PÊNÛS
 
 ئه‌خلاق Ùˆ سیاسه‌ت وه‌ک دوو چه‌مکی گرێدراو 
     2017-10-30
کنێر عه‌بدوڵڵا

 

 Ø¦Ù‡‌خلاق Ùˆ سیاسه‌ت وه‌Ú© دوو Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŒ گرێدراو

کنێر عه‌بدوڵڵا، نووسه‌ر

 

زۆر کات گوێبیستی ئه‌وه‌ بووین Ú©Ù‡‌ ئێستا زۆر Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ دیارده‌ÛŒ ئه‌خلاقی له‌ بواره‌ جیاجیاکاندا به‌دی ده‌کرێت، Ú©Ù‡‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ڕابردوودا  Ú©Ù‡‌Ù…‌  بووه، له‌وانه:‌ درۆ، ناسیاوی Ùˆ خزمخزمێنه‌ØŒ واسته‌ØŒ دزین، قۆپی، فێڵکردن، پابه‌ندنه‌بوون به‌ به‌ڵێن، ناپاکی، ڕاکردن له‌ به‌رپرسیارێتی، زمانی زبر Ùˆ توندوتیژی Ùˆ هتد‌.‌ لێره‌وه‌ پرسیارێک ده‌خوڵقێت: ئایا ئێمه‌ له‌ قه‌یرانی ئه‌خلاقیدا ده‌ژین، یان ئه‌خلاق له‌ قه‌یراندایه‌ØŸ Ú¯Ù‡‌ر وایه، ‌هۆکاره‌کانی بۆچی ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ØŸ 

هه‌ندێ Ú©Ù‡‌س پێیان وایه‌ دۆخه‌کان له‌ ڕووی ماددی Ùˆ گوزه‌رانی خراپی خه‌ÚµÚ©Ù‡‌وه‌ØŒ ‌زیاتر ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ پشێوی Ùˆ پاڵنه‌ری خه‌ÚµÚ© له‌ژێر گوشاری خراپیی بارودۆخدا بۆ لادان Ùˆ گۆڕینی ئاراسته‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وشت Ùˆ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ ئه‌خلاق Ùˆ دروستبوونی قه‌یران، به‌ڵام له‌ لایه‌Ú©ÛŒ تره‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡‌سانی تر هه‌Ù† پێداگیری له‌وه‌ ده‌Ú©Ù‡‌Ù† Ú©Ù‡‌ قه‌یرانه‌کانه‌ ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ ده‌رخستنی ناخی خه‌ڵکانی‌ باش، به‌Ùˆ مه‌به‌سته‌ÛŒ له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆماندا ناخی خه‌ÚµÚ© خراپه‌Ø›  بۆیه‌ ئێمه‌ له‌ قه‌یرانێکی ئه‌خلاقیدا ده‌ژین، Ú©Ù‡‌ هیچ پاساوێکی نییه‌.  

ئه‌خلاق: بریتییه‌ له ‌کۆمه‌ÚµÛŽÚ© به‌ها، Ú©Ù‡‌ به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ گشتی ڕاکێشی باشه‌ Ùˆ چاکه‌ Ùˆ دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ ناخۆشی Ùˆ شه‌Ú• و، شێوه‌یه‌Ú© له‌ شێوه‌کانی هۆشیاریی مرۆیی ده‌کات؛ هه‌روه‌Ú© Ú†Û†Ù† به‌ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ به‌ها Ùˆ بیروباوه‌Ú•ÛŽÚ© داده‌نرێت Ú©Ù‡‌ جووڵێنه‌ری Ú©Ù‡‌س Ùˆ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ میلله‌تانه‌ØŒ وه‌Ú© ئازادی Ùˆ یه‌کسانی Ùˆ داد؛ به ‌شێوه‌یه‌Ú© ده‌گاته‌ ئاستێک Ú©Ù‡‌ ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌Ú©ÛŒ ڕۆشنبیری بۆ ئه‌Ùˆ میلله‌تانه، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ببێته‌ پاڵپشتێکی یاسایی Ú©Ù‡‌ له ‌لایه‌Ù† وڵاتانه‌وه ‌یاسا Ùˆ ڕێساکانی Ù„ÛŽ هه‌ڵده‌هێنجرێ.

سیاسه‌ت: بریتییه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌کانی سه‌رکردایه‌تیکردنی کۆمه‌ÚµÙ‡‌ مرۆیییه‌کان Ùˆ ئامرازه‌کانی به‌ڕێکردنی کاروباره‌کانیان؛ له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ÙˆÛ• Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ سوودمه‌ند Ùˆ باش ده‌بێت.

هه‌ڵوێسته‌کان له‌باره‌ÛŒ سیاسه‌ت Ùˆ ئه‌خلاقەوە

له‌ نێوه‌ندی تێڕوانین Ùˆ بۆچوونه‌کاندا دوو هه‌ڵویستی جیا به‌دی ده‌کرێت‌ له‌مه‌Ú• ململانێی نێوان بیری سیاسی Ùˆ ئه‌خلاقەوە، Ú©Ù‡‌ خۆی له‌ ململانێی نێوان ئامراز Ùˆ ئامانجدا ده‌بینێته‌وه‌.

هه‌ڵویستی یه‌Ú©Ù‡‌Ù…: ئامانجی سیاسه‌ت بریتییه‌ له‌ پاراستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، بۆیه‌ له ‌پێناو مانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا هه‌موو ئامرازێکی Ú•Ù‡‌وا Ùˆ نا‌Ú•Ù‡‌وا به‌کار ده‌هێنن؛ بۆیه‌ جیاکه‌ره‌وه‌یه‌Ú©ÛŒ ئاشکرا له‌ نێوان سیاسه‌ت Ùˆ ئه‌خلاقدا به‌دی ده‌کرێت.

مه‌کیاڤێللی ده‌ڵێت: "ده‌بێ ئامانجی سیاسه‌ت له‌سه‌ر بیروباوه‌Ú•ÛŒ نائه‌خلاقی هه‌ڵبژێردرێت." بۆیه‌ ده‌بێ ئه‌خلاق دوور بخرێته‌وه‌ØŒ له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ به‌ تاکه‌ ڕێگر Ùˆ به‌ربه‌ست داده‌نرێت. به‌ڵام Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ تێڕوانینی مه‌کیاڤێللی، خۆی سه‌رچاوه‌ÛŒ له‌Ùˆ بیره‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ Ú©Ù‡‌ مرۆڤ به‌ زیاندار Ùˆ ده‌روونڕه‌Ø´ داده‌نرێت، Ú©Ù‡‌ هیج شت له‌ خۆپه‌رستی Ùˆ شه‌Ú•Ù‡‌نگێزییەکەی Ú©Ù‡‌Ù… ناکاته‌وه‌ØŒ ته‌نیا ده‌سه‌ڵاتی سیاسی نه‌بێت. وه‌Ú© گوتراوه‌ "ئامانج پاساوه‌ بۆ ئامراز"Ø› به‌Ùˆ مانایه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌ر ئامانجه‌Ú©Ù‡‌ باش بێت، پێویسته‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئامرازێک، Ú©Ù‡‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌یه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌خلاقدا، وه‌Ú©: کوشتن، ده‌ربه‌ده‌ری، به‌ندکردن Ùˆ هتد.

 Ø¨Ù‡ ‌ڕای مه‌کیاڤێللی ئه‌Ùˆ سیاسه‌ته‌ÛŒ له‌سه‌ر‌ ئه‌خلاق به‌نده،‌ زۆر داده‌ڕووخێت، بۆیه‌ سیاسه‌تکردن له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌خلاق Ú•Ù‡‌ت ده‌کاته‌وه؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ تێڕوانینی نه‌رێنیی له‌سه‌ر مرۆڤ هه‌یه‌ و، Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ دانانی یاساکان ئامرازه‌ بۆ دانانی سنووری خۆپه‌رستیی مرۆڤ Ùˆ ئاره‌زووکردنی بۆ ناکۆکی Ùˆ خاوه‌ندارێتی Ùˆ زاڵبوون. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌یشدا، Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ ده‌سه‌ڵاتدار ده‌بێ هه‌موو Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌Ú©ÛŒ فێڵ Ùˆ هه‌ڵخه‌ڵاتاندن به‌کار بهێنێت، Ú©Ù‡‌ به ‌هۆیه‌وه‌ ده‌توانێت ده‌سه‌ڵاتی خۆی به‌سه‌ر ئەو Ú©Ù‡‌سانەدا Ú©Û• حوکـمڕانییان ده‌کات، هه‌روه‌ها به‌سه‌ر وڵاتانی تریشدا زاڵ بکات.

 Ú•Ù‡‌خنه‌گرانی ئه‌Ù… بۆچوونه‌ پێیان وایه‌ØŒ ئه‌Ùˆ تێڕوانینه‌ له‌سه‌ر سروشتی مرۆڤ، Ú©Ù‡‌ به‌ شه‌Ú•Ù‡‌نگێز Ùˆ خۆپه‌رست وه‌سفی ده‌کات، گوزارشتێکی ڕاست نییه‌. بۆیه‌ ئه‌Ùˆ بۆچوونه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئامانجی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ یه‌Ú© ناگرێته‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ بریتییه‌ له‌ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ تاکێک و، ئامانجی کۆمه‌Úµ بریتییه‌ له‌ چاکسازیی گشتی Ùˆ باشی بۆ گشت، Ú©Ù‡‌ ئه‌وه‌یش له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئه‌خلاقدا نه‌بێت نایه‌ته‌ دی.

 Ù‡Ù‡‌ڵوێستی دووه‌Ù…: کانت Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ ئامانجی سیاسه‌ت پاراستنی مرۆڤه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ بونه‌وه‌رێکی ئه‌خلاقییه‌. بۆیه‌ ده‌بێ سیاسه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌خلاق بنیات بنرێت، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ به ‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ ڕاست کار Ùˆ ئه‌رکه‌کانی به‌ئه‌نجام بگه‌یه‌نێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئازادی زه‌رووره‌تێکی ئه‌خلاقی بێت، ئه‌وا سیاسه‌تیش به‌ هه‌مان شێوه‌ زه‌رووره‌تێکی ئه‌خلاقییه‌ و، ئامانجی پاراستنی ئازادیی تاکه‌کانه‌ سه‌ره‌ڕای تێڕوانین Ùˆ ڕای بیرنارد ڕاسل، Ú©Ù‡‌ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ ڕووداوه‌ مێژوویییه‌کان ده‌ره‌نجامی تێڕوانینی گۆڕانکارییه سیاسییه‌ دیاریکراوه‌کانن و،‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ داهاتوو له‌ ڕووی سیاسییه‌وه ‌زیاتر له‌ ئاسایش Ùˆ جێگیریدا بێت، پێویسته‌ له‌سه‌ر بیروباوه‌Ú•ÛŒ سیاسی بنیات بنرێت، چونکه‌ چاره‌نووسی مرۆڤایه‌تی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ په‌یوه‌ندیی سیاسه‌ت به‌ ئه‌خلاقه‌وه‌. هه‌روه‌ها کانت جه‌ختی کردووەته‌وه‌‌ Ú©Ù‡‌ دیارده‌ÛŒ داگیرکه‌ر له‌ ڕووی بیروباوه‌Ú•Ù‡‌وه،‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ حوکمڕانیی تاک به ‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ Ú•Ù‡‌ها. Ú•Ù‡‌خنه‌گرانی ئه‌Ù… بۆچوونه‌ پێیان وایه‌ØŒ پێویست ناکات Ú•Û†ÚµÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ به‌ ئه‌خلاق بدرێت له‌ پشتیوانیکردنی بۆ سیاسه‌ت، چونکه‌ له‌ هه‌ندێ کاتدا، بۆی ده‌بێته‌ ڕێگری Ùˆ به‌ربه‌ست.

په‌یوه‌ندیی نێوان به‌رپرسیارێتیی یاسایی Ùˆ ئه‌خلاقی

 Ø¨ÛŽ گومان به‌رپرسیارێتیی یاسایی Ùˆ ئه‌خلاقی، دوو شتی جیاوازن. بۆ نموونه‌ØŒ به‌رپرسیارێتیی یاسایی، تازه‌Ú¯Ù‡‌ری له یاساداناندا ده‌کات بۆ به‌رده‌Ù… تاک، یان یاسا، به‌ڵام به‌رپرسیارێتیی ئه‌خلاقی، به‌رفراوانتره‌ له‌ بازنه‌ÛŒ یاسا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندیداره‌ به په‌یوه‌ندیی‌ مرۆڤ به‌ خۆی Ùˆ ئه‌ÙˆÛŒ تر Ùˆ خوداوه‌ندی خۆیه‌وه‌Ø› واته‌ به‌رپرسیارێتییه‌Ú©ÛŒ خۆیییه‌ له ‌به‌رده‌Ù… ویژدان Ùˆ خوداوه‌ندی خۆیدا. به‌ڵام بازنه‌ÛŒ یاسا، Ú¯Ù‡‌مارۆدراوه‌ به‌ Ú•Ù‡‌فتاری مرۆڤ به‌رامبه‌ر ئه‌ÙˆÛŒ تر و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسای کارپێکراو ده‌گۆڕێت Ùˆ له‌ لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتێکی ده‌ره‌کییه‌وه‌ جێبه‌جێ ده‌کرێت؛ له‌ لایه‌Ù† دادوه‌ر، پیاوانی ئاسایش Ùˆ گرتووخانه‌کانەوە. به‌ڵام به‌رپرسیارێتیی ئه‌خلاقی جێگیره‌ Ùˆ ناگۆڕێت، Ú©Ù‡‌ له‌ لایه‌Ù† هێزێکی خۆیییه‌وه‌ پیاده‌ ده‌کرێت Ùˆ‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ویژدانی مرۆڤه‌وه،‌ Ú©Ù‡‌ خۆی ده‌سه‌ڵاتی یه‌Ú©Ù‡‌مییه‌تی.

به‌ دیوێکی دیکه‌دا‌ØŒ ئه‌خلاق په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ئیماندارییه‌وه‌ و، هه‌ندێ Ú©Ù‡‌س پێیان وایه‌ له‌ده‌ستدانی بەکگراوندی ئیماندارێتی له‌ لایه‌Ù† مرۆڤه‌وه‌ ده‌یخاته‌ Ù†ÛŽÙˆ ته‌Ù†Ú¯ÙˆÚ†Ù‡‌ÚµÙ‡‌مه‌یه‌Ú©ÛŒ فکرییه‌وه‌ØŒ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ پاراستنی پێوه‌ره‌ ئه‌خلاقییه‌کانەوە له‌ سه‌رلێشێوان Ùˆ شپرزه‌بوون.

 

مه‌سه‌له‌ÛŒ چاکسازیی ئه‌خلاقی Ùˆ گێڕانه‌وه‌ÛŒ کۆمه‌ÚµÛŽÚ© به‌های Ú•Ù‡‌سه‌ن، له‌ناوه‌ڕۆکدا مه‌سه‌له‌یه‌Ú©Ù‡‌ Ú©Ù‡‌ داهاتووی نیشتمانه‌ Ùˆ ئامانج Ù„ÛŽÛŒ خۆشگوزه‌رانیی کۆمه‌Úµ‌ Ùˆ هاووڵاتییه‌کانییه‌تی؛ له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ÛŒ ئه‌وه‌ ئامانجی حوکمڕانیی دروست‌ Ùˆ  کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌نییه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ پێویستی به‌ یارمه‌تیدانی هه‌موو تواناکان هه‌یه‌ له ‌پێناو به‌دیهێنانی په‌ره‌پێدان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی به‌رفراوان، Ú©Ù‡‌ به‌ بنیاتنانی به‌ردی بناغه‌ ناوه‌ستێت، به‌ڵکوو بۆ بنیاتنانی مرۆیی، درێژه‌ÛŒ ده‌بێت.

 Ø¦Ù‡‌مه‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ لایه‌Ù†ÛŒ ئابووری، وه‌Ú© جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ© به‌سه‌ر هه‌ژاری Ùˆ یارمه‌تی Ùˆ برسێتیدا ده‌بێته‌ به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ سه‌ره‌Ú©ÛŒ له‌ گێڕانه‌وه‌ÛŒ ئه‌خلاق Ùˆ ڕاستکردنه‌وه‌ÛŒ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ به‌هاکان له‌ناو لایه‌Ù†ÛŒ چاکسازیی به‌رفراواندا، Ú©Ù‡‌ به‌ جه‌Ù†Ú¯ ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌کات له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ژاریدا؛ به ‌مه‌به‌ستی چاککردنی ژیان Ùˆ گوزه‌رانی هاووڵاتیان، به ‌ئامانجی پاراستنی به‌ها ڕاسته‌ ئه‌خلاقییه‌کان. بۆیه‌ به ‌مه‌به‌ستی کارکردن له‌سه‌ر به‌رنامه‌ÛŒ ئه‌وله‌وییاتی چاکسازییه‌ سه‌ره‌کییه‌کان، کارکردن له‌سه‌ر Ú†Ù‡‌ند لایه‌Ù†ÛŽÚ© پێویسته. له‌وانه‌:

1. Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنی نه‌وه‌ÛŒ نوێ له‌سه‌ر بنه‌مای ڕێزگرتن له‌ به‌های لێبوورده‌یی؛ به ‌شێوه‌یه‌Ú© Ú©Û• دووریان بخاته‌وه‌ له‌ ده‌مارگیری، زیاده‌ڕۆیی، توندوتیژی Ùˆ ڕێزنه‌گرتنی بیروباوه‌Ú•ÛŒ ئه‌وانی دیکه، هه‌روه‌ها هێما ئایینییه‌کانیان Ùˆ باوه‌ڕبوونیان به‌ مافه‌کانی ها‌ووڵاتیبوونی وه‌کیه‌Ú©ÛŒ Ùˆ یه‌کسان، جگه‌ له‌ به‌رزکردنه‌وه‌ÛŒ به‌های کار Ùˆ ئه‌رک Ùˆ به‌هێزکردنی ئینتمای نیشتمانی، له‌ Ú•ÛŽÛŒ بایه‌خدان به‌ خوێندنگه‌ÛŒ منداڵان Ùˆ باش هه‌ڵبژاردن Ùˆ ڕاهێنانی مامۆستاکانیان، چونکه‌ ئه‌Ùˆ قۆناغه‌ ته‌مه‌Ù†ÛŽÚ©Ù‡‌ØŒ Ú©Ù‡‌ بۆ چاندنی زۆربه‌ÛŒ به‌ها سه‌ره‌کییه‌کان له‌ ده‌روونی نه‌وه‌ÛŒ نوێدا گونجاوترینه‌.

2. پێویسته‌ Ú•Û†ÚµÛŒ ژنان ببێته‌ Ú•Û†ÚµÛŒ هه‌مووان؛ به‌ واتای Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنی ژنان Ùˆ ئاماده‌کردنیان وه‌Ú© مرۆڤ Ùˆ دایک، Ú©Ù‡‌ Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ گرنگ له‌ په‌روه‌رده‌کردنی منداڵدا ده‌گێڕێت. بۆیه‌ ڕێزلێگرتنی وه‌Ú© مافێکی مرۆڤ، ئه‌رکی هه‌مه‌لایه‌نه‌یه، Ú©Ù‡‌ کاری له‌سه‌ر بکات به ‌مه‌به‌ستی سڕینه‌وه‌ÛŒ هه‌موو وێنایه‌Ú©ÛŒ جیاکاریی خراپ، Ú©Ù‡‌ ده‌بێته‌ مایه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌مکردنه‌وه‌ÛŒ كه‌سایه‌تییه‌كه‌ی، جگه‌ له‌ ڕاستکردنه‌وه‌ÛŒ ژێرخانی یاساییی په‌یوه‌ندییه‌ خێزانییه‌کان، Ú©Ù‡‌ زامنی مافی خۆی Ùˆ منداڵه‌کانی ده‌کات له ‌کاتی ته‌ڵاقدا. هه‌روه‌ها بایه‌خدان به‌ ڕۆشنبیرکردنی، به ‌مه‌به‌ستی ڕۆڵبینینی له‌ گشت بواره‌کانی کۆمه‌ڵدا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ویست Ùˆ خواست Ùˆ تواناکانی.

په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌خلاق Ùˆ سیاسه‌ت

ئه‌خلاق به‌شێکه،‌ جیا ناکرێته‌وه‌ له‌ تێڕوانینی خۆیی بۆ مرۆڤ و،‌ تا ئاستێکی Ú¯Ù‡‌وره‌ وێنای جیهانی کۆمه‌ڵایه‌تی-سیاسیی بۆ دیاری ده‌کات. له‌ کاتێکدا سیاسه‌ت، یه‌Ú©ÛŽÚ©Ù‡‌ له‌ گرنگترین بواره‌کانی چالاکییه‌ مرۆیییه‌کان و، ناکرێت له‌ ئه‌خلاق جیا بکرێته‌وه‌.

به‌ها Ùˆ پێوه‌ره‌ ئه‌خلاقییه‌کان، Ú©Ù‡‌ په‌یوه‌ندییان به‌ دنیای سیاسه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دامه‌زراوه‌ Ùˆ په‌یوه‌ندیییه‌کانی Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری باوی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ کۆمه‌ÚµÛŽÚ© ئه‌خلاقی سیاسی Ù¾ÛŽÚ© ده‌هێنێت Ú©Ù‡‌ بۆ به‌رنامه‌ÛŒ سیاسیی سیسته‌Ù…ÛŒ ده‌سه‌ڵاتدار Ùˆ چالاکیی سیاسیی حزبه‌کان Ùˆ ڕێکخراو Ùˆ تاکه‌کانیش به‌کار دێت. ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌خلاق Ùˆ سیاسه‌ت Ú©Û† ده‌کاته‌وه،‌ ئه‌وه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ له‌ پێشه‌وه‌ÛŒ ئامرازه‌کانی ڕێکخستنی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ به‌ جووڵێنه‌ر Ùˆ گۆڕان‌ وه‌سف ده‌کرێن؛ به‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ هه‌ڵسوکه‌وتی خه‌ÚµÚ© Ú•ÛŽÚ© ده‌خه‌Ù†.

ئه‌خلاق، بریتییه‌ له‌ به‌ها Ùˆ بابه‌ته‌ مه‌عنه‌وه‌ییه‌کانی Ú©Ù‡‌ ده‌بنه‌ نموونه‌ÛŒ دیار Ùˆ له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی Ú•Ù‡‌فتاری تاکه‌کاندا ده‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت و، هه‌ڵقووڵاوی پاڵنه‌ره‌ خۆیییه‌کانه‌. له‌ کاتێکدا سیاسه‌ت واقعییه‌ Ùˆ ئامانجی دیاریکراوی هه‌یه‌ و، بۆ به‌دیهێنانی ده‌ره‌نجامی دیاریکراو هه‌ÙˆÚµ ده‌دات.

گرنگترین خه‌سڵه‌ته‌کانی سیاسه‌ت پشت به‌ هێز ده‌به‌ستێت و، هه‌موو ڕێسا زۆره‌ملێکان بۆ جێبه‌جێکردنی ئه‌وه‌ÛŒ پێویسته‌ به‌کار ده‌هێنێت و، هاوکات له‌ کاتی پێویستدا په‌نا بۆ سزاکان ده‌بات. له‌ کاتێکدا ئه‌خلاق به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ سه‌ره‌Ú©ÛŒ پشت به‌ ئازار Ùˆ لێپرسینه‌وه‌ÛŒ ویژدان ده‌به‌ستێت. ئه‌خلاق، له‌ به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌یدا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توندوتیژیدا دژە‌ØŒ له‌ کاتێکدا له ‌هه‌ندێ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیاریکراودا پێوه‌ری ئه‌خلاقی هێندە په‌سه‌ندکراوه،‌ Ú©Ù‡‌ به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ دیاریکراو پاساو بۆ به‌کارهێنانی توندوتیژی ده‌هێنێته‌وه‌. ئه‌رکی ئه‌خلاقی، ئه‌رکێکه‌ ملکه‌Ú†ÛŒ بیروباوه‌Ú•Ù‡‌ گشتییه‌کانی مرۆڤایه‌تی ده‌بێت، بێ بیرکردنه‌وه‌ له‌وه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ ئه‌Ùˆ یاسایه‌ ڕاسته‌ØŒ یان هه‌ڵەیە. له‌ کاتێکدا ئه‌رکی سیاسی، خۆی له‌ ملکه‌چبوونی تاکدا بۆ یاسای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌بینێته‌وه‌Ø› واته‌ جێبه‌جێکردنی ئه‌رکی ئه‌خلاقی گرێدراوی بیروباوه‌Ú•Ù‡‌ گشتییه‌کانه‌ به‌ مرۆڤایه‌تییه‌وه‌.

به‌ واتایه‌Ú©ÛŒ تر، به ‌جۆرێک له‌ جۆره‌کان ئه‌رکی ئه‌خلاقی Ùˆ سیاسی له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ Ú•ÛŽÚ© ده‌Ú©Ù‡‌ون، به‌ڵام جیاواز ده‌بن ته‌نیا له‌ ڕووی هه‌ستکردنی تاک له ‌کاتی جێبه‌جێکردنی ئه‌رکه‌کانیدا، به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ ئه‌رکی ئه‌خلاقی Ùˆ سیاسی لێکچووه؛ به‌ڵام ئه‌رکی ئه‌خلاقییه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ وا له‌ تاک ده‌کات‌ له‌ کاتی جێبه‌جێکردنی ئه‌رکه‌Ú©Ù‡‌یدا، هه‌ست بکات Ú©Ù‡‌ یاسای گشتی‌ بۆ مرۆڤایه‌تی، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یاسای نیشتمانیدا بۆ تاک جیاوازیی نییه‌.  Ø¦Ù‡‌وه‌یه‌ وا له‌ یاسا ده‌کات Ú©Ù‡‌ یاسایه‌Ú©ÛŒ ئه‌خلاقی بێت، چونکه‌ ئه‌رکی ئه‌خلاقی ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ جێبه‌جێکردنیدا تاکلایه‌نه‌یش بێت، به‌ڵام به‌های ئه‌Ùˆ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ Ú•Ù‡‌وشتانه‌ گشتگیره‌Ø› چونکه‌ له‌ کاتی جێبه‌جێکردنیدا هاووڵاتی به‌ ئه‌رکه‌ ئه‌خلاقییه‌Ú©Ù‡‌ی، خزمه‌ت به‌ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ مرۆیییه‌کان ده‌کات. بۆیه‌ ئه‌Ùˆ به‌یه‌کداچوونانه‌ له‌ نێوان ئه‌خلاقی Ùˆ سیاسییه‌کاندا، وا له‌ مه‌سه‌له‌Ú©Ù‡‌ ده‌کات Ú©Ù‡‌ قورس Ùˆ ئاڵۆزتر بێت له‌ پێکهێنانی پێوه‌رێک بۆ جیاکردنەوەی ئه‌رکه‌ سیاسییه‌کان له‌ ئه‌رکه‌ ئه‌خلاقییه‌کان.

له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌Ú©ÛŒ ته‌واوکاری‌ له‌ نێوان ئه‌رکی ئه‌خلاقی Ùˆ ئەرکی سیاسیدا هه‌یه؛ به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌میان چالاکتره Ùˆ هەر دەمێنێت، له‌Ùˆ کاته‌دا Ú©Û• دووه‌میان شکست ده‌هێنێت. به‌Ùˆ شێوه‌یه‌ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ زیاتر هاوسه‌Ù†Ú¯ ده‌بێت Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاره‌کانی تاکیش زیاتر Ú•ÛŽÚ© ده‌خرێت. بۆیه‌ لێره‌وه‌ پرسیارێک به‌کراوه‌یی ده‌مێنێته‌وه،‌ Ú©Û• ئایا ده‌کرێت ئه‌رکی ئه‌خلاقی له‌سه‌ر بیروباوه‌Ú•Ù‡‌ واقعییه‌کان بنیات بنرێت؟

Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŒ ئه‌خلاق Ùˆ سیاسه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا

واقعی سیاسی Ùˆ به‌گشتی سیاسه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا به‌ به‌رژه‌وه‌ندیییه‌کان پێناسه‌ ده‌کرێت، Ú©Ù‡‌ زیاتر مه‌به‌ست Ù„ÛŽÛŒ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ Ú©Ù‡‌سییه‌کان (تایبه‌تییه‌كان)Ù‡‌ØŒ یان به‌رژه‌وه‌ندیی توێژیک، یان کۆمه‌ÚµÙ‡‌ سیاسییه‌Ú©‌ØŒ نه‌Ú© مه‌به‌ست Ù„ÛŽÛŒ به‌رژه‌وه‌ندیی باڵای وڵات بێت. ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی هه‌ندێکی دیکه،‌ به‌وه‌ ناوی ده‌به‌Ù† Ú©Ù‡‌ هونه‌ری ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌کانه‌ و، مه‌به‌ست Ù„ÛŽÛŒ به‌کارهێنانی ده‌سه‌ڵاتیانه‌Ø› به ‌مه‌به‌ستی سوودوه‌رگرتن له‌ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ده‌ستکه‌وتی Ú©Ù‡‌سێتی، نه‌Ú© مه‌به‌ستیان Ù„ÛŽÛŒ هه‌ڵبژاردنی ئه‌لته‌رناتیڤی کرده‌یی بێت له‌ نێوان ئه‌لته‌رناتیڤی جیاوازدا بۆ وه‌رگرتنی بڕیاری دروست.

بوونی ئه‌Ùˆ واقعه‌یه‌ وا ده‌کات، Ú©Ù‡‌ زۆر جار‌ په‌یوه‌ندییه‌Ú©ÛŒ خراپ هه‌بێت، تا ڕادده‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ بگوترێت كه‌ له‌ سیاسه‌تدا شتێک نامێنێته‌وه‌ Ú©Ù‡‌ ناوی ئه‌خلاق بێت. بوونی ئه‌Ùˆ پێشێلکردنه‌ ئه‌خلاقییه‌یشه‌ØŒ وا ده‌کات هیچ به‌ها Ùˆ بنه‌مایه‌Ú©ÛŒ مرۆیی نه‌مێنێته‌وه‌ Ùˆ ئیدی سیاسه‌ت خزمه‌ت به‌ گشت نه‌کات، هێنده‌ÛŒ به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی Ú©Ù‡‌سانی تایبه‌تی دەکات و، گۆڕانکاریی باش Ùˆ ڕیشه‌یی دروست نه‌کات، هێنده‌ÛŒ پاشه‌کشه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌قبه‌ستوویی ده‌كات و، ئارامی Ùˆ خۆشگوزه‌رانی بۆ خه‌ÚµÚ© نه‌هێنێته‌وه‌ ئاراوه‌ØŒ هێنده‌ÛŒ بێزاری Ùˆ نه‌فره‌ت Ùˆ دوورکه‌تنه‌وه Ùˆ‌ هتد. بۆیه‌ ئه‌وه‌ÛŒ گرنگه،‌ بوونی په‌یوه‌ندیی باش Ùˆ ته‌واوکارییه‌ له‌ نێوان ئه‌خلاق Ùˆ سیاسه‌تدا له ‌پێناو خزمه‌تی هاووڵاتیان Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌گشتی و، ڕۆڵبینینی هه‌ر یه‌Ú©Ù‡‌یانه‌ به‌کرده‌یی، چونکه‌ پیاده‌کردنی ئه‌خلاق له ‌هه‌ر بوار Ùˆ ڕوویه‌Ú©Ù‡‌وه‌ به‌Ø´ÛŽÚ©ÛŒ گرنگه‌ له‌ سه‌رکه‌وتنی ئامانج Ùˆ پرۆسه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌Ú©Ù‡‌ و، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌  پێوار (غیاب) Ùˆ قه‌یرانی ئه‌خلاقییش ده‌بێته‌ مایه‌ÛŒ شکست Ùˆ پشێوی Ùˆ داڕمانی تاک Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌. بۆیه‌ هه‌ر یه‌Ú© له‌ سیاسه‌ت Ùˆ ئه‌خلاق، ده‌بێ په‌یوه‌ندییه‌Ú©ÛŒ باش له‌ نێوانیاندا هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ کاروباره‌کانی سیاسه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌خلاقی Ùˆ جێگیری به‌ڕێوه‌ بچێت Ùˆ هه‌ستکردن به‌ ئاسایش له‌ نێوان تاکه‌کانی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا هه‌بێت.

سه‌رچاوه‌: 

- الواجب ما بين الأخلاق والسياسة، عبد العزيز الخال.

 

 
 
« قبووڵکردنی "ئه‌وی دی" وه‌ک که‌لتووری پێکه‌وه‌ژیان
« Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان
« ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا
« مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا
« Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی
« قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی
« 8ÛŒ مارس، مێژوویه‌کی Ù¾Ú• له‌ خه‌باتی ژنان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون