PÊNÛS
 
بنه‌ما ئابووریيه‌كانی هه‌رێم: سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت 
     2017-10-23
جیهانگیر سدیق گوڵپى

بنه‌ما ئابووریيه‌كانی هه‌رێم: سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت

(به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…)

 

جیهانگیر سدیق Ú¯ÙˆÚµÙ¾ÛŒ / ماسته‌ر له‌ زانستی ئابووری/ پسپۆڕ له‌ داراییی گشتی

پێشه‌ÙƒÛŒ

له ‌پرۆسه‌ÛŒ  بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا خه‌سڵه‌ت Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بنه‌ما ئابوورییه‌كان، جیاوازتره‌ له‌ قۆناغی هه‌نگاونان  بۆ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ڕاگه‌یاندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت. كارلێكی ئه‌Ù… په‌یوه‌ندییانه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا له‌‌ هاوكێشه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاڵۆزتردا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. ئه‌مه‌یش  په‌یوه‌ندیی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ بنه‌ما ئابوورییه‌كان له‌Ù… قۆناغه‌دا له‌ په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ دووسه‌ره‌دان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت: له ‌یه‌Ùƒ كاتدا هه‌Ù… به‌ره‌نجام Ùˆ هه‌Ù… بنه‌مای كارتێكه‌ری بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تن له ‌چوارچێوه‌ÛŒ  پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ دینامیكی Ùˆ به‌رده‌وامدا. له‌Ù… به‌شه‌دا، كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ بنه‌ما ئابوورییه‌كانی كوردستان له ‌قۆناغی بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا، هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین خوێندنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ خێرا‌ بۆ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ بنه‌ما ئابوورییه‌كان به‌گشتی بكه‌ین و، ئاماژه‌ به‌ كه‌ره‌سته‌ Ùˆ پێداویستییه‌كانی بنیاتنانی بنه‌ما ئابوورییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تى داهاتوووى كوردستان بده‌ین Ùˆ, دیدگه‌یه‌كیش بۆ دياريكردنى Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ گشتییه‌كانی نه‌خشه‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دروستكردنی ئابوورییه‌ÙƒÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی به‌هێز له‌ كوردستانی باشوور پێشكه‌Ø´ بكه‌ین.

Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بنه‌ما ئابوورییه‌كان له ‌پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا

Ú†Ù‡‌مكی بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌رده‌وام وابه‌سته‌ÛŒ گۆڕان Ùˆ پێشكه‌وتنه‌ تیۆری Ùˆ میتۆدییه‌كانی بواری لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ دیارده‌كه ‌Ùˆ ئه‌Ùˆ كۆنتێكستانه‌یه‌ كه ‌Ú•Û†ÚµÛŒ خۆیان بۆ پێداچوونه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌خنه‌یی ده‌سه‌پێنن. به‌ درێژاییی مێژوووی بیری سیاسی Ùˆ ئابووری، تێڕوانین بۆ Ú†Ù‡‌مكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی، جێگه‌ÛŒ بۆچوون Ùˆ تێڕوانینی جیاواز بووه‌ØŒ به‌ڵام له ‌پاش شه‌Ù¾Û†Ù„ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی Ú¯Ù‡‌لان Ùˆ هاتنه‌ئارای ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نوێ Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی Ú†Ù‡‌ندین گرفت Ùˆ ئاریشه‌ÛŒ نوێوه‌ØŒ تێڕوانین بۆ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت تا ڕادده‌ÙƒÛŒ زۆر گۆڕانی به‌سه‌ردا هات و، دواتريش ئه‌Ùˆ گۆڕانه‌ Ú¯Ù‡‌ورانه‌ÛŒ له ‌پاش كۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد به‌سه‌ر بواره‌ جۆراوجۆره‌كاندا هاتن، بوونه‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌رده‌وامیدان به‌ گۆڕانی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی له‌ تێڕوانین بۆ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت. له ‌ئێستادا به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، تێڕوانین بۆ ئه‌Ùˆ Ú†Ù‡‌مكه‌ له ‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ØŒ له ‌یه‌Ùƒ كاتدا هه‌Ù… تێڕوانینێكی كلاسیكی Ùˆ هه‌میش تێڕوانینێكی هاوچه‌رخه‌:

تێڕوانینی كلاسیكی/  ئه‌Ù… تێڕوانینه‌ كه‌ له‌ دوای جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌مه‌وه‌ تا كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد باو بوو، هاوكات بوو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ شه‌Ù¾Û†Ù„ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له ‌ده‌ستی داگیركاری. لێره‌دا مه‌به‌ست له‌ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ پاش هه‌نگاوی سه‌ربه‌خۆییی سیاسییه‌وه،‌ دامه‌زراندنی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ دامه‌زراوه‌ÛŒ سه‌قامگیره‌ كه‌ ئامانجیان بریتییه‌ له‌ به‌دیهێنانی په‌ره‌پێدانی ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ڕۆشنبیری Ùˆ ڕزگاربوون له‌ پاشكۆیه‌تیی كۆڵۆنیالیزمی نوێ، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێنانه‌دیی ئاسایش Ùˆ داڕشتنی ده‌ستوور Ùˆ په‌یكه‌ری سیاسی Ùˆ ئابووری بۆ ڕێبه‌رایه‌تیی پرۆسه‌ÛŒ په‌ره‌پێدان. واته‌ لێره‌دا بوونى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له ‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ له ‌یه‌Ùƒ كاتدا هه‌Ù… ئامرازه‌ Ùˆ هه‌Ù… ئامانج: بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ "وه‌Ùƒ ده‌رفه‌تێك بۆ كۆتاییهێنان به‌ پاشكۆیه‌تیی ئابووری Ùˆ هه‌نگاونان بۆ په‌ره‌پێدانی ئابووری Ùˆ هێنانه‌كایه‌ÛŒ پێشكه‌وتن Ùˆ خۆشگوزه‌رانیی ئابووری"ØŒ له‌ خودی خۆیدا ئامرازه‌ نه‌Ùƒ ئامانج. به‌ڵام دواجاریش "خستنه‌Ú¯Ù‡‌Ú•ÛŒ توانا Ùˆ بنه‌ما ئابوورییه‌كان له ‌پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا به ‌ئامانجی كۆتاییهێنان به‌ پاشكۆیه‌تیی سیاسی Ùˆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی سه‌ركه‌وتوو Ùˆ به‌هێز"ØŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له ‌ئامرازه‌وه‌ ده‌گوازێته‌وه‌ بۆ ئامانج. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… تێڕوانینه،‌ بنه‌ما ئابوورییه‌كانیش وه‌Ùƒ لایه‌كه‌ÛŒ تری هاوكێشه‌كه‌ هه‌مان Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یان هه‌یه‌Ø› واته‌ هه‌Ù… ئامانجن Ùˆ هه‌Ù… ئامراز.

تێڕوانینی هاوچه‌رخ / ئه‌Ù… تێڕوانینه‌ بۆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت كه ‌له‌ پاش كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارده‌وه‌ هاته ‌ئاراوه‌ØŒ Ú†Ù‡‌Ù‚ÛŒ تێڕوانینه‌كه‌ÛŒ له‌سه‌ر بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ شكستخواردووانه ‌بوو‌ØŒ كه ‌بوونه‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌سه‌ر ئاشتی Ùˆ ئاسایشی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ جیهاندا. به‌Ù… پێیه‌یش بایه‌خی ئه‌Ù… ڕوانگه‌ نوێیه‌ØŒ زیاتر له‌سه‌ر بابه‌ته‌كانی دیموكراتییه‌ت Ùˆ مافی مرۆڤ Ùˆ ژینگه‌ Ùˆ به‌شداری Ùˆ چاكسازیی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌‌. ئه‌Ù… گۆڕانه‌یش له‌ Ú•Ù‡‌وتی گۆڕانی Ú†Ù‡‌مكی په‌ره‌پێدانی ئابووریدا جێگه‌ÛŒ خۆی ده‌بینێته‌وه‌Ø› گۆڕانێك له‌ Ú†Ù‡‌مكی كلاسیكییه‌وه‌ كه‌ ته‌نیا جه‌ختی له‌سه‌ر Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ كۆبه‌رهه‌Ù…ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی ده‌كرده‌وه‌ به‌ره‌Ùˆ Ú†Ù‡‌مكی په‌ره‌پێدانی به‌رده‌وام كه‌ سه‌ره‌ڕای لایه‌نه‌ ئابوورییه‌كانى (Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ كۆبه‌رهه‌Ù…ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ باری داراییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ داهاتی تاك Ùˆ ئاستی بێكاری Ùˆ..هتد) ‌زۆرێك له‌ بواره‌كانی تایبه‌ت به‌ ژینگه ‌Ùˆ باری سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییش له‌خۆ ده‌گرێت. مه‌به‌ستی ئه‌Ù… تێڕوانینه،‌‌ له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا دووباره ‌بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆیه؛‌‌ به‌Ùˆ جۆره‌ÛŒ كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ میكانیزمه‌كانی په‌ره‌پێدانی به‌رده‌وام Ùˆ سه‌قامگیریی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ توانای تێپه‌ڕاندنی قه‌یرانه‌كانی سه‌رده‌Ù… Ùˆ خۆگونجاندنی دۆخی نوێ Ùˆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ÛŒ پێداویستییه‌كانی هه‌بێت. چونكه‌ كێشه‌یه‌ÙƒÛŒ هه‌ره‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو‌ØŒ بریتییه‌ له‌ شكستهێنان له‌  Ø³Ø§Ø²ÙƒØ±Ø¯Ù†ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ دروست له ‌نێوان Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡ ‌Ùˆ په‌یكه‌ر Ùˆ ئاراسته‌ سیاسییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت و، بنه‌ما ئابوورییه‌كان Ùˆ ته‌واوی كایه‌ÛŒ په‌ره‌پێدانی ئابوورییدا.

خه‌سڵه‌ته‌كانی پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت

له ‌سۆنگه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییانه‌ÛŒ كه ‌به‌سه‌ر Ú†Ù‡‌مكی بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا هاتوون Ùˆ ئه‌Ùˆ ڕوانگه‌ جیاوازانه‌ÛŒ له‌وباره‌یه‌وه‌ له ‌ئارادان، Ú†Ù‡‌ندین پێناسه ‌Ùˆ تێڕوانینی جۆراوجۆر Ùˆ جیاواز سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ØŒ به‌ڵام سه‌ره‌ڕای جیاوازیه‌كانیان، ده‌توانرێت Ú†Ù‡‌ند خه‌سڵه‌تێكی گشتییان تێدا هه‌ڵبھێنجێنرێت بۆ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر سه‌رنج بده‌ینه‌ هه‌ر یه‌Ùƒ له ‌پێناسه‌كانی فرانسیس فۆكۆیاما (Francis Fukuyama)ØŒ چارلز تیلی (Charles Tilly)ØŒ ڕاپۆرتی ئه‌وروپی بۆ په‌ره‌پێدان، په‌یمانگه‌ÛŒ په‌ره‌پێدانی (Overseas Development Institute)ØŒ ڕێكخراوی هاریكاریی ئابووری Ùˆ په‌ره‌پێدان (OECD ) Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ مێژووییی ئیمپریكی (Empirical historical perspective) بۆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، ده‌توانین له‌به‌ر ڕۆشنایییاندا خه‌سڵه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌مانه‌ÛŒ خواره‌وه‌دا كورت بكه‌ینه‌وه‌:

  1. پرۆسه - process‌‌‌/ واته‌ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت گوزارشته‌ له‌ گۆڕان Ùˆ پێشكه‌وتن نه‌Ùƒ قۆناغێك یان پله‌یه‌ك؛ گۆڕانیش لێره‌دا به‌  مانای ئه‌Ùˆ پێشكه‌وتن Ùˆ گۆڕانكارییانه‌ دێت كه ‌له ‌په‌یكه‌ر Ùˆ ئه‌ركه‌كانی بونیادی ئابووری Ùˆ سیاسیدا ڕوو ده‌ده‌Ù†. لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌وه‌  Ú•Ù‡‌چاو بكرێت كه ئه‌Ù… خه‌سڵه‌ته‌ له‌ ‌تێڕوانین بۆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، وه‌كوو پێویست به ‌مانای Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ بوونی قۆناغه‌كان نایه‌ت له ‌چوارچێوه‌ÛŒ پرۆسه‌كه‌دا. ئه‌مه‌یش به‌گشتی به‌Ùˆ واتایه‌ دێت كه ‌له‌ پاش قۆناغی سه‌ربه‌خۆیییه‌وه‌ØŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رده‌وامه‌ØŒ نه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ كه ته‌نیا ‌قۆناغێكی دیاریكراو Ùˆ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ هه‌نگاو بێت.
  2.  Ø¯ÛŒÙ†Ø§Ù…یكییه‌ت- Dynamic/ واتا پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت خاڵی كۆتایی نییه ‌و، هه‌میشه‌ له‌ جووڵه‌ Ùˆ به‌ره‌پێشچووندایه‌ له ‌ڕووی په‌یكه‌ربه‌ندیی سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌وه‌ به‌ ئامانجی پێشخستنی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ ئابووریی گونجاو له‌Ú¯Ù‡‌Ù„ هه‌لومه‌رج Ùˆ گۆڕانكارییه‌كاندا. ئه‌وه‌ قۆناغی بڕیاردانی سه‌ربه‌خۆیییه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ كات Ùˆ دۆخێكی دیاریكراوه‌وه، نه‌Ùƒ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت‌‌Ø› هه‌ر بۆیه‌ زۆر پێویسته‌ هه‌میشه‌ له ‌نێوان بڕیاردان له ‌سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا جیاوازی بكرێت.
  3. Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ییبوون‌- Relative/ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یییه‌ و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ جیاوازیی ژینگه‌ÛŒ ڕۆشنبیری Ùˆ شارستانی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ به‌ها باوه‌كان Ú†Ù‡‌ندین ناوه‌Ú•Û†ÙƒÛŒ جیاواز وه‌رده‌گریت. واته‌ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له ‌بۆشاییدا نابێت، به‌ڵكوو له ‌چوارچێوه‌ÛŒ مێژوویی Ùˆ ژیاری Ùˆ ڕۆشنبیريدا ده‌بێت. ‌هه‌ر بۆیه زۆرینه‌ÛŒ ‌ سيما Ùˆ خه‌سڵه‌ته‌ تایبه‌ته‌كانی  پرۆسه‌كه‌ له‌ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیكدا له‌ژێر كاریگه‌ریی هه‌لومه‌رجى مێژوویی Ùˆ بابه‌تیی تایبه‌تدا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ú•ÛŽÚ˜ ده‌بن و، مه‌رج نییه‌ له هه‌موو‌ شوێن Ùˆ قۆناغه‌كاندا به‌ هه‌مان شیواز Ùˆ به‌ هه‌مان خێرایی، پرۆسه‌كه‌ ئه‌نجام بدرێت و، به‌ هه‌مان ده‌ره‌نجام بگات. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی جیاواز هه‌یه‌ بۆ ده‌ره‌نجامی پرۆسه‌كانی بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ لایه‌Ù† وڵاتانى جیاوازه‌وه،‌ Ú† له ‌ڕووی ئه‌رێنی Ùˆ نه‌رێنییه‌وه‌ Ú† له ‌ڕووی سه‌ركه‌وتن Ùˆ توندوتۆڵی Ùˆ سه‌قامگیرییه‌وه‌.
  4. بێلایه‌Ù†ÛŒ- Neutrality/ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت  بریتییه‌ له‌ بێلایه‌نی؛ بێلایه‌Ù†ÛŒ له‌Ù… پرۆسه‌یه‌دا تایبه‌ته‌ به‌Ùˆ هیما ئه‌خلاقی Ùˆ فۆرمه‌ سیاسییانه‌ÛŒ كه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ گشتیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت (‌ئابووری، سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی‌) وه‌ری ده‌گرێت. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ زانستی Ùˆ بابه‌تییانه‌ بۆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، نابێت له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ گریمانه‌یه‌ بێت كه‌ ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌ له‌ ڕووی چۆنێتیی جێبه‌جێكردن Ùˆ خێرایی Ùˆ ده‌ره‌نجامه‌كانییه‌وه‌ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌هایه‌ Ùˆ هه‌میشه‌ به‌ ده‌ره‌نجامێكی دیاریكراو ده‌گات، به‌ڵكوو ئه‌مه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ چوارچێوه‌ÛŒ مێژوویی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیی پرۆسه‌كه‌وه‌. ئه‌Ù… خه‌سڵه‌ته‌یش لێره‌دا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خه‌سڵه‌تی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ییبوون یه‌Ùƒ ده‌گرێته‌وه‌.‌ 

بنه‌ما ئابوورییه‌كان Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له ‌كوردستانی باشوور

كوردستانى باشوور كه‌ ئێستا له‌ قۆناغی ڕاگوزه‌ری هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆییدایه‌ØŒ هێشتا ده‌ستی به ‌زۆرینه‌ÛŒ پێداویستییه‌كانی بنیاتنانی ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نه‌Ú¯Ù‡‌یشتووه‌ØŒ چونكه‌ ئه‌Ùˆ پێداویستییانه‌ وابه‌سته‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامراز Ùˆ ده‌ستكراوه‌یییا‌نه‌Ù† كه‌ سه‌ربه‌خۆییی سیاسی Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری فه‌راهه‌میان ده‌كات. ئه‌Ù… قۆناغه‌ÛŒ ئێستا قۆناغێكه،‌ تێیدا سه‌رچاوه ‌Ùˆ توانا ئابوورییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توانا Ùˆ ئامرازه‌ به‌رده‌سته جۆراوجۆره‌‌كانی تر، ده‌كرێ له‌ چۆنێتیی تێپه‌ڕاندنی دۆخه‌كه ‌Ùˆ ڕووبه‌ڕوبوونه‌وه‌ÛŒ گوشاره‌كان Ùˆ سه‌رخستنی هه‌نگاوه‌كاندا Ú•Û†ÚµÛŒ فاكته‌ری گرنگ بگێڕن. ئێمه‌ پێشتر، Ú† له ‌به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…ÛŒ ئه‌Ù… وتاره‌ Ùˆ Ú† له ‌نووسینه‌كانی ترماندا، له‌مباره‌یه‌وه‌ قسه‌مان كردووه‌ØŒ ئێستا له ‌گۆشه‌نیگای گریمانه‌ÛŒ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی داهاتووى كوردستانی باشوور  Ù‚سه‌ له‌سه‌ر بنه‌ما ئابوورییه‌كانی بنیاتنانی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ده‌كه‌ین.  

خه‌سڵه‌ته‌كانی بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌وه‌ ده‌گرن كه‌ له‌هه‌مو كاتێكدا بتوانرێت لیستێك به ژماره‌ Ùˆ ‌ورده‌كارییه‌وه وه‌Ùƒ ته‌واوی هه‌نگاو Ùˆ ته‌كنیك Ùˆ میكانیزمه‌كانی بنیاتنانی  Ø¨Ù†Ù‡‌ما ئابوورییه‌كانی بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی به‌هێز، به ‌شێوه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú†Ù‡‌ته‌یه‌ÙƒÛŒ پێشوه‌خت پێشكه‌Ø´ بكرێت، چونكه وه‌Ùƒ پێشتر جه‌ختمان له‌سه‌ر كرده‌وه‌‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ بنه‌ما ئابوورییه‌كان له ‌پرۆسه‌ÛŒ بنیاتناندا له‌ په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ دووسه‌ره ‌Ùˆ به‌رده‌وامدان، قۆناغ Ùˆ هه‌لومه‌رجه‌ جیاوازه‌كان به‌رده‌وام  پێداویستی نوێ ده‌هێننه‌ ئاراوه‌ و، گۆڕانكاری له‌ هه‌نگاو میكانیزمه‌كاندا ده‌سه‌پێنن. به‌ڵام ده‌توانرێت ئاماژه‌ به‌ كه‌ره‌سته سه‌ره‌كییه‌كانی سازكردنی بنه‌ما ئابوورییه‌كان Ùˆ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ گشتییه‌كانی پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی بنه‌ماكانى ئابوورییه‌ÙƒÛŒ به‌هێز بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بكرێت، ئه‌ویش به‌ Ú•Ù‡‌چاوكردنی خه‌سڵه‌ته‌ بنچینه‌یییه‌كانی ئابووريى ئه‌Ùˆ وڵاته‌ Ùˆ هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ شوێنه‌ جوگرافییه‌كه‌ÛŒ له ‌لایه‌Ùƒ و، پێداویستییه‌كانی ئابوورییه‌ÙƒÛŒ سه‌ركه‌وتوو Ùˆ گونجاو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú•Ù‡‌وتی سه‌رده‌Ù… و، خوێندنه‌وه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ•Ù‡‌وى ئه‌زموونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ سه‌ركه‌وتووه‌كان له‌Ùˆ ڕوه‌وه له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌‌.

بنياتنانى بنه‌ما ئابوورییه‌كانى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كورستانی باشوور؛ كه‌ره‌سته، پێداویستی Ùˆ میكانیزمه‌كان

بنه‌ما ئابوورییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆدا بریتین له‌: توانا Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی بواری به‌رهه‌مهێنان، به‌تایبه‌تییش پیشه‌سازی Ùˆ ته‌كنه‌لۆژی، تواناكانی بواری بازرگانی، توانا دارایییه‌كان Ùˆ بوونی سیسته‌Ù…ÛŒ گونجاو Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ كارا له‌Ùˆ بواره‌دا، ژێرخانی گواستنه‌وه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌یاندن، توانای وه‌به‌رهێنانی ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ، هه‌لومه‌رجی له‌باری وه‌به‌رهێنان Ùˆ توانای وه‌خۆگرتنی سه‌رمایه‌گوزاری Ùˆ هتد.

 Ø¦Ù‡‌Ùˆ سه‌رچاوه ‌Ùˆ توانا ئابوورییانه‌ÛŒ كه‌ ئێستا له‌ كوردستانی باشوور له ‌ئارادان، ناتوانرێت وه‌Ùƒ بنه‌مای ئابوورییه‌ÙƒÛŒ به‌هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌یریان بكرێت، به‌ڵكوو ده‌توانرێت وه‌Ùƒ ‌كه‌ره‌سته‌ÛŒ بنیاتنانی بنه‌ماكانی ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت په‌ره‌یان Ù¾ÛŽ بدرێت Ùˆ له‌ داهاتوودا بكرێنه‌ پایه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیكی سه‌ركه‌وتوو. بۆ ئه‌Ùˆ مه‌به‌سته‌یش ته‌نیا هه‌بوونی  سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان به‌س نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ئه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی به‌هێزكردنی توانا Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئابووریی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك ده‌كات بریتییه له‌: بوونی ئیراده‌ Ùˆ لێبڕاوی‌ØŒ ده‌سته‌به‌ركردنی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پێداویستی Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ تایبه‌ت بۆ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌Ùˆ سه‌رچاوانه، هه‌بوونی پلان Ùˆ نه‌خشه‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ تایبه‌ت به‌ په‌ره‌پێدان، وه‌Ùƒ له ‌خواره‌وه‌ ئاماژه‌یان بۆ ده‌كه‌ین.

سه‌رچاوه ‌Ùˆ كه‌ره‌سته‌كان

سه‌رچاوه ‌Ùˆ كه‌ره‌سته‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی بنیاتنانی بنه‌ماكانی ئابوورییه‌ÙƒÛŒ به‌هێز Ùˆ په‌ره‌سه‌ندوو به‌گشتی بریتین له:‌ سه‌رچاوه‌ سروشتی Ùˆ مرۆیییه‌كانی وه‌Ùƒ خاك، ئاو، سروشت، نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ كانزا جۆراوجۆره‌كان، سامانی مرۆیی Ùˆ دانیشتووان Ùˆ شوێنی جوگرافی. كوردستانی باشوور له‌Ù… ڕووه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌نده ‌Ùˆ به‌ زیاتر له‌ پێویستیی بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی به‌هێز له ‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ به‌هره‌مه‌نده‌. بوونی ئه‌Ùˆ سه‌رچاوانه‌ هه‌میشه‌ پاڵپشتێكی ئابووریی به‌هێزه‌ بۆ كوردستان، به‌ڵام ئاشكرایه‌ به‌ ته‌نیا هه‌بوونیان نابێته‌ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی بنیاتنانی ئابوورییه‌ÙƒÛŒ پێشكه‌وتوو، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر دامه‌زراوه‌ÛŒ كارا Ùˆ توانای سوودلێوه‌رگرتن Ùˆ به‌Ú¯Ù‡‌ڕخستنیان له‌ ئاستی پێویستدا نه‌بێت.

پێداویستی Ùˆ ئامرازه‌كانی به‌Ú¯Ù‡‌ڕخستن

سوودلێوه‌رگرتن Ùˆ به‌Ú¯Ù‡‌ڕخستنی سه‌رچاوه ‌Ùˆ كه‌ره‌سته‌ ئابوورییه‌كان بۆ دروستكردنی بنه‌ماكانی ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، په‌یوه‌سته‌ به‌ بوونی ئیراده‌ Ùˆ لێبڕاويی پێویست Ùˆ ‌ده‌سته‌به‌ركردنی پێشوه‌خته‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پێداویستی Ùˆ بنیاتنانی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ دامه‌زراوه‌ÛŒ گرنگه‌وه‌.

 Ø¦Ù‡‌زموونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دنیا ئه‌وه‌یان یه‌كلایی كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌ر له ‌هه‌موو شتێك پێشخستنی توانای مرۆیی Ùˆ بوونی دامه‌زراوه‌ÛŒ كارگێڕیی تۆكمه‌ Ùˆ شیاو له‌ تێكڕای بواره‌كاندا بۆ به‌ڕێوه‌بردنی ئابووریی گشتی Ùˆ ڕێبه‌ریی پرۆسه‌كانی په‌ره‌پێدان، پێشمه‌رجێكی بنه‌Ú•Ù‡‌تییه.  لێره‌دا مه‌به‌ست له‌ داموده‌زگه‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ كارگێڕیی شیاو Ùˆ تۆكمه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه، ‌ده‌زگه‌ÛŒ كارگێڕیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌سه‌ر بنه‌ماكانی به‌شداری، توانست، شه‌فافییه‌ت Ùˆ لێپرسینه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ بچێت. به‌بێ بوونی دامه‌زراوه‌ÛŒ كارگێڕیی له‌Ùˆ شێوه‌یه‌ Ùˆ په‌یڕه‌ویكردنی پره‌نسیپه‌كانی فه‌رمانڕه‌واییی ژیرانه‌ له‌ ته‌واوی بواره‌كانی په‌روه‌رده‌ Ùˆ به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ ئابووری Ùˆ دارایی Ùˆ دادوه‌ری Ùˆ پلاندانان Ùˆ چاودێریدا، ئه‌سته‌مه‌ هیچ هه‌نگاوێكی بنیاتنانی توانا ئابوورییه‌كان، یان هیچ پلان Ùˆ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ په‌ره‌پێدان،  Ù„Ù‡ ‌كوردستانی باشوور به‌ ئامانجی ته‌واوی خۆی بگات.

پلان Ùˆ ئاراسته‌كانی په‌ره‌پێدان

ئه‌Ùˆ كه‌ره‌سته‌ Ùˆ ئامراز Ùˆ پێداویستییانه‌ÛŒ له ‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌یان بۆ كرا، له‌ پایه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ بنیاتنانی ئابوورین، به‌ڵام له‌ پاڵ ئه‌وانه‌دا ئاراسته‌كردنی ئابووری، پێویستیی به‌ بوونی دیدگه‌ÛŒ ڕوون Ùˆ هه‌نگاوی دیراسه‌كراو Ùˆ میكانیزمی گونجاو هه‌یه‌. ئاراسته‌كردنی سه‌رچاوه ‌Ùˆ كه‌ره‌سته‌ Ùˆ تواناكان Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ گۆڕاوه‌ ئابوورییه‌كاندا كارێكی هه‌Ú•Ù‡‌مه‌ÙƒÛŒ نییه، به‌بێ هه‌بوونی پلانی ستراتیژی Ùˆ سیاسه‌تی ئابووریی جواروجۆر، نه‌Ùƒ هه‌ر Ú¯Ù‡‌ره‌نتی  Ù†ÛŒÛŒÙ‡‌ بۆ به‌ره‌وپێشچوونی ئابووری، به‌ڵكوو هه‌میشه‌ دۆخی ئابووری ده‌خرێته‌ به‌رده‌Ù… ده‌ره‌نجامی نه‌خوازراو.

خه‌سڵه‌تێكی بنه‌Ú•Ù‡‌تیی پلانی ئابووری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ره‌نجامی كۆششی هاوبه‌Ø´ÛŒ دامه‌زراوه ‌تایبه‌تمه‌نده‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ناوه‌نده‌كانی توێژینه‌وه‌ÛŒ ستراتیژی Ùˆ كه‌رتی تایبه‌ته‌ له‌ كاتێكی دیاریكراودا، بۆ خوێندنه‌وه‌ÛŒ تێروته‌سه‌ÚµÛŒ دۆخی ئابووری Ùˆ پێداویستییه‌كانی په‌ره‌پێدان. ناساندنی سه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ئاراسته‌ÛŒ گۆڕاوه‌ ئابوورییه‌ جۆراوجۆره‌كان، دیاریكردنی ئامانجه‌ دوور Ùˆ نزیكه‌كان، ته‌رخانكردنی كه‌ره‌سته‌ Ùˆ ئامراز Ùˆ پێداویستییه‌كان، دیاریكردنی Ú•ÛŽÚ•Ù‡‌ÙˆÛŒ جێبه‌جێكردنیان و، دیاریكردنی سنوور Ùˆ ڕادده‌ÛŒ نیشانده‌ره‌ ئابوورییه‌كان، Ú† له‌ سه‌ره‌تای پلانه‌كه‌ Ú† له‌ ئاستی خوازراودا، پابه‌ندی هه‌لومه‌رج Ùˆ گۆڕانكارییه‌كانی كات Ùˆ دۆخی تایبه‌تی خۆیه‌تی.

له ‌ده‌ره‌وه‌ÛŒ شوێن Ùˆ كات Ùˆ بارودۆخێكی دیاریكراودا قسه‌كردن له‌ ورده‌كارییه‌كانی پلانی ئابووری، دووره‌ له‌ واقعبینی Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خه‌سڵه‌ته‌كانی پلاندا یه‌Ùƒ ناگرێته‌وه‌ØŒ چونكه‌ خه‌سڵه‌تێكی تری پلان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ واقعی بێت، Ú•Ù‡‌نگده‌ره‌وه‌ÛŒ دۆخی ئارا Ùˆ خواست Ùˆ پێداویستییه‌كانی داهاتووی بێت.  Ù„Ù‡ ‌هه‌مان كاتدا خه‌سڵه‌ته‌كانی پرۆسه‌ÛŒ بنیاتانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌تایبه‌تییش پرۆسێس Ùˆ دینامیكییه‌ت، ڕێگری له‌وه‌ ده‌كه‌Ù† كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ كات Ùˆ شوێن Ùˆ دۆخی ئارادا قسه‌ له‌ ورده‌كارییه‌كانی پلانێكی له‌Ùˆ جۆره‌ بكرێت.

به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ گشتییه‌كانی نه‌خشه‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كه‌ Ùˆ ئاراسته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی پلانی په‌ره‌پێدانی پێویست له ‌داهاتوودا، ده‌توانرێت Ú†Ù‡‌ند سه‌ر‌نجێكی گشتی پێشكه‌Ø´ بكرێت، ئه‌ویش له‌به‌ر ڕۆشناییی خه‌سڵه‌ته‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی ئابووریی كوردستانی باشوور و، مه‌رج Ùˆ پێداویستییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی په‌ره‌پێدانی ئابووریی سه‌رده‌مییانه‌ و، كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی بواری په‌ره‌پێدان Ùˆ بنیاتنانی بنه‌مای ئابووریی به‌هێز له‌ لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ كه‌ به‌ هه‌مان بارودۆخدا تێ په‌ڕیون.

له ‌ئێستادا لۆژیكی دامه‌زراوه‌ییی لیبرالیزمی نوێ له ‌ڕووی په‌ره‌پێدانه‌وه،‌ جه‌خت له ‌بنیاتنانی توانا دامه‌زراوه‌یییه‌كان ده‌كاته‌وه‌Ø› واته‌ بایه‌Ø® به ‌بنیاتنانی دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌دات بۆ Ú•Ù‡‌خساندنی هه‌لومه‌رجی له‌بار بۆ په‌ره‌پێدان به ‌ڕابه‌رایه‌تیی بازاڕ Ùˆ كه‌رتی تایبه‌ت. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… تێڕوانینه،‌ ئه‌Ùˆ كێشانه‌ÛŒ كه‌‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ لاوازه‌كاندا ڕووبه‌ڕووی په‌ره‌پێدان ده‌بنه‌وه، په‌یوه‌ستن به ‌لاوازیی ئه‌Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ دامه‌زراوانه‌ÛŒ حوكمڕانییه‌وه‌ كه‌ پاڵپشتی Ùˆ چاودێری Ùˆ سه‌رپه‌رشتیی كارایی بازاڕ ده‌كه‌Ù†. سوودوه‌رگرتن له‌Ù… لۆژیكه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گونجاو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ واقعی ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسیدا له‌ نێوه‌ند‌ÛŒ بنیاتنانی ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا له‌ كوردستانی باشوور، یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ بوارانه‌یی كه‌ پێویسته‌ بایه‌خی Ù¾ÛŽ بدرێت.

ئه‌زموونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له ‌بواری په‌ره‌پێدان Ùˆ دامه‌زراندنی بنه‌ما ئابوورییه‌ به‌هێزه‌كانیاندا، ئه‌وه‌یان سه‌لماند كه‌ Ú†Ù‡‌ند ستراتیژی Ùˆ ئاراسته‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراو هه‌ن، پێویسته‌ بكرێنه‌ مۆدێلی Ú•Ù‡‌چاوكردن Ùˆ كه‌ڵكلێوه‌رگرتن، ئه‌وانیش: پێشخستنی توانا مرۆیییه‌كان Ùˆ بایه‌خدان به‌ بواره‌كانی په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن، به‌تایبه‌تییش له ‌بواری پیشه‌یی Ùˆ به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ توانای سوودوه‌رگرتن له ‌ته‌كنه‌لۆژیای نوێ Ùˆ په‌ره‌پێدانی، پرۆسه‌ÛŒ به‌پیشه‌سازیكردن به‌ په‌یڕه‌وكردنی ستراتیژیی گونجاو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دۆخی ئابووریی وڵات، بایه‌خدان به‌ وه‌به‌رهێنان Ùˆ وه‌به‌رهێنانی بیانی، بره‌ودان به ‌بازرگانیی ده‌ره‌كی، بنیاتنانی سیسته‌Ù…ÛŒ داراییی گونجاو Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ داراییی كارا Ùˆ بایه‌خدانی ته‌واو به ‌چالاكییه‌كانی ئه‌Ùˆ بواره‌ Ùˆ هتد.

خه‌سڵه‌ته‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی ئابووریی كوردستانی باشوور، ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌Ù† كه‌ بۆ په‌ره‌پێدان Ùˆ دروستكردنی بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ ئابووریی به‌هێز، پێویستیی به‌ هه‌نگاونانه‌ به ‌Ú†Ù‡‌ند ئاراسته‌یه‌كدا له‌وانه‌: بایه‌خدان به ‌پێشخستنی ئاستی كارگێڕی Ùˆ دامه‌زراوه‌یی له ‌هه‌موو بواره‌كاندا، پێشخستنی توانا مرۆیییه‌كان به‌ بایه‌خدانی زیاتر به‌ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن، به‌تایبه‌تییش له‌ بواره‌ پیشه‌یی Ùˆ پراكتیكییه‌كاندا، هه‌Ùˆ‌ڵدان بۆ چاره‌سه‌ركردنی لاسه‌نگییه‌ جۆراوجۆره‌كان له ‌په‌یكه‌ری ئابووریدا، ئه‌وانیش لاسه‌نگیی په‌یكه‌ری به‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆیی، لاسه‌نگیی ته‌رازووی بازرگانی، لاسه‌نگیی دارایی Ùˆ بوودجه‌ÛŒ گشتی، لاسه‌Ù†Ú¯ÛŒ له ‌نێوان به‌شداریی كه‌رتی گشتی Ùˆ كه‌رتی تایبه‌ت، لاسه‌نگییه‌كانی بازاڕی كار Ùˆ هتد. هه‌مه‌Ú†Ù‡‌شنكردنی ئابووریی كوردستانی باشوور، یه‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ تره‌ له‌ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئاراسته‌ÛŒ په‌ره‌پێدان. بۆ ئه‌مه‌یش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بایه‌خدانی زیاتر به‌ پیشه‌سازیی نه‌وت Ùˆ گاز وه‌Ùƒ سێكته‌ری پێشه‌Ù†Ú¯ÛŒ ئابووری Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ سه‌ره‌كیی داهات له‌ قۆناغی سه‌ره‌تای په‌ره‌پێداندا، پێویسته‌ هه‌نگاو بنرێت بۆ په‌ره‌پێدان Ùˆ بووژاندنه‌وه‌ÛŒ كه‌رته‌كانی كشتوكاڵ Ùˆ پیشه‌سازی Ùˆ Ú¯Ù‡‌شتوگوزار. له ‌بواری په‌ره‌پێدانی سێكته‌ری كشتوكاڵ Ùˆ پیشه‌سازیدا، پێویسته‌ له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا په‌یڕه‌ÙˆÛŒ له‌ ستراتیژیی دابینكردنی پێداویستییه‌ سه‌ره‌كییه‌كان Ùˆ جێگرتنه‌وه‌ÛŒ هاورده بكرێت و،  به ‌مه‌به‌ستی كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ بێكاری له‌Ùˆ پرۆژانه‌وه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ بكرێت كه‌ زیاتر پشت به‌ ده‌ستی كار ده‌به‌ستن Ùˆ كه‌متر به سه‌رمایه‌ Ùˆ ‌دراوی قورس (العملة الصعبة - Hard Currency). به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ له ‌قۆناغی پاشتردا، په‌یڕه‌ÙˆÛŒ بكرێت له‌ ستراتیژیی به‌پیشه‌سازیكردن له ‌پێناوی هه‌نارده‌كردندا و، بایه‌Ø® به‌ پرۆژه‌ پیشه‌سازییه ‌قورسه‌كان Ùˆ ته‌كنه‌لۆژیای نوێ بدرێت. ئه‌Ù… هه‌نگاوانه‌یش ته‌نیا له‌ سایه‌ÛŒ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ له ‌Ú•Ù‡‌وتی بنیاتنانیدا به‌ئه‌نجام ده‌Ú¯Ù‡‌ن، ئه‌ویش به ‌پاڵشتیی ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامرازانه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری ده‌یانڕه‌خسێنێت؛ به‌تایبه‌تییش بوونی مافی ته‌واوه‌تیی به‌كارهێنان Ùˆ سوودوه‌رگرتن له‌ سامان Ùˆ سه‌رچاوه‌كان و، بوونی سیسته‌Ù… Ùˆ سیاسه‌ته‌كانی دارایی Ùˆ نه‌ختینه‌یی Ùˆ بازرگانیی سه‌ربه‌خۆ.

 
 
« دەوڵەتى سەربەخۆ Ù„Û• دیالێکتیکى نێوان سیاسەت Ùˆ ئابووریدا
« ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆیى؛ Ù„Û• نێوان مافى سروشتى Ùˆ ویستى پەراوەکردندا
« شكستی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق
« توانای ئابووریی هه‌رێم Ùˆ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ
« ئایینده‌ی ئابووریی هه‌رێم؛ له ‌نێوان ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا
« بنه‌ما ئابوورییه‌كانی هه‌رێم؛ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت
« بنه‌ما ئابووریيه‌كانی هه‌رێم: سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون