسی گرینگ ÙˆÛ•Ú© پاساو بۆ پشتگیریی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• گرووپە تیرۆریستییەکان Ùˆ Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئەسەد ڕوو بە ناوخۆی ئێران بێتە Ú¯Û†Ú•ÛŽ: یەکەم باس، بابەتی گەیشتنی ئێرانه‌ بە کەناری دەریای مەدیتەرانە؛ خەونێک Ú©Û• "عەلی ویلایەتی، Ù„Û• سەرەتای ٢٠١٤ ÙˆÛ•Ú© گەڵاڵەی کۆرووشی هەخامه‌نشی باسی Ù„ÛŽ کرد. دووەمین باسیش پاش به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی دەسەڵات له‌ لایه‌Ù† داعشه‌وه‌ Ù„Û• عێراق Ùˆ Ù„Û• ناوەڕاستی ٢٠١٤دا هاتە Ú¯Û†Ú•ÛŽØŒ Ú©Û•  ئەویش بابەتی پاراستنی ئاسایشی ئێران بوو Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ Ù„Û• سووریا Ùˆ عێراقدا.

بەکورتی، ئەگەر بمانەوێت دیپلۆماسیی گشتیی کۆماری ئیسلامی ڕوو بە ناوخۆ لە ئاست سیاسەتی هەناردەکردنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێرانی پۆلێنبەندی بکەین، دەکرێت بڵێین دیپلۆماسیی گشتیی کۆماری ئیسلامی لەو بوارەدا سێ کۆڵەکەی سەرەکیی هەیە:

 ÛŒÛ•Ú©Û•Ù…: بەکارهێنانی سۆزی ئایینی

 Ø¯ÙˆÙˆÛ•Ù…: بەکارهێنانی هەستی ڕەگەزپەرستیی ئێرانی

 Ø³ÛŽÛŒÛ•Ù…: چاندنی ترسی نەمانی ئاسایش Ù„Û• دەروونی تاکی ئێرانیدا

دیپلۆماسیی گشتیی Ú•Ú˜ÛŽÙ… بۆ پاراستنی سیاسەتی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامی_ ئێرانی ڕوو بە ناوخۆی ئێران زۆر هەستیار Ùˆ گرینگە، چونكه‌ Ù„Û• دۆخی ئێستادا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێران Ù„Û• ڕووی ئابوورییەوە زۆر لەژێر گوشاردایه‌ و، زۆربەی خەڵکی ئێران Ù„Û•Ùˆ باوەڕەدان Ú©Û• ئەوەی بۆتە هۆکاری گوشاری ئابووری Ù„Û• وڵاتەکەیاندا، ئەوەیە Ú©Û• Ú•Ú˜ÛŽÙ… داهاتی ئێران، دەدات بە چەکدارانی وڵاتانی تر Ùˆ تەنانەت Ù„Û• پاش ساڵی ١٣٨٨تەوە، Ù„Û• زۆربەی ناڕەزایەتییەکانی خەڵکدا دروشمێک دەگوترێتەوە، ئەوەیش ئەوەیە: "Ù†Û• غەزە، Ù†Û• لوبنان، گیانم فیدای ئێران" و، یەکەم مانا Ùˆ تەنیا مانای ئەو دروشمە ئەوەیە، Ú©Û• خەڵکی ئێران هاتوونە سەر ئەو باوەڕەی Ú©Û• سیاسەتی هەناردەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێرانی، دۆخی ژیانی ئەوانی تێک داوە و، بۆیەیش Ù„Û• دژی ئەو سیاسەتە، دروشم دەدن. بەڵام پاش داگیرکردنی کەرکووک، Ù„Û• ڕاستیدا کۆماری ئیسلامی توانیی وا بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ فارسی بڵێت، Ú©Û• ئەگەر ئەوان Ùˆ دەستوپێوەندییەکانی ئەوان نەبانایە، ئەوە کوردستانی باشوور جیا دەبووەوه‌ و، ئەوەیش مانای ئەوەیە Ú©Û• پاش ئەوێ نۆرەی کوردستانی ڕۆژهەڵات Ùˆ دابەشکردنی ئێرانە. Ù„Û• ڕاستیدا داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† چەکدارانی سەر بە کۆماری ئیسلامییەوە، ئەو دەرفەته‌ÛŒ دا بە Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ کۆماری ئیسلامی، Ú©Û• Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ فارس وا نیشان بدات Ú©Û• ئەوان پارێزەری کەڕامەتی ناسیۆنالیزمی ئێرانین. ئەوەیش مانای ئەوەیە Ú©Û•  Ø®Û•ÚµÚ©ÛŒ فارس  Ø²ÛŒØ§ØªØ± هەستیان ڕوو بە سیاسەتی هەناردەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامی_ ئێرانی دەبزوێ و، ئەوەیش زۆر بە قازانجی لایەنگرانی ئەو سیاسەته‌یە.

داگیرکردنی کەرکووک، دەستکەوتێکی تریشی بۆ ناوخۆی ئێران Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ فارس هەبووە، ئەوەیش دەستکەوتی هیدرۆپۆلیتیکە. ناوچەی ناوەندی ئێران، پتر Ù„Û• ١٥ ساڵە Ù„Û• تەنگژەیەکی بەرفراوانی "بێئاوی"دایە Ùˆ ئەوەیش مەترسیی خستۆتە سەر ژینگە، پیشە، کشتوکاڵ Ùˆ تەنانەت دیمۆگرافیی ناوەندی ئێران و، یەکێ Ù„Û• بەرنامەکانی ئێران ئەوەیە Ú©Û• ئاوی کوردستانی ڕۆژهەڵات بۆ قەرەبووی کەمئاوی Ùˆ بێئاویی ناوەندی ئێران بۆ ئەو ناوچەیە ڕاگوێزێ و، بەڵام لێرەدا کوردستانی باشوور، دەکەوێتە بەری خوارووی ئاوی کوردستانی ڕۆژهەڵات Ùˆ بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان "بەشە ئاوی" هەیە، هەتا ئێستا هیچ ڕێککەوتن Ùˆ گرێبەستێک لەسەر ئاوی کوردستان Ù„Û• نێوان عێراق Ùˆ ئێران، یان Ù„Û• نێوان کوردستانی باشوور Ùˆ ئێراندا نییە و، ئه‌Ùˆ ئاڵۆزییه‌ÛŒ ساز بووه‌ØŒ دەتوانێ وا بکات Ú©Û• ئێران Ù‡Û•Ù… دره‌نگتر ئامادە بێت گرێبەست لەسەر "بەشە ئاو" Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کوردستانی باشوور، یان عێراق ببەستێ و، هەمیش Ù„Û• بەستنی  Ù‡Û•Ø± چەشنە گرێبەستێکدا باڵادەست بێت.

دەستکەوتەکانی داگیرکردنی کەرکووک بۆ خەونی دەمەداسی شیعە چییە؟

سیاسەتی دەره‌کی، Ú©Û• بنەماکەی لەسەر بڵاوکردنەوە، یان پاراستنی ناسنامه‌یه‌Ú© بێت، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ù„Û• ڕووی ئابوورییەوە تەنیا تێچووی هەیە Ùˆ هیچ داهاتێکی نییە، وڵاتی خاوەن ئەو سیاسەتە، مەحکوومە بە نەمان و، Ù„Û• درێژخایەندا سیاسەتەکە خۆی سەری خۆی دەخوات. چونكه‌ ئەگەر ئەو سیاسەتە پێشەوەچوون بەخۆیەوە ببینێ Ùˆ پەیوەندیی بەرین تەنیا لەسەر پاراستنی شوناس یان بڵاوکردنەوەی ئایدلۆژییەک ساز بكات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ Ù„Û• پەیوەندییەکەدا، گرینگترین ئامانج پاراستنی ناسنامه‌یه‌Ú©ÛŒ تایبەتە، ئەوە هەر چەشنە بەرین‌بوونەوەیەک بە مانای دانانی قورسایییەکی زیاتر لەسەر بناغەی ئابووریی خۆیەتی و، ڕوونە پاشەکشەکردنیشی دیسان بە مانای ئەوەیە Ú©Û• سیاسەتەکە تووشی شکست Ùˆ نشست هاتووە.

 Ø¦Û•Ú¯Û•Ø± ئەو بۆچوونە لەسەر سیاسەتی هەناردەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێرانی Ùˆ خەونی دەمەداسی شیعە پیادە بکەین، دەبێت بڵێین کۆماری ئیسلامی Ù„Û• Ù¦ ساڵی ڕابردوودا تێچووی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ù„Û• لوبنان، سووریا Ùˆ یەمەن و، تێچووی دامەزرانی گرووپگەلی ÙˆÛ•Ú© فاتمییوون Ùˆ زه‌ینه‌بییوون Ùˆ تێچووی پشتگیری Ù„Û• حزبوڵڵای لوبنانی داوە. سەرەڕای ئەوەیش Ù„Û• ناوخۆی ئێران بۆ بڕەودان بە سیاسەتی هەناردەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێرانی تێچووی زۆر Ùˆ جیاوازی داوە؛ هەر Ù„Û• دامەزراندنی ناوەندی سیاسی Ùˆ فکری Ùˆ ڕاگەیاندن بۆ خزمەتکردن بەو بیرۆکەیە، هتا ناردنی هێزی چەکداری Ùˆ شارەزای سەربازی بۆ ئەو وڵاتانەی Ú©Û• تێیدا Ù„Û• جه‌نگدایە؛ ئەوە هاوکاتە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەی Ú©Û• ئابووریی ئێران بە Ù‡Û†ÛŒ گەندەڵیی پێکهاتەمەند (ساختار) Ùˆ ماوەی ١٠ ساڵ ئابڵووقەی جیهانی Ùˆ ئابڵووقەی تایبەتی ئەمریکا Ùˆ سیاسەتی دەره‌Ú©ÛŒ ناسنامه‌تەوەر، تووشی داڕمانێکی زۆر گەورە هاتووە. لێرەدا ئەگەر سیاسەتی هەناردەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێرانی بە شێوازی پێشوو درێژەی هەبێت، ئەو سیاسەتە، خۆی سەری خۆی دەخوات و، ئەگەر تەنانەت کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ناوچەکەیشدا سەر کەوێت، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ù„Û• ناوخۆی ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ قەیرانی گەورەتر Ùˆ بەرینتری ئابووری Ùˆ داتەپینی ئابووری بەرەڕوو ببێت؛ بەڵام پاش داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† هێزە چەکدارەکانی سەر بە کۆماری ئیسلامییەوە، دەرفەتی ئەوە هاتۆتە بەردەمی ئێران Ú©Û• بتوانێ نەوتی کەرکووک Ùˆ داهاتی ئەو شارە ÙˆÛ•Ú© سەرچاوەی ئابووری بۆ ئامانجەکانی خۆی بەکار بێنێ و، هیچ نه‌بێ Ù„Û• کورتخایەندا بتوانێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەو دەرفەتەوە سیاسەتی هەناردەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێران Ù„Û• شکست ڕزگار بکات Ùˆ خەونی لەدایکبوونی دەمەداسی شیعە Ù„Û• فەوتان بپارێزێ.

Ù„Û• کۆتاییدا دەتوانین بڵێین Ú©Û• ئێران پتر Ù„Û• ١٥ ساڵە تەنیا توانای ئەوەی هەیە Ú©Û• ئاژاوە Ù„Û• وڵاتانی ئیسلامی بنێتەوە و، هەتا ئێستا ئەو ئاژاوەیە نەبووە بە دەسەڵات، بەڵکوو هەر Ù„Û• چوارچێوەی دزەکردندا ماوەتەوە. داگیرکردنی کەرکووک Ù„Û• لایه‌Ù† چەکدارانی سەر بە  ئێرانه‌ÙˆÛ•ØŒ هەنگاوێک ئێران Ù„Û•Ùˆ ئاواتە نزیک کردەوە Ú©Û• دزەی خۆی Ù„Û• ناوچەکەدا بەرەو Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ دەسەڵات بەرێ؛ بۆیەیش پاشەکشەکردن بە ئێران Ù„Û• کەرکووک بە مانای ئەوەیە Ú©Û•ØŒ ئێران هەنگاوێک Ù„Û• خەونەکانی خۆی Ù„Û• ناوچەکەدا دوور دەکەوێتەوە Ùˆ ئەگەری شکستی سیاسەتی هەناردەکردنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ  زۆر دەکات و، خەونی دەمەداسی شیعە (هیلالی شیعە) دەخاتە ناو سندووقی نەمانەوە.

 
 
« کەرکووک، ئێران Ùˆ هیلالی شیعە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون