PÊNÛS
 
هاوسه‌نگیى هێز له‌ نێوان هه‌ولێر Ùˆ به‌غدا له ‌دوای ڕووداوه‌كه‌ى كه‌ركووك 
     2017-11-09
ڕێبوار بابکەیی

هاوسه‌نگیى هێز له‌ نێوان هه‌ولێر Ùˆ به‌غدا له ‌دوای ڕووداوه‌كه‌Ù‰ كه‌ركووك

ڕێبوار بابكه‌يى، مامۆستای په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ دراساتی ستراتیژی له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

مه‌به‌ست له‌ هاوسه‌نگیى هێز

بۆ لێكدانه‌وه ‌Ùˆ شیكردنه‌وه‌ÛŒ بگۆڕه‌كانى ناونيشانى وتاره‌كه‌ Ùˆ دیاریكردنی كار Ùˆ كارلێكی بگۆڕه‌كان له‌سه‌ر یه‌كتر به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ زانستى، له‌‌Ùˆ وتاره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ين پێناسه‌Ù‰ هاوسه‌نگیى هێز (Balance of Power) بكه‌ين‌. هاوسه‌نگیی هێز بریتییه‌ له‌ "ئامرازێك یاخود میكانیزمێك بۆ ڕێكخستنی ململانێكانی هێز، به‌ شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ هیچ قه‌واره‌یه‌Ùƒ یاخود یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌توانێت به‌ته‌نیا بگات به‌ ناوه‌ندی بڕیار و، سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی بگۆڕێت."

پسپۆڕانی كایه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، وه‌Ùƒ كاپڵان Ùˆ لاسوێل Ùˆ ئه‌رنۆڵد توێنبی Ùˆ ئه‌وانی دیكه،‌ پێناسه‌ÛŒ جیاوازیان بۆ Ú†Ù‡‌مكی هاوسه‌نگیی هێز هه‌یه‌. ئه‌رنۆڵد توێنبی، Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ هاوسه‌نگیی هێز بریتییه‌ له‌ "سیسته‌Ù…ÛŒ بزوێنه‌ری سیاسی‌ له‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یانه‌ÛŒ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ فره‌لایه‌نن، یاخود له‌ نێوان Ú†Ù‡‌ندین وڵاتدا به ‌مه‌به‌ستی هێشتنه‌وه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ یه‌كسان له‌ هێزی ئه‌Ùˆ لایه‌نانه‌ØŒ به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ هیچ لایه‌Ùƒ به‌سه‌ر لایه‌كه‌ÛŒ تردا سه‌ركه‌وتوو بێت." هه‌رچی لاسوێل Ùˆ كاپلانیشه‌ØŒ هه‌ردووكیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ هاوسه‌نگیی هێز "بریتییه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی هێز له‌ نێوان Ú†Ù‡‌ند قه‌واره‌یه‌كدا؛ به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ ده‌رفه‌ت به‌ هیچ لایه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ ده‌ره‌ÙƒÛŒ نه‌درێ كه‌ ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ تێك بدا."

كورد Ùˆ ستراتيژييه‌تى هێز له‌ عێراق

پرسی كورد له‌ عێراق كه‌ له‌ بنچینه‌دا پرسێكی مێژوویییه‌ØŒ په‌یوه‌سته‌ به‌ كۆلۆنیاكردنی به‌Ø´ÛŒ باشووری كوردستان و، لكاندنی به‌ به‌Ø´ÛŒ عه‌ره‌بی له‌ عێراق، له‌ دوای ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ "سایكس پیكۆ"ÛŒ ساڵی 1916Ø› هاوكات له‌ دوای 2003وه‌ ئه‌Ùˆ پرسه‌ زێتر Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی ستراتیژی له‌خۆ ده‌گرێت، كه‌ خۆی له‌ لاسه‌نگكردنی هێزدا ده‌بینێته‌وه‌ له‌ نێوان دوو ناوه‌ندی بڕیاره‌وه‌: هه‌ولێر Ùˆ به‌غدا.

دوای ڕووخانی "ڕژیمی به‌عس" له‌ ساڵی 2003 له‌ لایه‌Ù† ئه‌مریكا Ùˆ هاوپه‌یمانانی، دروستكه‌رانی بڕیار له‌ هه‌رێمی كوردستان بڕیاریان دا كه‌ به‌شداری له‌ بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ عێراقێكی نوێدا بكه‌Ù†‌ØŒ له‌سه‌ر بنه‌مای Ú•Ù‡‌چاوكردنی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان له ‌پاڵ حكوومه‌تی عێراق له‌ دروستكردنی بڕیار؛ واته‌ به‌رجه‌سته‌بوونی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ له‌ نێوان هه‌ولێر Ùˆ به‌غدا بۆ به‌شداریكردن له‌ دروستكردنی بڕیار. له‌Ùˆ سۆنگه‌یه‌وه‌ØŒ سه‌ركردایه‌تیی كورد له‌ باشوور له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێزه‌كانی دیكه‌ÛŒ عێراق، به‌ هێزه‌ شیعه‌ Ùˆ سوننه‌كانه‌وه،‌ له‌سه‌ر "سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵیزم" Ú•ÛŽÙƒ كه‌وتن.

ئه‌وان له‌Ùˆ باوه‌Ú•Ù‡‌دا ‌بوون كه‌ فیدراڵیزم ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌یه‌ كه‌ باڵانسی هێز له‌ نێوان حكوومه‌تی عێراق Ùˆ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان دروست ده‌كات؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ له‌Ùˆ سیسته‌مه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌ نێوان حكوومه‌تی فیدراڵ Ùˆ حكوومه‌تی هه‌رێمه‌كان دابه‌Ø´ ده‌كرێت. هه‌روه‌ها سه‌ركردایه‌تیی كورد Ù¾ÛŽÛŒ وا بوو، كه‌ ئه‌Ùˆ جۆره‌ سیسته‌مه‌ ده‌رفه‌ت ده‌Ú•Ù‡‌خسێنێت تا كورد له‌ پرۆسه‌ÛŒ دروستكردنی بڕیاردا له‌ به‌غدا به‌شدار بێت.

به‌ڵام هه‌لومه‌رج Ùˆ ڕووداوه‌كان ده‌ریان خست، كه‌ كابینه‌ یه‌Ùƒ له‌ دوای یه‌كه‌كانی عێراق له‌ دوای ساڵی 2005Ù‡‌وه‌ØŒ به‌تا‌یبه‌تی كابینه‌كانی سه‌رده‌Ù…ÛŒ حوكمڕانیی "نووری مالكی"ØŒ سه‌رۆكوه‌زیرانی پێشووی عێراق، هه‌میشه‌ به‌دوای ده‌رفه‌تدا ‌Ú¯Ù‡‌ڕاوه‌ تا به‌غدا له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ولێر به‌هێز كات. بۆ نموونه‌ØŒ بڕینی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان له‌ لایه‌Ù† "نووری مالكی"یه‌وه‌ باشترین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ له ‌پاڵ Ú†Ù‡‌ندین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیكه‌ØŒ كه‌ ده‌كرێت وه‌Ùƒ ئه‌رگیۆمێنت له‌Ùˆ وتاره‌دا‌  بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌ بخرێنه‌ ڕوو. بڕیاری بڕینی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان، دوایه‌مین بزمار بوو كه‌ له‌ تابووتى په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌ولێر Ùˆ به‌غدا درا.

هاتنی داعش بۆ عێراق Ùˆ داگیركردنی Ú†Ù‡‌ند شارێكی ناوه‌ڕاستی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ له‌ لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ ڕێكخراوه‌وه‌‌ØŒ بگۆڕێكی نوێ بوو بۆ سه‌ر ژینگه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ ئه‌منیی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ØŒ تا دروستكه‌رانی بڕیار له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ په‌راوێزی ئه‌Ùˆ بگۆڕه‌وه‌ بیر له‌ جۆرێكی دیكه‌ له‌ شێوه‌ÛŒ په‌یوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌غدا بكه‌نه‌وه‌ØŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ جاریكی دیكه‌ تای ته‌رازووی هێز هاوسه‌Ù†Ú¯ بكه‌نه‌وه‌Ø› ئه‌ویش به په‌نابردن بۆ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ هه‌نگاونان ڕووه‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی.

له‌Ùˆ گۆشه‌نیگایه‌وه‌ØŒ ئه‌Ùˆ وتاره‌‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات وه‌ڵامی Ú†Ù‡‌ند پرسیارێك بداته‌وه‌ØŒ له‌وانه‌: ئایه‌ ئه‌Ùˆ كێشانه‌ÛŒ كه‌ به‌رۆكی په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌ولێر Ùˆ به‌غدایان گرتبوو له‌ دوای 2005Ù‡‌وه‌ØŒ Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی یاسایی Ùˆ ده‌ستوورییان هه‌بووه، یاخود له‌ بنچینه‌دا ستراتیژین و، په‌یوه‌ستن به‌ ململانێ له‌ پێناو به‌ده‌سهێنانی هێز له‌ نێوان ئه‌Ùˆ دوو پایته‌خته‌‌ØŸ

ڕيفراندۆم وه‌Ùƒ ده‌سپێكى هاوسه‌نگكردنی هێز

Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له‌ 25-9-2017 له‌ ڕاپرسییه‌ÙƒÛŒ سه‌رتاسه‌ری، به‌ ناوچه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئیداره‌ÛŒ هه‌رێمیشه‌وه‌ØŒ بۆ سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان، زیاتر له‌ 92% ده‌نگیان به‌ "به‌ÚµÛŽ" دا.

ئه‌Ùˆ هه‌نگاوه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌رچى هه‌نگاوێكى ديموكراسى بوو بۆ گوزارشتكردن له‌ ئیراده‌Ù‰ Ú¯Ù‡‌لى باشوور له‌باره‌Ù‰ بڕياردان له‌ چاره‌نووسی خۆى، وه‌Ù„ÛŽ له‌ بنچينه‌دا هه‌نگاوێكى بوێر Ùˆ ستراتيژى بوو. به‌Ùˆ پێيه‌Ù‰ كه‌ ڕيفراندۆم له‌ لايه‌Ùƒ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌يه‌كى مێژوويى بوو بۆ سه‌لماندنى كوردستانيبوونى "كه‌ركووك" Ùˆ ناوچه‌كانی تر- كه‌ركووك  Ø¦Ù‡‌Ùˆ شاره‌Ù‰ كه‌ خاوه‌Ù† هێزێكى وزه‌Ù‰ زۆره‌ØŒ ده‌توانێ هاوسه‌نگیى هێزى وزه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیى ئه‌Ùˆ لايه‌نه‌ بشكێنێته‌وه‌ كه‌ ئيداره‌Ù‰ ئه‌Ùˆ شاره‌Ù‰ له‌ ده‌سته‌- له‌ لايه‌كى ديكه‌یش، ڕيفراندۆم هه‌رچه‌ند مه‌به‌ست Ù„ÛŽÛŒ سه‌ربه‌خۆيى بوو، وه‌Ù„ÛŽ تا Ú•Û†Ú˜Ù‰ ڕاگه‌ياندنی سه‌ربه‌خۆيى، هه‌ڵوێستى سياسیی هه‌رێمى كوردستانی له‌ گفتوگۆ Ùˆ دانوستاندن به‌هێز ده‌كرد. له‌Ùˆ سۆنگه‌يه‌وه‌ØŒ سه‌ركردايه‌تیى باشوورى كوردستان، ده‌بوو به‌Ùˆ لايه‌نه‌Ù‰ كه‌ مه‌رج بسه‌پێنێت؛ له ‌به‌رامبه‌ريشدا حكوومه‌تى عێراق ئه‌Ùˆ لايه‌نه‌ ده‌بوو كه به‌ناچارى به‌‌ به‌شێكى زۆرى مه‌رجه‌كانى كورد ڕازی بێ. دواجار ڕيفراندۆم شێوه‌ Ùˆ سروشتى په‌يوه‌ندیى نێوان هه‌ولێر Ùˆ به‌غدای ده‌گۆڕى؛ هیچ نه‌بێ له‌ فيدراڵييه‌وه‌ بۆ كۆنفيدراڵى.

به‌ڵام ڕووداوه‌كه‌Ù‰ "كه‌ركووك" نه‌Ùƒ هه‌ر بووه‌ مايه‌Ù‰ له‌ده‌ستدانى ناوچه‌كانى ده‌ره‌وه‌Ù‰ ئيداره‌Ù‰ هه‌رێم، به‌ڵكوو باڵانسى هێزى بۆ به‌رژه‌وه‌ندیى به‌غدا لاسه‌Ù†Ú¯ كرد؛ ته‌نانه‌ت پاڵی به‌ به‌غداوه‌ نا، تا هه‌ولێر له‌ هه‌ر Ú†Ù‡‌شنه‌ هێزێكى سياسى، ئابوورى Ùˆ جيۆپۆلیتيكى دابماڵێت. به‌Ùˆ شێوه‌يه‌یش، ده‌ركه‌وت كه‌ كێشه‌ هه‌ڵپه‌سێردراوه‌كانى نێوان هه‌ولێر Ùˆ به‌غدا له‌ دواى ساڵى 2005 تا ئێستا، ئه‌Ú¯Ù‡‌رچى له‌ ڕواڵه‌تدا كێشه‌Ú¯Ù‡‌لێكى ده‌ستوورين، وه‌Ù„ÛŽ له‌ بنچينه‌دا كێشه‌ÛŒ سياسى Ùˆ ستراتيژين؛ په‌يوه‌ستن به‌ حساباتى هێز له‌ نێوان دوو پايته‌خته‌كه‌Ù‰ عێراق.

 
 
« داعش Ù„Û• ڕوانگەی جیۆئەمنیی  ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ قەوقازەوە
« داعش Ù„Û• دامێنی شکستی سووریا Ùˆ عێراقدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە
« ئاسۆی پەیوەندییەکانی چین Ùˆ ئەمریکا Ù„Û• گۆشەنیگای "ترامپ"Û•ÙˆÛ•
« سیستەمی نێودەوڵەتی Ù„Û• تای تەرازووی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ چیندا
« تورکیا Ùˆ هۆڵەندا؛ جه‌نگی سیمبۆلی Ùˆ قەیرانی دیپلۆماسیی نێوان دەستەبژێرەکان
« سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• قووڵاییی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون