PÊNÛS
 
كەوتنی كەركووك؛ Ù„Û• نێوان هاوكێشە ناوخۆیی Ùˆ سیناریۆ هەرێمییەكاندا 
     2017-10-18
پەرویز ڕەحیم

كەوتنی كەركووك؛ لە نێوان هاوكێشە ناوخۆیی و سیناریۆ هەرێمییەكاندا

 

پەرویز ڕەحیم قادر/ مامۆستای زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی سەڵاحەددین

پێشەكی:

بەرەبەیانی ڕۆژی 16-10-2017 پاش چەندین ڕۆژ هەڕەشەی هێزەكانی حەشدی شەعبی و سوپای عێراق لە هێزی پێشمەرگەی كوردستان بۆ پاشەكشە و چۆڵكردن و ڕادەستكردنەوەی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان بە حكوومەتی ناوەندیی عێراق، بە هۆی ڕێككەوتنی نهێنی و پاشەكشەی بەشێك لە هێزەكانی پێشمەرگە، سەرەڕای بەرگریی هێزی پێشمەرگە و خەڵكی سڤیل، كەركووك و چەند ناوچەیەك كەوتە دەست هێزەكانی حەشدی شەعبی و سوپای عێراق؛ كە بەپێی زانیارییەكان لە لایەن فەرماندەی سوپای قودسی كۆماری ئیسلامییەوە پشتیوانی و سەرپەرشتی دەكرا. ئەوەی كە لێرەدا گرنگیی ئەو شارە و ئەو ڕووداوە زیاتر دەكات، ئەوەیە كە سیناریۆ و هاوكێشە ناوخۆیی و هەرێمییەكان لە عێراق و ناوچەكە بەم كەوتنە و دەرهاوێشتەكانی دواتری گۆڕانی بەسەردا دێت. لێرەدا پرسیار ئەوەیە كە هۆكار و دەرهاوێشتەكانی ئەم ڕووداوە تاڵە و ڕۆڵ و كاریگەریی ئەكتەرەكان بۆ داهاتووی كورد، چی دەبێت؟ بۆیە لەم نووسینەدا هەوڵ دەدەین ئەم هاوكێشە و سیناریۆ گریمانەكراوانە بخەینە بەر باس و شرۆڤەكردنەوە.

كەركووك و هاوكێشە ناوخۆیییەكانی عێراق

بە Ù‡Û†ÛŒ جەنگی داعش Ùˆ شكست Ùˆ لێكهەڵوەشانەوەی سوپای عێراق Ù„Û• بەشێكی زۆر Ù„Û• ناوچەكەكانی عێراق، بەتایبەت Ù„Û• پارێزگه‌ÛŒ مووسڵ Ùˆ كەركووك Ùˆ پارێزگه‌كانی دیكەی عێراق، پێشمەرگەكانی كوردستان بۆشاییی ئەو پاشەكشە Ùˆ شكستەیان Ù¾Ú• كردەوە Ùˆ بە یارمەتیی هێزە هاوپەیمانەكانیش بەشێكی زۆر Ù„Û• ناوچەكەكانی كوردستانی ژێر دەستی داعشیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جەنگەوە Ù„Û• هێزەكانی داعش وەرگیرایەوە.

 Ù„Û•Ù… سەردەمەدا عێراق Ù„Û• لووتكەی لاوازیی خۆیدا بوو، بەڵام Ù¾ÛŽØ´ ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی هەرێمی كوردستان، ئاماژەكان ئەوەیان نیشان دەدا ÙƒÛ• پاش كۆتاییهاتنی داعش هاوسەنگیی هێز Ù„Û• عێراق Ùˆ ناوچەكەدا گۆڕانی بەسەردا دێت. بۆیە سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان بەم تێگەیشتن Ùˆ تێڕوانینە Ùˆ بۆ دەستەبەركردنی بەڵگەنامەیەكی یاسایی Ùˆ سیاسیی گرنگی وەكوو ڕیفراندۆم، پرسی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆیییان Ù¾ÛŽØ´ كۆتاییهاتنی جەنگی دژی داعش خستە بواری جێبەجێكردنەوە. ئەوە بوو ÙƒÛ• سەرەڕای دژایەتی Ùˆ ناڕازیبوونی دەوڵەتانی ناوچەكە Ùˆ حكوومەتی بەغدا Ùˆ ئەمریكا بە پاساوی گونجاونەبوونی كاتەكەی بە Ù‡Û†ÛŒ جەنگی دژی داعش، هەرێمی كوردستان Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ 25-9-2017دا ڕیفراندۆمی ئەنجام دا. پاش ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی، هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ئەكتەرە ناوچەیییەكان، وەكوو عێراق Ùˆ ئێران Ùˆ توركیا، ئەوە بوو ÙƒÛ• Ú•ÛŽÚ¯Û• Ù„Û• بەدەوڵەتبوونی كوردستان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ گوشاری سیاسی Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ سەربازی Ùˆ سەپاندنی سزا Ùˆ ئابڵووقە جۆراوجۆرەكانەوە بگرن. بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ بەربەستە یاسایی Ùˆ سیاسییەكان، هەر دوو دەوڵەتی ئێران Ùˆ عێراق هەوڵیان دا ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ حكوومەتی عێراقەوە گوشار Ùˆ ڕێگرییەكانیان ئەنجام بدەن. پێشووتریش Ú•Û†Ú˜ÛŒ 15-8-2017 سوپاسالاری گشتیی هێزه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌كانی ئێران، Ú˜Ù‡‌نه‌راڵی پاسدار "محه‌مه‌دحسێن باقری"ØŒ به‌ سه‌رۆكایه‌تیی شاندێكی باڵای سه‌ربازی، Ú¯Ù‡‌یشته‌ ئانكارای پایته‌ختی توركیا Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هاوتا توركه‌كه‌ی، Ú˜Ù‡‌نه‌راڵ "هولوسی ئاكار"ØŒ سه‌رۆكئه‌ركانی هێزه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌كانی توركیا و، هه‌روه‌ها به‌رپرسانی سه‌ربازی Ùˆ سیاسیی باڵای ئه‌Ùˆ وڵاته وه‌كوو سه‌رۆككۆمار "Ú•Ù‡‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان"ØŒ دیدار Ùˆ كۆبوونه‌وه‌ÛŒ ئه‌نجام دا‌.

پاش ڕاگه‌یاندنی هه‌ڵوێستی نه‌رێنیی هه‌ر دوو وڵاتی توركیا Ùˆ ئێران ده‌رباره‌ÛŒ پرسی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان Ùˆ دیداری به‌رزترین به‌رپرسانی سه‌ربازیی دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی توركیا Ùˆ كۆماری ئیسلامیی ئێران به‌ Ù‡Û†ÛŒ هاوكێشه‌ ئاسایشی Ùˆ جیۆسیاسییه‌كانی ناوچه‌كه،‌ سه‌ره‌ڕای كێبڕكێ Ùˆ ململانێ Ùˆ ناكۆكیی ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌سه‌ر‌ Ú†Ù‡‌ندین پرس Ùˆ بابه‌ت و، ڕاگه‌یاندنی ته‌وه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی گفتوگۆكانیان ده‌رباره‌ÛŒ سنوور، تیرۆر، ڕیفراندۆم Ùˆ... به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ گوتارییه‌كانی هه‌ر دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، ده‌ر‌بڕی به‌ئاسایشیكردنی پرسی بەدەوڵەتبوونی كوردستانە‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا‌. Ø¦Ù‡‌مه‌یش به‌ واتای ئه‌وه‌ دێت كه‌ له ‌لایه‌Ùƒ ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ هه‌موو ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كانیان به‌ Ù‡Û†ÛŒ گرنگیی پرسی ئاسایش Ùˆ مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌ هاوبه‌شه‌كانیان ده‌خه‌نه‌ په‌راوێزه‌وه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو میكانیزم Ùˆ ڕێوشوێنێكی سیاسی Ùˆ سه‌ربازی بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی، ده‌گرنه ‌به‌ر. ته‌نانه‌ت ده‌توانن كار له‌سه‌ر پێدانی ئیمتیاز له‌سه‌ر پرسه‌ ناكۆكه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری بكه‌ن؛ بۆ نموونه‌ له‌ سووریا Ùˆ دابه‌شكردنی ناوچه‌ÛŒ نفووز و، پاشان له‌ عێراق له‌ پرسی سوننه‌كان Ùˆ توركمانه‌كاندا. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ خاڵی Ù¾ÛŽÙƒÚ¯Ù‡‌یشتنی ئه‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییانه‌یه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی ئه‌Ùˆ دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ پرسی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستانه‌ØŒ كه‌ به ‌بڕوای ئه‌Ùˆ دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئاسایشی ناوخۆیی Ùˆ ناوچه‌یییان هه‌یه‌.

لێرەوە گرنگیی كەركووك بۆ سەپاندنی هێژموونیی هەر دوو لە دەسەڵاتی بەغدا و هەولێر بەرجەستە دەبێت لە هەر دوو ڕووی سیمبۆلیك و ماددی و ستراتیژییەوە بۆ گۆڕانی هاوسەنگیی هێز لە عێراق و، بەم پێیەیش بەهێزبوون یاخود لاوازیی كورد لە هاوكێشە جیۆسیاسییەكاندا.

توركیا:

بێجگە Ù„Û• بانگەشە Ùˆ داواكارییە مێژوویییەكانی توركیا دەربارەی پارێزگه‌ÛŒ مووسڵ، توركیا له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ده‌یه‌وێت له ‌لایه‌Ùƒ له‌ حكوومه‌تی ناوه‌ندی نزیك ببێته‌وه ‌و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ لایه‌نگری له‌ توركمانه‌كان، نفووزی خۆی له‌Ùˆ ناوچه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ند Ùˆ ستراتیژییانه‌دا  له‌ هاوكێشه‌ سیاسییه‌كانی عێراق Ùˆ ته‌نانه‌ت ناوچه‌كه‌دا بچه‌سپێنێت.

توركیا له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دابه‌شبوونی عێراقدا، پێویستیی به‌وه‌یه‌ كه‌ ناوچه‌یه‌ÙƒÛŒ جێگه‌ÛŒ ناكۆكی بمێنێته‌وه‌ØŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ له ‌لایه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ ڕووی ئابووری Ùˆ جیۆستراتیژی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمیكه‌وه‌ زۆر به‌هێز نه‌بێت و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ سیاسه‌تی كوردستان گرێدراو Ùˆ وابه‌سته‌ÛŒ توركیا بمێنێته‌وه‌.

توركیا له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه،‌ ده‌یه‌وێت له‌ داهاتووی هاوسه‌نگیی هێزه‌كاندا Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نه‌دات ئێران باڵاده‌ست بێت (سه‌ره‌ڕای هاوهه‌ڵوێستییان له‌سه‌ر كه‌ركووك) و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ناوچه‌ سوننییه‌كان بكه‌ونه‌ ژێر نفووز Ùˆ هێژموونیی سعوودیاوه‌ØŒ ئه‌وه پێویسته‌‌ ناوچه‌ توركمانه‌كان بۆ دروستكردنی هاوسه‌نگیی هێز، بكه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری Ùˆ كۆنترۆڵی توركیاوه‌. له‌مه‌یش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستان ده‌توانێت كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ڕۆژاوا Ùˆ باكووری كوردستان دروست بكات.

خاڵێكی تر ئه‌ویه‌ كه‌ له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ توركیا ده‌یه‌وێت ململانێكانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئێران له ‌لایه‌Ùƒ و، ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوا له‌ لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ به‌رێت؛ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ‌ ئه‌Ù… په‌راوێزبوونه‌ÛŒ ئێستای قه‌ره‌بوو بكاته‌وه‌ و، له‌ داهاتووی هاوكێشه‌كاندا وه‌كوو ئه‌كته‌ریك به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی بپارێزێت. له‌ ئاستی ناوخۆییشدا، ئه‌مه‌ ده‌توانێت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئاكپارتی به‌رزتر بكاته‌وه‌ Ùˆ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ توندڕه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌په‌ر‌سته‌كان بخاته‌ پاڵ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئاكپارتی؛ چونكه توركیا له‌ ڕووی ئاسایشی Ùˆ ناسنامه‌یییه‌وه‌ ئه‌Ù… ناوچانه‌ به‌‌ قووڵاییی ستراتیژیی توركیا ده‌زانێت، به‌تایبه‌ت له‌ ڕوانگه‌ÛŒ نیۆعوسمانیزمی ئاكپارتیدا.

به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، ئه‌ردۆغان ده‌یه‌وێت له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ گوشار بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان دروست بكات، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌جێندا Ùˆ ویسته‌كانی جێبه‌جێ بكرێن Ùˆ په‌كه‌كه‌ سنووردار بكات و، له‌ هه‌مان كاتدا به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ حكوومه‌تی عێراق Ú¯Ù‡‌ره‌نتی بكات و، له‌ به‌غدا ئیمتیاز وه‌ربگرێت Ùˆ ئێران هاوڕا بكات. له‌مه‌یش گرنگتر، له‌Ùˆ ناوچانه‌ÛŒ كه‌ یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان باڵاده‌سته‌ØŒ مه‌ترسیی ئه‌وه‌ÛŒ هه‌یه‌ كه‌ ئێران ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ به‌ته‌واوی كۆنترۆڵ بكات؛ بۆیه‌ توركیا ده‌خوازێت له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ بتوانێت كۆنترۆڵی هیلالی شیعییش بكات.

كۆماری ئیسلامیی ئێران:

كۆماری ئیسلامی، ترسی قووڵی له‌ دابه‌شبوونی عێراق هه‌یه‌ و، ئه‌مه‌ به ‌سه‌ره‌تای دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندبوونی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له ‌ڕووی ئابووری Ùˆ جیۆئێكۆنۆمی Ùˆ جیۆستراتیژییه‌وه ده‌زانێت. ‌ بۆ ئێران كۆنترۆڵی كەركووك Ùˆ ڕیفراندۆم Ù„Û•Ù… شارەدا Ù„Û• لایەن كوردستانەوە، بە سه‌ره‌تای Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ÛŒ بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان دێت، چونكه‌ له‌ هه‌لومه‌جێكی له‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه‌دا، ئێران له‌ به‌رامبه‌ر دروستبوونی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا ناتوانێت كاردانه‌وه‌ÛŒ هه‌بێت و، عێراقیش ناتوانێت ڕێگر بێت.

بۆیه‌ به ‌مانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… ناوچانه‌ له‌ دۆخی "‌كێشه‌له‌سه‌ر"ØŒ هه‌رێمی كوردستان له ‌ڕووی مرۆیی Ùˆ جوگرافی Ùˆ سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاسایشییه‌وه‌ لاواز ده‌بێت، به‌ڵام به‌غدای شیعه‌ÛŒ هاوپه‌یمانی ئێران باڵاده‌ست ده‌بێت. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ هه‌ستیاری Ùˆ گرنگیی پرسی كۆنترۆڵكردنی نرخ Ùˆ ئاستی هه‌نارده‌كردنی نه‌وت، چونكه‌‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌توانێت كاریگه‌ریی له‌سه‌ر بازاڕه‌كان دروست بكات. به‌ دیوێكی تریشدا ئێران له‌ كه‌ركووك Ùˆ ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ری، له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حه‌شدی شه‌عبییه‌وه‌ ده‌توانێت ئه‌Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ به‌رگرییه‌ كۆنترۆڵكراو Ùˆ پێناسه‌كراوه‌ÛŒ خۆی تاوه‌كوو ده‌ریای ناوه‌ڕاست درێژه‌ Ù¾ÛŽ بدات Ùˆ بیپارێزێت. به‌ڵام به‌ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ÛŒ كه‌ركووك بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان، بێجگه‌ له‌ پرسی داهاتووی پارێزگه‌ÛŒ مووسڵ، ئێران به‌ته‌واوی په‌راوێز ده‌خرێت Ùˆ ستراتیژییه‌كه‌ÛŒ له‌ ناوچه‌كه‌دا تووشی شكستی قورس ده‌بێت.

به‌گشتی كۆماری ئیسلامی، عێراقێكی لاواز Ùˆ Ù¾Ú• له‌ كێشه‌ÛŒ كۆنترۆڵكراوی پێویسته‌ØŒ به‌ڵام به‌ مه‌رجێك ئاڵۆزییه‌كان له‌ كۆنترۆڵی ده‌رنه‌Ú†Ù†. پێشبینی ده‌كرێت ئێران ترسی له‌ باڵاده‌ستیی توركمانه‌كانی لایه‌نگری توركیایش هه‌بێت له‌ كه‌ركووك، چونكه‌ ئێران ناخوازێت توركیا له‌Ù… ناوچانه‌دا‌ باڵاده‌ست بێت. بۆیه‌ باشترین حاڵه‌ت بۆ كۆماری ئیسلامی، مانه‌وه‌ÛŒ كه‌ركووكه‌ به‌هه‌ڵپه‌سێردراوی له‌ نێوان به‌غدا Ùˆ هه‌ولێردا. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ ئێران به‌ مانه‌وه‌ÛŒ كه‌ركووك به‌Ù… شێوه‌یه‌ÛŒ ئێستا، ده‌توانێت گوشار بۆ سه‌ر ئه‌مریكایش دروست بكات Ùˆ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حه‌شدی شه‌عبی Ùˆ حكوومه‌تی عێراقه‌وه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ باڵاده‌ستیی ئه‌مریكا بگرێت؛ ته‌نانه‌ت له‌ ناوچه‌ سوننییه‌كانی تری عێراقیشدا. چونكه‌ ئێران ئه‌Ùˆ كاته‌ له‌ داهاتووی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ مووسڵدا، به‌ دۆڕاوی هاوكێشه‌ Ùˆ ململانێ جیۆپۆلیتیكییه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا داده‌ندرێ.

بۆیه‌ كۆماری ئیسلامی، یه‌كلاییبوونه‌وه‌ÛŒ كێشه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ناوچه‌ كوردستانییانه‌ØŒ به‌ سه‌ره‌تای په‌راوێزخستنی و، هه‌روه‌ها دروستبوونی مه‌ترسیی ئاسایشی بۆ سه‌ر ئێران Ùˆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ عێراق Ùˆ سووریا ده‌زانێت؛ چونكه‌ ئێران له‌ سووریایش تووشی بنبه‌ست بووه‌ و، كێشه‌ÛŒ جددی Ùˆ قووڵیشی له‌ چۆنێتیی كشانه‌وه‌ÛŒ هێزه‌كان یاخود مانه‌وه‌ÛŒ له‌ سووریادا هه‌یه‌. ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌Ù… خاڵانه‌ له ‌پاڵ هاتنه‌سه‌ركاری ترامپ Ùˆ ڕاگەیاندنی ستراتیژیی نوێی ئیدارەی ئەمریكا Ù„Û• هەمبەر سیاسەتەكانی ئێران Ù„Û• ناوچەكە Ùˆ داهاتووی ڕێككەوتنی ئەتۆمیی ئێران Ùˆ دەوڵەتانی 5+1ØŒ ئێرانی تووشی دڵه‌ڕاوكێ كردووه‌ و، به‌هێزبوونی هه‌رێمی كوردستان (ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان) به ‌سه‌ره‌تای ئابڵووقه‌ÛŒ جیۆپۆلیتیكی ئێران ده‌زانێت له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیله‌وه‌.

ئەمریكا:

بەگشتی ئه‌مریكا له‌ دابه‌شبوونی عێراقدا ترسی له‌ داهاتووی ناوچه‌ سوننه‌كان هه‌یه‌ØŒ ئه‌ویش به‌Ù‡Û†ÛŒ ئیسلامی توندڕه‌Ùˆ و، هه‌روه‌ها ناوچه‌ شیعییه‌كان به‌ Ù‡Û†ÛŒ باڵاده‌ستی Ùˆ نفووزی ئێرانه‌وه‌. بۆیه ‌ته‌نیا پرسه‌كه‌ كوردستان نییه‌ØŒ به‌ڵكوو داهاتووی ناڕوونی به‌شه‌كانی شیعه‌ Ùˆ سوننه‌ØŒ وا ده‌كات ئه‌مریكا نیگه‌رانی‌ ئاسایش Ùˆ داهاتووی ئه‌Ù… ناوچانه بێت‌Ø› ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ پرسی تێچووی ملیاردیی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ عێراق، كه‌ بڕیارده‌رانی ئه‌مریكا تووشی پرسیار ده‌كاته‌وه‌ كه‌ كۆتاییی ئه‌Ù… جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ÛŒ عێراق سه‌ره‌ڕای ئه‌Ù… تێچووه‌ ماددی Ùˆ مرۆیییانه،‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ Ùˆ دروستبوونی تیرۆر Ùˆ ناسه‌قامگیریی ناوچه‌یی.

ئه‌مریكا تا ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ كه‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ كێشه‌ ناوخۆیییه‌كان Ùˆ پێكدادانه‌كان نه‌بێته‌ هۆكاری كه‌وتنه‌مه‌ترسیی ئاسایشی ناوچه‌یی Ùˆ جیهانی، هه‌روه‌ها ڕووداوه‌كان نه‌بێته‌ هۆكارێك بۆ په‌ره‌سه‌ندنی تیرۆر و، مه‌ترسیی بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌Ùƒ له‌ ئارادا نه‌بێت Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دروستبوونی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŽÙƒÛŒ دژه‌ئه‌مریكی Ùˆ گۆڕینی هاوسه‌نگیی هێز له‌ قازانجی وڵاتێكی دژه‌ئه‌مریكیی وه‌كوو ڕووسیا Ùˆ...ØŒ دروست نه‌بێت، ئه‌وه‌ هه‌ÙˆÚµ نا‌دات كه‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ كێشه‌ ناوخۆیییه‌كاندا بكات. بۆیه‌ تاوه‌كوو هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك دوایین Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌ نه‌بێت بۆ پاراستنی ئاسایش Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا، ئه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دابه‌شبوونی وڵاتان نییه‌. مەترسیی ئه‌مریكا له‌ داهاتووی نادیاری هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر پرسی دروستبوونی گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان Ùˆ بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ كۆكوژ Ùˆ دروستبوونی ناسه‌قامگیری Ùˆ دۆخی نائاسایشی، وا ده‌كات ئیداره‌ÛŒ ئه‌مریكا پاڵپشتی له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ نه‌كه‌ن؛ ئه‌مه‌ له‌ پاڵ بنه‌ما Ùˆ  پرسی سه‌روه‌ریی وڵاتان و، هه‌روه‌ها "تیۆریی دۆمینۆ" له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا. بۆیه‌ ئه‌مریكا ترسی له‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ ببێته‌ سه‌ره‌تایه‌Ùƒ بۆ دابه‌شبوونی وڵاتانی تر Ùˆ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ داواكاری Ùˆ داخوازیی ناسنامه‌ Ùˆ كه‌مینه‌كانی دیكه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا. ئه‌مه‌یش به‌ بڕوای ئه‌مریكا ÙƒÛ†ÛŒ وڵاتانی ناوچه‌كه، به‌تایبه‌ت هاوپه‌یمانه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی ئه‌مریكا‌ØŒ ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌.

ئه‌مریكا له‌وه‌ ده‌ترسێ كه‌ له‌ عێراقێكی دابه‌شكراودا ناوچه‌ سوننه‌كان له ‌لایه‌Ù† گرووپه‌ توندڕه‌وه‌ ئسلامییه‌كانه‌وه‌ داگیر بكرێت و، ناوچه‌ شیعه‌كانیش بكه‌وێته‌ ژێر هێژموونیی ته‌واوی كۆماری ئیسلامیی ئێران. ئه‌مه‌یش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ پێناسه‌كراوه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌دا هاوته‌ریب Ùˆ ته‌با نییه‌. بۆیه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین ترسی ئه‌مریكا، نفووزی ئێران Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانییه‌تی له‌ ناوچه‌كه‌دا.

به‌ مانه‌وه‌ÛŒ عێراق به‌یه‌كگرتوویی Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ چالاكی كورد Ùˆ سوننه‌كان له‌ پرۆسه‌ÛŒ سیاسیدا، ئه‌وه‌ شیعه‌كانی لایه‌نگری كۆماری ئیسلامی Ùˆ خودی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئێرانیش، ناتوانێت به‌ته‌واوه‌تی له‌ عێراقدا باڵاده‌ست بێت. به‌ واتایه‌ÙƒÛŒ تر، كورد له‌ عێراق Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی هاوسه‌نگیی هێزه‌كان ده‌كات و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نادات ئه‌مه‌ بۆ نائاسایشی Ùˆ ناسه‌قامگیریی زیاتری ناوچه‌یی سه‌ر بكێشێت. بۆیه‌ پرسی پچڕاندن Ùˆ بڕینی هیلالی شیعی -ئێرانی Ùˆ پاراستنی ئاسایشی وزه‌ Ùˆ ئیسڕائیل Ùˆ بنه‌بڕكردنی تیرۆر Ùˆ داعش، ئه‌وله‌وییه‌تی سه‌ره‌كیی ئه‌مریكان له‌Ù… قۆناغه‌دا. بۆیە تا ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ كه‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان خۆی نه‌خوازێت Ùˆ بە هێزی خۆی هاوسەنگیی هێزەكان نەگۆڕێت، ئه‌وه‌ عێراقێكی یه‌كگرتوو Ùˆ ناوه‌ندیی به‌هێز كه Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئێرانی تێدا سنووردار بێت Ùˆ حكوومه‌ته‌كه‌ÛŒ له‌ ئه‌مریكا نزیك بێت، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌دا، بۆ ئه‌مریكا كه‌متێچووتره‌.

سیناریۆكان:

  1. ئەگەری یەكەم ئەوەیە كە كەوتنی كەركووك بە گلۆپی سەوزی ئەمریكا و هەماهەنگیی ئێران و توركیا ئەنجام درابێت، بۆ ئەوەی كە هەرێمی كوردستان بە هۆی لەدەستدانی كەركووك لە ڕووی نفووز، دانیشتووان، جوگرافی و، هەروەها سەرچاوەكانی وزە (نەوت و گاز)، پرسی بەدەوڵەتبوونی بۆ داهاتوویەكی نادیار وەدوا بخات. ئەم سیناریۆیە چەند بەرژەوەندییەكی ئەكتەرەكان دەستەبەر دەكات:
    1. توركیا دڵنیا دەبێتەوە لە شكستی هەڵوەشانەوەی عێراق و پرۆسەی ڕاگەیاندنی دەوڵەت و شكستی بەهێزبوونی كوردستان لە هاوكێشە جیۆسیاسییەكاندا لە ئەگەری جێگیربوونی دەسەڵاتی حكوومەتی هەرێمی كوردستان لە كەركووك و ناوچە گرنگ و دەوڵەمەندەكانی.
    2. ئێرانیش بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ØŒ سوودمەند دەبێت Ù„Û• جیاكردنەوەی كەركووك Ù„Û• كوردستان بە Ù‡Û†ÛŒ شكستی پرۆسەی ڕاگەیاندنی دەوڵەت Ùˆ گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی حكوومەتی بەغدا بۆ ئەو ناوچانە. هەروەها زاڵكردنی لایەنێكی كوردی Ùˆ Ú¯Û†Ú•ÛŽÙ†ÛŒ هاوسەنگیی هێز Ù„Û• كوردستان Ù„Û• قازانجی بەشێك Ù„Û• سەركردە سیاسی Ùˆ سەربازییەكانی "یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان" Ù„Û• كوردستان Ùˆ Ù„Û• زیانی "پارتی دیموكرتی كوردستان" ÙƒÛ• ئێران ÙƒÛ• پێداگری Ù„Û• ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی بە دژی بەرژەوەندی Ùˆ ئاسایشی خۆی پێناسەی دەكات Ù„Û• ناوچەكەدا. ئەمەیش دڵەڕاوكێ ئاسایشییەكانی ئێران Ù„Û• كوردستان Ùˆ عێراقدا دەسرێتەوە Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئێران Ù„Û• كوردستان Ùˆ عێراق Ùˆ ناوچەكەدا بەرزتر دەكاتەوە، چونكە به‌ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی باشووری كوردستان، ئێران بۆ ده‌ستپێڕاگه‌یشتنی به‌ "Ú¯Ù‡‌رووه‌كان" له‌ ناوچه‌كه‌دا تووشی كێشه‌ Ùˆ گرفتی زۆر ده‌بێت و، ناتوانێت وه‌كوو ئێستا پاڵپشتی Ùˆ جووڵه،‌ به‌ هێز Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان یاخود لایه‌نگره‌كانی بكات و، وڵاتانی ناوچه‌كه‌ له‌ ڕووی ئاسایشییه‌وه‌ كۆنترۆڵ بكات. بۆ نموونه‌ له‌ خودی سووریا تووشی كێشه‌ Ùˆ گرفت ده‌بێته‌وه‌ØŒ بێجگه‌ له‌ ده‌ستپێڕانه‌Ú¯Ù‡‌یشتنی به‌ لوبنان Ùˆ فه‌ÚµÙ‡‌ستین Ùˆ هتد. هەروەها كۆماری ئیسلامی، ‌ترسی ئه‌وه‌یشی هه‌یه‌ كه‌ به‌ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له ‌پاڵ گۆڕانكاری له‌ هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كاندا، له‌ ڕووی جیۆئێكۆنۆمییش تووشی لاوازی Ùˆ په‌راوێزبوون ببێته‌وه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ گرنگیی هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافیاییی كەركووك Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندی به‌ سه‌رچاوه‌كانی وزه ‌(نه‌وت Ùˆ گازی سروشتی)ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان ببێته‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤ یاخود جێگره‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ دابینكردنی ئاسایشی وزه‌ÛŒ ئه‌وروپا؛ ئه‌مه‌یش بۆ ئابووریی ئێران Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌كه‌ÛŒ له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا‌ كوشنده‌یه‌ و، كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ لێكه‌وته‌ÛŒ زیانباری بۆ ئێران ده‌بێت.
    3. حكوومەتی ناوەندیی عێراقیش ڕاگەیاندنی دەوڵەتی كوردستان لەبار دەبات Ùˆ هێژموونی Ùˆ سەروەریی خۆی بەسەر ئەو ناوچانەدا دەسەپێنێنت و، Ù„Û•Ù… ڕێگەیەوە Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ عەبادی وەكوو قارەمانێكی نەتەوەیی Ù„Û• هەڵبژاردنەكان و، هەروەها Ù„Û• هاوكێشە سیاسییەكاندا بەهێز دەبێت و، گەڕانەوەی كەركووك دەبێتە سەرەتای داواكاری Ùˆ گەڕاندنەوەی ئەو ناوچانەیش ÙƒÛ• ئێستا لەژێر دەستی پێشمەرگەدایە Ùˆ بە ناوچە كێشەلەسەرەكان دەیناسێنێت. هەروەها دەتوانێت Ù„Û• ڕووی سەربازی Ùˆ ستراتیژی Ùˆ ئابوورییەوە كۆنترۆڵی كوردستان بكات و، حكوومەتی هەرێمی كوردستان بەتەواوی بخاتە ژێر گوشارەوە و، هەولێر ناچار بكات بە گەڕانەوەی سەروەریی حكوومەتی ناوەندی Ù„Û• كوردستان و، به‌ مەرجەكانی عێراق ڕازی بێت.
    4. ئەمریكایش لەم ڕێگەیەوە لە لایەك جەنگی دژی داعش دەكاتەوە ئەولەوییەتی سەرەكیی خۆی و ڕێگە لە دابەشبوونی عێراق دەگرێت، كە پێی وایە لە ئێستادا لە قازانجی ئەمریكادا نییە و، لە لایەكی تریشەوە بارگرژییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر كۆتایی پێ دێنیت و، بە نێوەندگیری دەیانگەڕێنێتەوە بۆ سەر مێزی دانوستاندن و ڕێككەوتن و بەشداری لە پرۆسەی سیاسیی عێراقدا. هەروەها پێگەی عەبادی بۆ هەڵبژاردنەكانی داهاتووی عێراق بەهێز دەكات و، عەبادی وەكوو كەسێكی بەهێز و نەتەوەیی لە هەمبەر نفووزی مالكی دەناسێنێت و، بەم پێیەیش بە بڕوای ئەمریكا لە كۆتاییدا پێگەی ئێران لاواز دەكات.
  2. بە سیناریۆی زاڵبوونی حەشدی شەعبی و سوپای قودسی ئێران لە كەركووك، ئەگەری ئەوە هەیە كە توركیا هان بدرێت كە بۆ پاراستنی بەژەوەندییەكانی و ڕێگەگرتن لە تێكچوونی هێز لە كوردستان و تێكشكاندنی هیلالی شیعی و باڵادەستیی پەكەكە لە سنوورەكانی و بەهێزبوونی ڕۆژاوای كوردستان، ڕێگە لە زاڵبوونی ئێران و هیلالی شیعی بگرێت و، بەم پێیەیش لە نێوان دوو بژاردەدا یەكێكیان هەڵبژێرێت:
  • پەیوەندییەكانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حكوومەتی هەرێمی كوردستان Ùˆ بەتایبەت پارتی دیموكراتی كوردستن ئاسایی بكاتەوە Ùˆ باڵانسی هێز بگۆڕێت.
  • بە بیانووی بوونی Ù¾Û•ÙƒÛ•ÙƒÛ• Ùˆ پاراستنی ئاسایش Ùˆ بەرژەوەندییەكانی Ùˆ پاڵپشتی Ù„Û• توركان Ùˆ سوننەكان، دەستێوەردانی سەربازی بكات Ùˆ هێز بنێرێتە كوردستان.
  1. لە داهاتوودا ئەگەری ئەوە بەهێزە، كە بە زاڵبوونی هێزە لایەنگرانەكانی كۆماری ئیسلامی وەكوو حەشدی شەعبی و بەرزبوونەوەی ڕۆڵی سوپای پاسدارانی ئێران، ئەمریكا بەپێی ستراتیژیی نوێی ترامپ لە هەمبەر كۆماری ئیسلامی دەربارەی سنوورداركردنی ئێران لە ناوچەكەدا، ئەمریكا هەوڵی بەرەنگاربوونەوەی ئەو ڕۆڵەی ئێران بدات و هەر لەم ڕێگەیەوە نفووزی ئێران لە كوردستان و عێراق سنوودار و، بەم پێیەیش هیلالی شیعی لە عێراق بپچڕێنێت.

بۆیە ڕووداوی كەوتنی كەركووك و بێدەنگیی ئەمریكا لە ئێستادا، دەتوانێت دەرەنجامی ڕووداوەكانی پێشووتر بێت وەكوو مەترسیی ئەمریكا لە نزیكبوونەوەی زیاتری كوردستان و ڕووسیا لە بواری وزە و پاشان سەربازی و ئاسایشییەوە و زاڵبوونی ڕووسیا لەو ناوچەیە و، لە لایەكی تریشەوە ڕێگەگرتن و دووركردنەوەی كوردستان لە تێكدانی ستراتیژییە ناوچەیی و ئاسایشییەكانی ئەمریكا لە عێراق و ناوچەكەدا لە هەمبەر ئێران و ڕووسیادا.

  1. سیناریۆی نەخوازراوی كۆتایی، دەتوانێت ڕێككەوتنی دەسەڵاتدارانی كوردستان و ئەمریكا و عێراق بێت لەسەر ڕادەستكردنەوەی ئەو ناوچە كوردستانییانەی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی كوردستان بۆ عێراق و، پاشان لە هەلومەرجی گونجاو وەكوو گۆڕانی هاوسەنگیی هێزی نێوان ئێران و ئەمریكا و، هەروەها لە لایەكی تریشەوە گۆڕانی هاوسەنگیی هێزی ناوخۆیی لە كوردستاندا، دووبارە هەوڵی گەڕاندنەوەیان بە دوو ئەجێندای ا- سیاسی و دەستووری ب- سەربازی و جەنگ، بدرێت. ئەم سیناریۆیەیش لە كورتخایەندا بەرژەوەندیی هێزە سیاسییە سەرەكییەكانی كوردستان بەتایبەت پارتی و یەكێتی دەستەبەر دەكات:
  • گوشارە سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ سەربازییەكانی عێراق Ùˆ دەوڵەتانی ناوچەكە ÙƒÛ•Ù… دەكاتەوە.
  • هاوپەیمانێتیی توركیا Ùˆ ئێران لەسەر باشووری كوردستان هەڵدەوەشینێتەوە و، بارگرژی Ùˆ ململانێكانی نێوان ئێران Ùˆ توركیا Ù„Û• عێراق Ùˆ Ù„Û• ناوچەكەدا بەرز دەبێتەوە.
  • باڵێكی یەكێتیی نیشتمانی، دەتوانێت بە پەراوێزخستنی بەشێك Ù„Û• ناڕازییەكانی، ناوماڵی خۆی Ú•ÛŽÙƒ بخاتەوە.

بەڵام مەترسیی ئەم سیناریۆیە، دابەشبوونی باشووری كوردستانە بەسەر دوو ئیدارە Ùˆ هەرێمی جیاوازدا؛ هەروەها دواخستنی بەدەوڵەتبوونی كوردستان بۆ كاتێكی نادیار و، بێجگە لەوەیش لاوازی Ùˆ دابەشبوونی كوردستان Ù„Û• ڕووی توانا Ùˆ واقعی هێز Ùˆ نفووزەوه‌ØŒ وا بكات ÙƒÛ• گەڕانەوەی كەركووك ببێتە كارێكی مەحاڵ. ئەمەیش هەمدیس كاریگەریی نەرێنیی لەسەر پرۆسەی بەدەوڵەتبوونی كوردستان دەبێت.

كۆبەند:

بێجگە Ù„Û• پرسی وزە Ùˆ ڕەهەندی مێژوویی Ùˆ سیمبۆلیكی كەركووك بۆ ناسنامە جیاوازەكان، Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جیۆستراتیژیی كەركووك ئەگەر لەبندەستی هەر هێزێكدا بێت، دەتوانێت هاوسەنگیی هێزەكان Ùˆ هاوكێشەكانی عێراق Ùˆ ناوچەكە بگۆڕێت؛ بۆیە هەموو ئەكتەره‌كان Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ كۆنترۆڵ Ùˆ دەستبەسەرداگرتنی دەدەن. داهاتووی كەركووك Ùˆ ململانێكانی ئەكتەرە ناوچەیی Ùˆ هەرێمی Ùˆ سەرووهەرێمییەكان Ù„Û•Ùˆ شارە Ùˆ پێكدادانی ستراتیژییەكانی Ù„ÛŽ دەكەوێتەوە. بۆیە داهاتووی عێراق، پەیوەندییەكانی ئەمریكا Ùˆ ئێران Ùˆ پرسی بەدەوڵەتبوونی كوردستان و، داهاتووی هێز، نفووزی ناوچەیی Ùˆ ئاسایشیی توركیایش، هەر Ù„Û•Ù… چوارچێوەیەدا خوێندنەوەی بۆ دەكرێت.

بۆیە دۆخی ئێستای كەركووك هاوسەنگییەكی لەرزۆكە ÙƒÛ• ئەگەری تێكچوونی ئەم هاوسەنگییە، زۆر زیاتره‌ Ù„Û• بەردەوامی Ùˆ مانەوە Ùˆ جێگیربوونی دۆخەكە وەكوو ئێستا. Ù„Û• پاش كەوتنی كەركووك، ڕەفتار Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ئەكتەرەكان بۆ تێكدانی ئەو هاوسەنگییە، سیناریۆكان ئاشكرا دەكات.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون