PÊNÛS
 
كورد Ù„Û• نێوان جیۆپۆلیتیكی شیعی Ùˆ داعشدا:‌ ململانێ جیۆسیاسی Ùˆ ناسنامه‌یییه‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا 
     2017-10-26
پەرویز ڕەحیم

كورد Ù„Û• نێوان جیۆپۆلیتیكی شیعی Ùˆ داعشدا:‌ ململانێ جیۆسیاسی Ùˆ ناسنامه‌یییه‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

له‌ پاش كۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، ڕیسا Ùˆ یاساكانی په‌یوه‌ندی Ùˆ یاریی نێوان ئه‌كته‌ره‌كان گۆڕانی به‌سه‌ردا هات. له‌Ù… نێوه‌دا ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ڕووبه‌ڕووی Ú†Ù‡‌ندین قه‌یرانی به‌جێماوی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد Ùˆ سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ ته‌قینه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ندین قه‌یرانی نوێی چاره‌سه‌رنه‌كراو بووه‌وه‌. سه‌رهه‌ڵدانی داعش وه‌كوو گرووپێكی توندڕه‌ÙˆÛŒ تیرۆریستی، سه‌ره‌ڕای به‌میراتبردنی پێشینه‌ ڕێكخراوه‌یی Ùˆ مێژوویی Ùˆ بڕوایییه‌كانی ئه‌لقاعیده‌ØŒ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ وه‌رچه‌رخانێك له‌ هاوكێشه‌ ئاسایشییه‌كانی ناوچه‌كه‌. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ Ú†Ù‡‌نده‌ سه‌رهه‌ڵدانی داعش، له ‌پاڵ‌ كێشه‌ كه‌ÚµÙ‡‌كه‌بووه‌كانی ڕابردووه‌ØŒ په‌یوه‌ندیی به ئاماده‌ییی فاكته‌ره‌ سیاسی، ئابووری، ئاسایشی Ùˆ... Ù‡‌كانه‌وه‌ هه‌بووه‌ØŒ ئه‌وه‌نده‌یش په‌یوه‌ندیی به‌ ململانێی جیۆسیاسیی نێوان ئه‌كته‌ره‌ هه‌رێمی Ùˆ سه‌رووهه‌رێمییه‌كانه‌وه‌ هه‌بووه‌. به‌Ù… پێیه‌یش كاریگه‌ری Ùˆ ده‌ره‌نجامی ئاسایشیی Ù„ÛŽ كه‌وتۆته‌وه‌.

ئه‌وه‌ÛŒ لێره‌دا گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌‌ كه‌ پرسی جیۆپۆلیتیكی شیعی له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ پرسی ده‌ركه‌وتنی داعش Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی ئه‌Ù… گرووپه‌ له‌ لایه‌Ù† ئه‌كته‌ره‌ ناوچه‌یی Ùˆ سه‌رووناوچه‌یییه‌كانه‌وه‌ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ په‌یوه‌ندیی به‌ هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام له‌ چوارچێوه‌ Ùˆ فۆرم Ùˆ میكانیزمی ناسنامه‌یی Ùˆ ئایدیۆلۆژیدا. باشترین نموونه‌یش پرسه‌كانی تایبه‌ت به‌ سووریا Ùˆ عێراق Ùˆ یه‌مه‌Ù† له ‌لایه‌Ùƒ و، ململانێكانی نێوان كۆماری ئیسلامیی ئێران Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانی Ùˆ سعوودیا Ùˆ توركیا Ùˆ هاوپه‌یمانه‌ سه‌رووناوچه‌یییه‌كانیان له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌. بۆیه‌ لێره‌دا‌ پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… ململانێیانه‌ Ú†Û†Ù† خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت؟ به‌ واتایه‌ÙƒÛŒ تر، ناوه‌Ú•Û†ÙƒÛŒ ئه‌Ù… پرسانه‌ جیۆسیاسین یاخود ناسنامه‌یی Ùˆ ئایدیۆلۆژی؟ له‌ كۆتاییشدا ئه‌Ù… پرسانه‌ Ú†Û†Ù† له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری كار Ùˆ كارلێك ده‌كه‌Ù† Ùˆ دیارده‌ Ùˆ پرسی نوێ دێننه‌ ئاراوه‌ یاخود ده‌خوڵقێنن؟

گۆڕانكاری Ùˆ قه‌یرانی‌ ناسنامه‌

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ كێشه‌كانی پاش سه‌رده‌Ù…ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد Ùˆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ بلۆكی ڕۆژهه‌ڵات، پرسی ناسنامه‌كان Ùˆ قه‌یرانی ناسنامه‌یی بووه‌. له ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ له‌ سه‌رده‌مانێك كه‌ وڵاتان له‌ژێر گۆشار Ùˆ كاریگه‌ریی ڕیسا Ùˆ یساكانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارددا Ú•Ù‡‌فتاریان ده‌كرد، پاش كۆتاییی جەنگی سارد Ùˆ گۆڕانی ئه‌Ù… به‌ها Ùˆ مۆدێله Ú•Ù‡‌فتارییانه‌یان Ù„Û• ئاستی دەرەوەدا، بە Ù‡Û†ÛŒ دووبارە پێناسەكردنەوەی ناسنامه‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كه‌یان‌ له‌ ئاستی ناوخۆییدا، تووشی پێكدادانی ناسنامه‌یی Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش ڕووبەڕووی قه‌یرانی ناسنامه‌یی بوونەوە.

بۆ نموونه‌ له ‌وڵاتانی عه‌ره‌بیدا به‌رده‌وام ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ململانێی ناسنامه‌ییی ناوخۆیی له‌ نێوان به‌ها ڕۆژاوایییه‌كان Ùˆ به‌ها كلاسیكییه‌ ئیسلامییه‌كان، مۆدێرنیته‌ Ùˆ نه‌ریت، نه‌ته‌وه‌Ú¯Ù‡‌رایی Ùˆ سه‌روونه‌ته‌وه‌Ú¯Ù‡‌رایی Ùˆ...ØŒ بوونی هه‌بووه‌. به‌ بڕوای "مانوێل كاستێلز" (Manuel Castells) سێ Ú†Ù‡‌شن ناسنامه‌ بوونی هه‌یه‌ØŒ كه‌ قه‌یران له‌ بنه‌ماكانی هه‌ر كامه‌ له‌Ù… ناسنامانه‌ØŒ ده‌بێته‌ هۆكاری دروستبوونی قه‌یرانی ناسنامه‌یی، به‌تایبه‌ت له ‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.

  1. ناسنامه‌ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ره‌كان (Legitimizing Identity):

ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه‌ ناسنامه‌یه‌ له‌ لایه‌Ù† دامه‌زراوه زاڵه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ‌ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌وه‌ دروست ده‌كرێت بۆ ئه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تی بدرێته‌ ده‌سه‌ڵات Ùˆ فه‌رمانڕه‌وایی. لێره‌وه‌ ناسیۆنالیزم ده‌توانێت باشترین بنه‌مای Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ناسنامه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌‌ بێت بۆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیدان به‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتی Ùˆ فه‌رمانڕه‌وایی له ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا.

  1. ناسنامه‌ به‌رگریكارانه‌كان (Resistance Identity):

ئه‌Ù… ناسنامه‌یه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ بزووتنه‌وه‌ یاخود ئه‌كته‌رانه‌وه‌ دروست ده‌كرێت كه‌ له‌ بارودۆخ یاخود هه‌لومه‌رجێكدان كه‌ له‌ لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتداران Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ باڵاده‌سته‌وه‌ په‌راوێز ده‌خرێت/ده‌خرێن یاخود هه‌ÙˆÚµÛŒ سڕینه‌وه‌یان ده‌درێت. بۆ نموونه‌ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ بزووتنه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئایینی Ùˆ مه‌زهه‌بییه‌كان بكه‌ین.

  1. ناسنامه‌ به‌رنامه‌داره‌كان (Project Identity):

كاتێك كه‌ بكه‌ره‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌كارهێنانی فاكته‌ر Ùˆ بنه‌ما كه‌لتوورییه‌كانی به‌رده‌ستیان ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ نوی بخوڵقێنن Ùˆ سه‌رله‌نوێ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خۆیان له‌ پێكهاته‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت پێناسه‌ بكه‌نه‌وه‌ØŒ ئه‌Ù… ناسنامه‌یه‌ دروست ده‌بێت. بۆ نموونه‌ ناسنامه‌ÛŒ ویستراوی فێمینیسته‌كان بۆ دووباره ڕێكخستنه‌وه‌ Ùˆ بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ نۆرم Ùˆ به‌ها نوێیانه‌.

لێره‌وه‌ هه‌ر سێ ناسنامه‌ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری گۆڕانیان بۆ ئه‌وه‌ÛŒ تر هه‌یه. بۆ نموونه‌ له‌ عێراقی پاش 2003 سوننه‌كان له‌ ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ره‌وه،‌ بوون به‌ ناسنامه‌ÛŒ به‌رگریكار‌ و، ناسنامه‌ÛŒ شیعه‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌. ئه‌مه‌یش به‌ Ù‡Û†ÛŒ پێكهاته‌ÛŒ نوێی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی عێراق Ùˆ هاوسه‌نگیی نوێی هێزه‌كان. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ جێگه‌ÛŒ سه‌رنجه،‌ كورده‌كان Ú† له‌ Ù¾ÛŽØ´ 2003 Ùˆ Ú† له‌ پاش 2003ØŒ نه‌یانتوانیوه‌ له‌ ناسنامه‌ÛŒ به‌رگریكاره‌وه بۆ‌ ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقدا بگۆڕدرێن؛ ئه‌مه‌یش به‌ Ù‡Û†ÛŒ پێكهاته‌ Ùˆ بونیادی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ نه‌ته‌وه‌ییی عێراقه‌وه‌‌. بۆیه‌ بۆ پاراستنی ئاسایشی ناسنامه‌ییی خۆیان Ùˆ ده‌ربازبوون له‌ ناسنامه‌ÛŒ به‌رگریكارانه،‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ بنیاتنانی نه‌ته‌وه‌-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خۆیان ده‌ده‌Ù† له‌سه‌ر بنه‌مای ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی.

ململانێ جیۆسیاسییه‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ناسنامه‌دا‌

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئیمڕۆ له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌بیندرێت، ململانێیه‌ÙƒÛŒ توندی جیۆسیاسییه‌ له‌ نێوان ئه‌كته‌ره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان له ‌لایه‌Ùƒ و، ئه‌كته‌ره‌ ناوچه‌یی Ùˆ سه‌رووناوچه‌یییه‌كان له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ به‌ڵام له‌ فۆرمی ناسنامه‌ییدا. بۆ نموونه‌ به‌ره‌ÛŒ جیۆسیاسیی ئێران Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانی (شیعه‌)ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ دژایه‌تیی ڕۆژاوا Ùˆ ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیل Ùˆ وڵاتانی عه‌ره‌بی سوننه‌ØŒ ناونیشانی "به‌ره‌ÛŒ به‌رگری"یان له‌سه‌ر خۆیان داناوه‌ وه‌كوو ئاماژه‌یه‌Ùƒ بۆ ڕزگاربوون‌ له‌ ناسنامه‌ÛŒ زاڵی ناوچه‌یی (سوننه‌) Ùˆ سه‌رووناوچه‌یی (ڕۆژاوایی) و، بوون به‌ ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ زاڵی Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر.

 Ù‡Ù‡‌ر به‌Ù… هۆیه‌یش، ئێمه‌ پێكدادانی توندی جیۆسیاسی Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌نوێنه‌رایه‌تی Ùˆ ته‌نانه‌ت ڕاسته‌وخۆی ئه‌كته‌ره‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا ده‌بینین. له‌Ù… نێوه‌نده‌یشدا له‌ ئاستی هاوپەیمانییەتی Ùˆ بەرەی ناوخۆیی، ئه‌Ù… ئەكتەرە ناسنامەیییانەیشدا ململانێی بۆ زاڵبوونی ناسنامه‌ÛŒ ئەكتەرێك Ù„Û• ئارادایە. بۆ نموونه‌ له ‌به‌ره‌ÛŒ سوننه‌دا،‌ قه‌ته‌ر Ùˆ توركیا Ùˆ ئیخوانییه‌كان له ‌لایه‌Ùƒ و، سعوودیا Ùˆ وڵاتانی كه‌نداو Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی تر له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌.

ئه‌Ù… چوارچێوه‌ تیۆرییه‌یش گۆڕانكارییه‌كانی ناسراو به‌ شۆڕشه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی، ڕوون ده‌كاته‌وه‌. بۆیه‌ وڵاتان له‌ ڕوودانی هه‌ر Ø´Û†Ú•Ø´ÛŽÙƒ دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشییان بۆ دروست ده‌بێت. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، هه‌ر كام له‌ ناسنامه‌كان، ده‌بنه‌ ئه‌كته‌رێك كه‌ درێژكراوی ناسنامه‌كانی دیكه‌Ù† له‌ ناوچه‌كه‌دا. هه‌ر به‌Ù… هۆیه‌یشه‌ كه‌ ئێران Ùˆ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ØŒ وه‌كوو توركیا، له‌ به‌هێزبوونی كورد Ùˆ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان نیگه‌رانن Ùˆ دژی ده‌وستنه‌وه‌. چونكه‌ ئه‌Ù… ناسنامه‌ به‌رگریكارانه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ بنیاتنانی ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ری خۆیان ده‌ده‌Ù† و، ئه‌مه‌یش به ‌Ù‡Û†ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جوگرافیی كورد له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ Ùˆ له ‌ناوچه‌كه‌دا ÙƒÛ†ÛŒ هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كانی ناوچه‌كه‌ ده‌گۆڕێت.

داعش له ‌ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رگریكار-به‌رنامه‌دار بۆ ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر

ده‌ركه‌وتنی داعش به ‌Ù‡Û†ÛŒ ئاماده‌بوونی زه‌مینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاسایشییه‌كانی سووریا Ùˆ عێراق وه‌كوو ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رگریكار له‌ هه‌مبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی شیعه‌ له‌ عێراق Ùˆ سووریا له ‌لایه‌Ùƒ و، ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مریكا Ùˆ هاوپەیمانەكانی له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ده‌ربڕی كێشه‌ÛŒ كه‌ÚµÙ‡‌كه‌بووی ڕابردوو Ùˆ گۆڕانكارییه‌ نوێیه‌كانی ناوچه‌كه‌ بوو. له‌ هه‌مان كاتدا بۆ سه‌ركه‌وتن Ùˆ Ù¾ÛŽØ´Ú•Ù‡‌وییه‌كانی ئه‌Ù… گرووپه‌ ناسنامه‌یییه و، بۆ Ú†Ù‡‌سپاندنی خۆیان وەكوو ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رنامه‌دار، پێویستییان به Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێدان به ‌ناسنامه‌كه‌یان هه‌بێت.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ داگیركردنی جوگرافیا/ خاك Ùˆ بوونی خه‌ÚµÙƒ/Ú¯Ù‡‌Ù„ Ùˆ ته‌نانه‌ت ئه‌ندامگیری Ùˆ دامه‌زراندنی خه‌لافه‌ت، فۆرمی ناسنامه‌كه‌ÛŒ بۆ ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر وه‌كوو به‌دیل Ùˆ جێگره‌وه‌ÛŒ ناسنامه ڕۆژاوایییه‌كان Ùˆ به‌تایبه‌ت ناسنامه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاته‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه ‌(سۆسیالیزم، ناسیۆنالیزم، دیموكراسی، لیبرالیزم Ùˆ هتد) Ú¯Û†Ú•ÛŒ.

 Ù„ێره‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بینین ناسنامه‌ÛŒ داعش به ‌Ù‡Û†ÛŒ به‌رده‌ستبوونی بنه‌ما Ùˆ بنچینه‌ Ùˆ فاكته‌ره‌ كه‌لتووری Ùˆ كۆمه‌‌ڵایه‌تییه‌كانی ناوچه‌كه، له‌ ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ‌ به‌رگریكار-به‌رنامه‌داره‌وه‌ بۆ بنیاتنانی ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ری جێگره‌وه‌ هه‌نگاو ده‌نێت. ئه‌مه‌یش پێكدادانی ناسنامه‌یی Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش جیۆسیاسی له ‌نێوان ئه‌كته‌ره‌ ناوچه‌یی Ùˆ سه‌رووناوچه‌یییه‌كانی Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌.

كاتێك كه‌ سوننه‌كان له‌ پێكهاته‌ÛŒ نوێی ناسنامه‌ییی عێراق په‌راوێز ده‌كه‌ون، ئه‌وه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌رگری له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رگریكارانه‌دا‌ ده‌ده‌Ù†. پاشان گرووپی تیرۆریستیی داعش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ قۆستنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ هه‌له‌ Ùˆ لاوازیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ سووریا Ùˆ عێراق، ناسنامه‌ به‌رنامه‌داره‌كه‌ÛŒ بۆ ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر‌ ده‌گۆڕێت. ئه‌مه‌یش به‌بێ ڕاگه‌یاندنی خه‌لافه‌ت نه‌ده‌كرا؛ بۆیه‌ پێویستی به ‌داگیركردنی جوگرافی هه‌بوو. لێره‌وه‌ ئه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی Ù¾ÛŽ ده‌دا، دژایه‌تیی به‌هاكانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ له ‌لایه‌Ùƒ و، وڵاتانی سه‌رووناوچه‌یی وه‌كوو ئه‌مریكا Ùˆ ڕۆژاوا له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه بوو‌.

 Ù„Ù‡‌ هه‌مان كاتدا ئه‌Ù… ئاڵوگۆڕانه‌ بارودۆخی جیۆسیاسیی ناوچه‌كه‌ÛŒ Ú¯Û†Ú•ÛŒ و، كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ ده‌رفه‌ت بۆ ناسنامه‌كانی دیكه‌ وه‌كوو "شیعه"‌ هاته‌ ئاراوه‌. بۆیه‌ له ‌لایه‌Ùƒ ململانێ جیۆسیاسییه‌كانی وڵاتانی ناوچه‌كه ‌Ú•Ù‡‌هه‌ندی ناسنامه‌یی وه‌رده‌گرێت و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ئه‌Ù… ململانێ ناسنامه‌یییانه‌ لێكه‌وته‌ Ùˆ ده‌رهاوێشته‌ÛŒ جیۆسیاسیی ده‌بێت. ته‌نانه‌ت لێره‌وه‌ ململانێی ناسنامه‌ جۆراوجۆره‌كان، له‌ناو خودی گوتاری توندڕه‌وه‌ ئایینییه‌كان (بۆ نموونه‌ له‌ پێكدادانی نێوان گرووپه‌ تیرۆریستی Ùˆ سوپای سووریا یاخود له‌ یه‌مه‌Ù† Ùˆ هتد) Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش وڵاتانی ناوچه‌كه، ڕوون ده‌بێته‌وه‌‌.

پێكدادانه‌‌ ناسنامه‌یییه‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ململانێ جیۆسیاسییه‌كان له‌ سووریا

 Ø¦Ù‡‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ سووریا ده‌بینرێت، به‌ڕوونی Ùˆ به‌ئاشكرا ئه‌Ùˆ ئاڵۆزییانه‌ÛŒ نێوان ئه‌كته‌ره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییانه‌مان بۆ شرۆڤه‌ ده‌كات؛ له ‌لایه‌Ùƒ ڕووسیا Ùˆ ئێران Ùˆ حزبوڵڵای لوبنان Ùˆ عێراق و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ئه‌مریكا، سعوودیا، توركیا Ùˆ وڵاتانی عه‌ره‌بی Ùˆ قه‌ته‌ر Ùˆ هتد. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بینین كه‌ هه‌ر كامه‌ له‌Ù… ئه‌كته‌رانه‌یش هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌ بۆ Ú•Ù‡‌وایه‌تپێدانی ناسنامه‌ییی خۆی، هاوپه‌یمانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌كانی نزیكی ناسنامه‌یی گرێ بدات؛ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌جێندا Ùˆ به‌رنامه‌ÛŒ هه‌ر ناسنامه‌یه‌Ùƒ بۆ بنیاتنانی ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر جیاوازه‌.

 Ø¨Û† نموونه‌ له‌ نێوان ڕووسیا Ùˆ ئێران یاخود سعوودیا له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ توركیا Ùˆ قه‌ته‌ر له ‌لایه‌یه‌ÙƒÛŒ تر، هه‌روه‌ها داعش Ùˆ گرووپه‌ توندڕه‌وه‌ تیرۆریستییه‌كان Ùˆ هتد. لێره‌وه‌ ململانێ Ùˆ بارگرژییه‌كانی نێوان قه‌ته‌ر Ùˆ وڵاتانی دیكه‌ÛŒ سوننه‌یش ڕوون ده‌بێته‌وه‌Ø› كه‌ هه‌ر كامه‌یان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ناسنامه‌ به‌رنامه‌داره‌كه‌یان هه‌ÙˆÚµÛŒ بنیاتنانی ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر ده‌ده‌Ù† Ùˆ لێره‌وه‌ ناكۆكی Ùˆ ململانێ Ùˆ پێكدادان ڕوو ده‌دات. به‌Ù… پێیه‌یش ئاسایش Ùˆ هاوپه‌یمانێتییه‌كان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ناسنامه‌كان، وه‌كوو "كۆنستراكتیڤیسته‌كان" ده‌ÚµÛŽÙ† فۆرمی تایبه‌ت وه‌رده‌گرێت.

كاریگه‌ریی گوتاره‌ ناسنامه‌یییه‌كان له‌سه‌ر فۆرمی ململانێی جیۆسیاسیی ناوچه‌كه‌

بە شێوەیەكی گشتی گۆڕانكاریی جیۆسیاسی گرێدراوی گۆڕانكاری له‌ نۆرم Ùˆ گوتاری زاڵی سیسته‌Ù…ÛŒ نێودەوڵەتی و، بەم پێیەش گۆڕانكاری Ù„Û• هاوسەنگیی هێزی نێوان ئه‌كته‌ره ‌ناوچه‌یییه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌كته‌ره‌ ناسنامه‌یییه‌كانیش كاریگه‌رییان له‌سه‌ر هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كانی ناوچه‌كه‌ هه‌بووه‌ØŒ به‌تایبه‌تی پاش شۆڕشه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی Ùˆ  ده‌ركه‌وتنی داعش Ùˆ قه‌یرانی سووریا Ùˆ هتد. له‌Ù… نێوه‌نده‌دا ململانێكانی ئه‌كته‌ر ناسنامه‌یییه‌كانی ناوچه‌كه‌ وه‌كوو ئێران Ùˆ هاوپه‌یمانه‌ ناوچه‌یییه‌كانی له ‌لایه‌Ùƒ و، سعوودیا Ùˆ توركیا Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانیان له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ØŒ‌ ده‌ری ده‌خات كه‌ بۆ مه‌به‌ستی هاوسه‌نگكردنه‌وه‌ÛŒ بارودۆخه‌كه‌ له‌ قازانجی خۆیان له ‌پاڵ هێز Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ سه‌رووهه‌رێمییه‌كان هه‌ÙˆÚµÛŒ دروستكردنی هاوپه‌یمانێتی ده‌ده‌Ù†.

بۆ نموونه‌ ئه‌مریكا له ‌پاڵ وڵاتانی سوننه‌ و، ڕووسیا له ‌پاڵ وڵاتانی ناسراو به‌ به‌ره‌ÛŒ به‌رگری له‌ ناوچه‌كه‌دا، به‌Ù¾ÛŽÛŒ تیۆریی ڕیالیزمی نوێی هێرشبه‌رانه،‌ هه‌ر كام له‌Ù… وڵاتانه‌یش به ‌Ù‡Û†ÛŒ هاوسنووریی جوگرافی Ùˆ هێزی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ر Ùˆ نییه‌تی ئه‌كته‌ره‌كان Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌كبوونی نه‌یاره‌كانیان، كاردانه‌وه‌یان ده‌بێت.

  لێره‌وه‌ ئه‌وه‌ÛŒ وا ده‌كات كه‌ نییه‌تی ئه‌كته‌ره‌كان له‌ كاتی به‌هێزبوون به‌ مه‌ترسی بزاندرێت، بێجگه‌ له ‌هاوسنووری، ده‌توانێت ئه‌Ùˆ ناسنامه ‌به‌رنامه‌داره‌ یاخود Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ره‌ بێت كه‌ دژی ناسنامه‌ Ùˆ به‌رنامه‌ ناسنامه‌یییه‌كانی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ره‌ وه‌كوو پاڵنه‌ریك بۆ Ú•Ù‡‌فتاری ئه‌كته‌ره‌كان Ùˆ پێناسه‌كردنی دۆست Ùˆ دوژمن و، به‌Ù… پێیه‌یش ئاسایش یاخود دۆخی نائاسایشی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ئامێز. بۆیه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بۆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری له‌ ناوچه‌كه‌دا، له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌نوێنه‌رایه‌تی Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ ململانێ‌ ناسنامه‌یی Ùˆ جیۆسیاسییه‌كان به‌ڕێوه ‌ده‌به‌Ù†.

هه‌ر بۆیه‌ØŒ توركیا نیگه‌رانه‌ له‌ هه‌ر به‌هێزبوونێكی كورده‌كان له‌ سووریا Ùˆ كاردانه‌وه‌ÛŒ هه‌یه‌ØŒ چونكه‌ جۆری ناسنامه‌ÛŒ كورده‌كان له‌ به‌رگریكار-به‌رنامه‌داره‌وه، ده‌گۆڕدرێت‌ بۆ ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر‌. ئه‌مه‌یش له‌ ڕوانگه‌ÛŒ توركیاوه‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ نفووزی توركیا له ‌ناوچه‌كه‌ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ جیاوازی Ùˆ ناكۆكی ناسنامه‌ییی توركیا Ùˆ كورده‌كان له‌ توركیا Ùˆ سووریا، ڕووبه‌ڕووی مه‌ترسی ده‌كاته‌وه‌.

 Ù‡Ù‡‌روه‌ها توركیا ‌ترسی ئه‌وه‌ÛŒ هه‌یه‌ كه‌ ئێران Ùˆ سووریا له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ ئه‌مریكا Ùˆ وڵاتانی ڕۆژاوایی له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ØŒ كورده‌كان له‌ دژی ئاسایشی توركیا Ùˆ له‌ ململانێ‌ جیۆسیاسییه‌كاندا به‌كار بێنن. بۆیه‌یشه‌‌ توركیا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ناسنامه‌كه‌ی، له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ر گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ جیۆسیاسی له‌ ناوچه‌كه‌  یاخود هاوپه‌یمانێتییه‌Ùƒ هه‌ستیاره‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ توانای، كاردانه‌وه‌ÛŒ سه‌ربازیی ده‌بێت.

قه‌ته‌ر Ùˆ سعوودیا: ململانێی ناسنامه‌یی

ململانێ ناسنامه‌یی Ùˆ جیۆسیاسییه‌كان، له‌ناو خودی سنووری هاوپه‌یمانێتییه‌كانیش بوونی هه‌یه‌Ø› باشترین نموونه‌یش بارگرژیی نێوان قه‌ته‌ر Ùˆ سعوودیا Ùˆ ئیمارات Ùˆ میسر. به ‌Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ناسنامه‌ به‌رنامه‌دار- Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ره‌كه‌ÛŒ قه‌ته‌ر له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئیخوانییه‌كان Ùˆ گرووپه‌ توندڕه‌وه‌كان هاوته‌ریبه‌ØŒ ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ نزیكبوونه‌وه‌ له‌ ئێران له‌ به‌رامبه‌ر سعوودیا Ùˆ وڵاتانی دیكه‌ÛŒ ناوچه‌كه،‌ كه‌ ناسنامه‌ به‌رنامه‌دار Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ره‌كه‌یان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ قه‌ته‌ر Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانی تووشی پێكدادان ده‌بێت.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ ئه‌Ù… بارگرژییه‌ كار ده‌كاته‌ سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانیان و، ئێرانیش هه‌ÙˆÚµ ده‌دات كه‌ÚµÙƒ له‌Ù… لێكترازانه‌ گوتارییه‌ وه‌ربگرێت. هه‌ر ئه‌Ù… پاڵنه‌ره‌یش وا ده‌كات كه‌ وڵاتانی سوننه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ گوشارخستنه ‌سه‌ر قه‌ته‌ر بده‌Ù† بۆ ئه‌وه‌ÛŒ‌ له ‌ڕووی جیۆسیاسییه‌وه‌ به‌ قازانجی ئێران نه‌شكێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش هۆكاری پاڵپشتیی توركیا Ùˆ قه‌ته‌ر Ùˆ كه‌ناڵی ئه‌لجه‌زیره‌ له‌ ڕووداوه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی Ùˆ ئیخوانییه‌كان، كه‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی له‌Ù†ÛŽÙˆ وڵاتانی خاوه‌Ù† ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر وه‌كوو سعوودیا Ùˆ میسر Ùˆ ئیمارات Ùˆ به‌حرین Ùˆ...ØŒ ده‌رده‌خات. له ‌ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ كێبڕكێی دوو جۆری ناسنامه‌ÛŒ به‌رنامه‌دار بۆ بوون به‌ ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر له‌ جیهانی ئیسلامی، بۆته‌ هۆكاری بارگرژی Ùˆ ململانێی Ù†ÛŽÙˆ-ناسنامه‌یی.

له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ كێشه‌ Ùˆ گرفته‌ ناوخۆیییه‌كان ده‌توانن ئاسه‌وار Ùˆ كاریگه‌ریی سه‌روونه‌ته‌وه‌یییان هه‌بێت. بۆیه‌ ئێران هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌ كه‌Ù„ÛŽÙ† Ùˆ لێكترازانه‌ ناسنامه‌یییه‌ ناوچه‌یییه‌كانی جیهانی عه‌ره‌بی كه‌ÚµÙƒ وه‌ربگرێت Ùˆ هیلالی شیعی وه‌كوو باڵاده‌ستییه‌ÙƒÛŒ جیۆسیاسی له‌ ڕووی نفووزی ناسنامه‌یییه‌وه‌ بۆ خۆی ده‌سته‌به‌ر بكات. ئه‌مه‌یش دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشیی بۆ وڵاتانی دیكه‌ Ùˆ ئه‌مریكا دروست كردووه‌. لێره‌وه‌ هۆكاری نزیكبوونه‌وه‌ÛŒ ئێران له‌ قه‌ته‌ر Ùˆ پاڵپشتی له‌ سووریا Ùˆ حزبوڵڵا ده‌رده‌كه‌وێت. ته‌نانه‌ت ڕووداوه‌كان نیشانیان داوه‌ كه‌ نائارامی Ùˆ ناسه‌قامگیری، ده‌توانێت ئاسایشی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. بۆ نموونه‌ هێرشه‌كانی داعش له‌ ئه‌وروپا Ùˆ پرسی كۆچبه‌ران Ùˆ هتد.

جیۆپۆلیتیكی شیعی Ùˆ ململانێ‌ جیۆسیاسی Ùˆ  ناسنامه‌یییه‌كان

Ú•Ù‡‌فتاری سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئێران، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ناسنامه‌كه‌ÛŒ له‌ پاش 1979Ù‡‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای فاكته‌ره‌ ماددی Ùˆ ئایدیۆلۆژییه‌كان بووه‌. پاش گۆڕانكارییه‌كانی 11 سێپته‌مبه‌ری ساڵی 2001 Ùˆ هێرشی ئه‌مریكا بۆ ئه‌فغانستان Ùˆ 2003 بۆ عێراق، ئه‌وه‌ ئێران تووشی دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی بوو. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ فاكته‌ره‌كانی كاریگه‌ر بۆ پاراستنی ناسنامه‌ییی ئێران، پرسی شیعه‌كان Ùˆ ‌هه‌نارده‌كردنی Ø´Û†Ú•Ø´ بووه‌. ئه‌مه‌یش له‌ به‌رامبه‌ردا وڵاتانی ناوچه‌كه‌ی، كه‌ ناسنامه‌ÛŒ جیاوازی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینی Ùˆ ئایدیۆلۆژیی جیاوازیان هه‌یه‌ØŒ تووشی دڵه‌ڕاوكێ كردووه‌.

 Ø¨Ù‡‌Ù… پێیه‌ ململانێ‌ جیۆسیاسییه‌كانیان Ú•Ù‡‌هه‌ندی ناسنامه‌ییی به‌خۆیه‌وه‌ گرته‌وه‌. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ هه‌ر كام له‌ ئێران Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ هه‌وڵیان داوه‌ كه‌ ناسنامه‌ به‌رنامه‌داره‌كه‌یان بۆ ئه‌كته‌ر Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ØŒ بگۆڕن بۆ ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ری زاڵ؛ ئه‌مه‌یش پێكدادانی جیۆسیاسیی Ù„ÛŽ كه‌وتۆته‌وه‌. بۆیه‌ ئێران بۆ به‌رفراوانكردنی سنووری ناسنامه‌ییی خۆی، هه‌ÙˆÚµÛŒ داوه‌ به‌توندی به‌رگری له Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سووریا بكات بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ناوچه‌ شیعه‌نشینه‌كانی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ بخاته‌ ژێر هێژموونیی ناسنامه‌ییی خۆیه‌وه‌. لێره‌وه‌ ئه‌Ù… ناسنامه‌ به‌رنامه‌داره‌ÛŒ‌ ئێران به‌ ناوی "به‌ره‌ÛŒ به‌رگری"ØŒ هه‌ÙˆÚµÛŒ ناسه‌قامگیركردنی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ دروستكردنی ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ جێگره‌وه‌ÛŒ داوه‌. ئه‌مه‌یش وای كردووه‌ ئه‌مریكا Ùˆ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ØŒ له‌ دژی به‌هێزبوونی ئێران به‌Ù… تایبه‌تمه‌ندییه‌ دژه ڕۆژاوایییه‌ÛŒ ئێران، بوه‌ستنه‌وه‌.

گۆڕانكارییه‌ ناوخۆیییه‌كانی وڵاتانی سوننه‌ÛŒ ناوچه‌كه‌ Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی ئێران، وای كردووه‌ كه‌ ناوچه‌كه‌ به‌سه‌ر دوو به‌ره‌دا دابه‌Ø´ بێت. كۆماری ئیسلامی ڕووبه‌ڕووی دۆخێكی پارادۆكسیكاڵ بۆته‌وه‌Ø› به‌Ù… مانایه‌ كه‌ له ‌لایه‌Ùƒ هه‌ÙˆÚµÛŒ داوه‌ كه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی داعش بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسی خۆی كه‌ÚµÙƒ وه‌ربگرێت به ‌Ù‡Û†ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیوه‌رگرتن له‌ ده‌ستێوه‌ردان Ùˆ دژایه‌تیی تیرۆر (داعش)ØŒ له‌ هه‌مان كاتیشدا به‌هێزبوونی داعش Ùˆ گرووپه‌ سوننه‌ توندڕه‌وه‌كان، دژی باڵاده‌ستیی جیۆسیاسیی كۆماری ئیسلامییه‌ Ùˆ به‌ره‌ÛŒ به‌رامبه‌ری ئێران به‌هێز ده‌كات.

به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ بۆ ئێران گرنگه ئەوەیە ÙƒÛ• به ‌Ù‡Û†ÛŒ جۆری ناسنامه‌كه‌ ئیسلامی-شیعی Ùˆ شۆڕشگێڕانەكەی و، بەم پێیە بنه‌مای Ú•Ù‡‌وایه‌تییپێدەری ئه‌Ù… ناسنامه‌یه‌ و، (هه‌روه‌ها ڕاستییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی، نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینییه‌كانی ناوخۆیی Ùˆ ژینگەیی ئێران) بۆ ڕێگریكردن له‌ دروستبوونی ناسنامه‌ÛŒ به‌رگریكارانه‌ Ùˆ به‌رنامه‌دار له‌ ناوخۆی ئێران، له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ سنووره‌كانی خۆی ڕووبه‌ڕووی ئه‌Ù… ناسنامانه‌ ببێته‌وه‌. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، ئێران ناتوانێت به‌بێ باڵاده‌ستیی جیۆسیاسی له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ناسنامه‌یییه‌وه‌ØŒ ئاسایشی بوونناسانه‌ÛŒ خۆی بپارێزێت و، تووشی پووكانه‌وه‌ Ùˆ ئاڵوگۆڕی ناوخۆیی ده‌بێت. بۆیه‌ ئێران له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆپۆلیتیكی شیعه‌وه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ دروستكردنی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ نفووز له‌ وڵاتانی عێراق، به‌حرێن، سعوودیا، ئازه‌ربایجان، توركیا، پاكستان، ئه‌فغانستان، لوبنان Ùˆ یه‌مه‌Ù† Ùˆ  سووریا ده‌دات. به‌گشتی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا Ú†Ù‡‌ندین ململانێی جیۆسیاسی Ùˆ جیۆستراتیژیی هه‌یه‌:

  1. له‌ ناوچه‌ÛŒ ئه‌فغانستان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ نفووزی ستراتیژیی پاكستان Ùˆ ئه‌مریكا Ùˆ سعوودیا.
  2. له‌ ناوچه‌ÛŒ قه‌وقاز Ùˆ ئاسیای ناوه‌ڕاست، ململانێی جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركیا و، هه‌روه‌ها جیۆستراتیژی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئیسڕائیل Ùˆ ئه‌مریكا.
  3. له‌ ناوچه‌ÛŒ كه‌نداو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌موو وڵاتانی عه‌ره‌بی ناوچه‌كه‌ Ùˆ ئه‌مریكا و، به‌تایبه‌ت سعوودیا.
  4. له ‌جیهانی ئیسلامی له‌سه‌ر ڕێبه‌رایه‌تی Ùˆ مۆدێلی حوكمڕانی Ùˆ ناسنامه‌یی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سعوودیا Ùˆ میسر.
  5. له‌ عێراق له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سوننه‌ Ùˆ نفووزی سعوودیا Ùˆ وڵاتانی عه‌ره‌بی له ‌لایه‌Ùƒ و، هه‌روه‌ها Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئه‌مریكا له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ ترسی ئێران له‌ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان، كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی به‌هێزه‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئێران Ùˆ ناسنامه‌ ئیسلامی-شیعی Ùˆ شۆڕشگێڕییه‌كه‌ی، ÙƒÛ†ÛŒ هاوكێشه‌كان له ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ له‌‌ زیانی Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئێران ده‌گۆڕێت.
  6. له‌ سووریا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ سعوودیا Ùˆ توركیا Ùˆ ئه‌كته‌ر Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانیان.
  7. له‌ لوبنان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سوننه‌كان Ùˆ سعوودیا Ùˆ ئه‌مریكا Ùˆ فه‌Ú•Ù‡‌نسا.
  8. له‌ فه‌ÚµÙ‡‌ستین له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئیسڕائیل له ‌لایه‌Ùƒ و، وڵاتانی سوننه،‌ به‌تایبه‌ت سعوودیا Ùˆ میسر.

9- له‌ یه‌مه‌Ù† له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سعوودیا Ùˆ وڵاتانی سوننه‌ Ùˆ ئه‌مریكا.

كۆبه‌ند:

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی سه‌رهه‌ڵدانی داعش Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر له ‌ناوچه‌كه‌دا، گۆڕانكاری Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ ده‌رفه‌تی زۆری خوڵقاندووه‌. هه‌ر كاتێك كه له پێكهاته‌ÛŒ هێزی ناوچه‌ییدا دوو یان Ú†Ù‡‌ند ئه‌كته‌ر Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیك‌‌ ده‌ستێوه‌ردان بكه‌ن، ئه‌وه‌ ئه‌Ùˆ ناوچه‌یه‌ تووشی ناسه‌قامگیری Ùˆ نائاسایشی ده‌بێت، به‌تایبه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ناسنامه‌ Ùˆ ستراتیژیی ئه‌Ù… ئه‌كته‌رانه‌ دژ به‌ یه‌كتری بن. ئه‌مه‌یش وا ده‌كات كه‌ به‌ره‌ یاخود بكه‌ر Ùˆ ئه‌كته‌ری نوێ دروست ببێت. له ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ناسنامه‌ Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌رانه،‌ پاڵپشتی له‌ هاوپه‌یمانه‌كانی ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی به‌ره‌ Ùˆ لایه‌Ù†ÛŽÙƒ له‌ ناوچه‌كه‌دا كه‌ ئاكامه‌كه‌ÛŒ ململانێ Ùˆ كێبڕكێی جیۆسیاسییه‌.

داینامیزمی نوێی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، له‌سه‌ر بنه‌مای پێكدادانی ناسنامه‌یییه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسیی ئه‌كته‌ره‌ ناوچه‌یی Ùˆ سه‌رووناوچه‌یییه‌كان‌. ئه‌مه‌یش بۆ كورد ده‌توانێت ده‌رفه‌تێكی زێڕین بێت كه‌ له‌ دۆخی گۆڕانكاری له ‌هاوسه‌نگیی هێزه‌كاندا، بتوانێت له‌ ناسنامه‌ÛŒ به‌رگریكارانه‌-به‌رنامه‌داره‌وه‌ به‌ره‌Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ر له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا هه‌نگاو بنێت.

 Ù„Ù‡ ‌ڕاستیدا كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ ناكۆكییه‌ جیۆسیاسییه‌كان Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسیی هه‌رێمی كودرستان Ùˆ كورد به‌گشتی، له ‌پاڵ فاكته‌ره‌كانی هێزی سه‌ربازیی پێشمه‌رگه‌ Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ تیرۆر Ùˆ فاكته‌ری جیۆئیكۆنۆمی Ùˆ دیموكراسیی ناوخۆیی،  ده‌توانێت ئه‌Ù… ناسنامه‌یه‌ بپارێزێت؛ به‌ڵام به ‌Ú•Ù‡‌چاوكردنی پێكدادانه‌ ناسنامه‌یییه‌كانی نێوان ئه‌كته‌ره‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ململانێ جیۆسیاسییه‌كانی ئه‌كته‌ره‌ ناوچه‌یییه‌كان (سعوودیا Ùˆ ئێران Ùˆ توركیا)ØŒ هەروەها ئەكتەرە سه‌رووناوچه‌یییه‌كان، به‌تایبه‌ت ڕووسیا Ùˆ ئه‌مریكادا؛ چونكه‌ كوردستان خاڵی هاوبه‌Ø´ÛŒ زۆری بۆ لێكنزیكبوونه‌وه‌ هه‌یه‌ و، له‌ هه‌مان كاتدا له‌ ڕووی ناسنامه‌یی Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆستراتیژییه‌وه‌ خاوه‌Ù†ÛŒ فاكته‌ری "دروستكردنی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ"یه‌ له ‌نێوان ئه‌Ù… ململانێ‌ جیۆسیاسی Ùˆ ناسنامه‌یییانه‌دا‌. بۆیە بەهەموو ئامراز Ùˆ شێوەیەك كۆماری ئیسلامیی ئێران ستراتیژیی كۆتاییپێهێنان بەم ئەزموونە یاخود دابەشكردن Ùˆ لاوازكردنی گرتۆتەبەر.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون