PÊNÛS
 
زەروورەتی سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا   
     2017-10-17
ئاری ڕەفیق - عەبدولڕەزاق محەمەد

زەروورەتی سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا  

 

عبدالرزاق محەمەد- دکتۆرا لە کۆمەڵناسی

ئاری ڕەفیق – ماستەر Ù„Û• کۆمەڵناسی 

زنجيرەى يەكەم لە دوو زنجيرە

لەم قۆناغەدا بەرزبوونەوەی ئاستی خواست و تمووحی گەل و نەتەوەکان هاوشان لەگەڵ گۆڕانکارییە دەرەکییەکاندا، واقعی ژیانی کۆمەڵایەتیی نێوخۆیشیان ڕۆڵی سەرەکیی لە خوڵقاندنی ئەو پانتایییە سیاسی- ئابووری- کۆمەڵایەتییەی کە بۆیان فەراهەم بووە گێڕاوە. ئەمە بەو مانایەی کە بەرز و نزمبوونی توانای مرۆیییە ناوخۆکانیان لە بوارە جۆربەجۆرەکاندا، فاکتەرێکی کارا بووە بۆ هەوڵدانيان و، دواتريش دیاریکردنی چوارچێوەی نوێی کیانی خۆیان، بەتایبەتی لە لایەن دامەزراوە باڵادەستەکانیان، جا چ دامەزراوەی فەرمی بووبن، دامەزراوەی مەدەنى- ئایينی یاخود ئابووری- سیاسی و هتد.

Ù„Û•Ù… دیدگەیەوە، دەکرێت چەندێتیی بەتوانابوونی تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ ئاستی مەعریفییەکەیان "بە مانا فراوانەکەی"ØŒ چوارچێوەی ڕوئیا Ùˆ ئایيندەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ú•Û•Ù†Ú¯ بکەن، Ú©Û• لێرەدا "پێکەوەژیان Ùˆ کۆدەنگییان" Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگ دەگێڕێت، چونکە ئەزموون Ùˆ نموونە مێژویییەکان ئەو ڕاستییەمان بۆ دەسەلمێنن Ú©Û• کاتێک تاکەکانی Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ©ØŒ یان ئایینێک بەپەرتەوازەیی Ùˆ لەیەکتر دوور Ùˆ کورتبینانە دەژین هیچ دەستکەوتێکیان نابێت و، بەپێچەوانەیشەوە پێکەوەیی Ùˆ کۆدەنگی Ùˆ دووربینانە بیرکردنه‌وەیانه‌ كه‌ دەوڵەتی بە‌هێزیان Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ دەکات؛ جوولەکە Ùˆ ئیسڕائیل ÙˆÛ•Ùƒ نموونە. کەواتە ئەو بازنەی Ú©Û• Ù„Û• ئێستادا هەر Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوەیەکی تێدایە "بەبێ ڕەچاوکردنی ئاستی پێشکەوتنیان" كه‌ بەرهەمی توانای مرۆییی خودی خۆیانە، Ú† Ù„Û• بونیادنانی، Ú† Ù„Û• پاراستن Ùˆ بەرەوپێشبردنی.

مەبەست لە سەرچاوە مرۆیییەکان چیيە؟

مەبەست لە سەرچاوە مرۆیییەکان ئەو هێز و توانایانەن کە لە ناواخنی دانیشتووانی ناوچەیەک، یان هەرێمێکدا هەن و، لە چوارچێوەی کۆمەڵگەیەکدا کاری داهێنەرانە ئەنجام دەدەن و، هەر ئەوانیشن کە پرۆسەی گۆڕانی سەرچاوە سروشتییەکانی کۆمەڵگە لە شێوە سادەکەی بۆ بەرهەمەکان دەگۆڕن. هەر ئەمانیشن پرۆسەی ڕێکخستنی کۆمەڵگە بە هەموو دامەزراوە فەرمییەکانییەوە لە سەرجەم لایەنە شارستانی، کۆمەڵایەتی و هزرییەکانەوە ڕێک دەخەن؛ هەموو ئەمانەیش لە پێناو ئەو خواستە بەردەوام و ئەزەلییەی مرۆڤ و کۆمەڵگەیە، کە پێشکەوتن و بەرەوپێشچوونە.

 Ù…رۆڤ بە سروشتی خۆی کائینێکی کۆمەڵایەتییە Ùˆ هەر ئەم سیفەتەیشی وای کردووە پێویستیی بەردەوامی بە بەرامبەرەکەی هەبێت Ùˆ Ù„Û• چوارچێوەی ئەرک Ùˆ توانا Ùˆ لێهاتوویییەکانی ئەوانی تردا Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ئەوەی داوە خودی پێداویستی Ùˆ خواست Ùˆ ئەمانجەکانی خۆی وەدی بێنێت؛ بۆیە زۆر جار دەچێتە ناو بازنەی لاساییکردنەوە، یان باڵابوونی خواستەکانی Ùˆ زۆربوونی تمووحی Ù„Û• بوارە جیاجیاکاندا. هەر ئەم بەرزبوونەوەی ئاستی داواکارییانەیشیيەتی، زۆر جاران دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú•ÛŽÚ¯Û• بە خۆی بدات چەندین ڕیگە Ùˆ هۆکاری بابەتی (هەندێک جار نابابەتیش) بۆ گەیشتن بە خواستەکانی بەکار بهێنیت. بۆ ئەم کارەیشی، پشت بە توانا Ùˆ لێهاتووییی هزری Ùˆ جەستەییی خۆی دەبەستێت؛ هەر بۆیەیشە دەتوانرێت بگوترێت Ú©Û• "غیابی توانا Ùˆ لێهاتوویی، زۆربەی جاران غیابی خۆشگوزارانیی بەدواوەیە".

ئەگەر ئەم لێکدانەوەيە لەسەر ئاستی تاکەکەسەکانی نەتەوەیەک ڕاستی بێت، ئەوە لەسەر ئاستی کۆمەڵگە بەڵگەنەویستە. هەر بۆیە کۆمەڵگە لە داڕشتنی ستراتیژيیەتی خۆیدا، جا چ لە بواری سیاسی، ئیداری، ئابووری و کۆمەڵایەتی، یان هەر بوارێکی تردا بێت، پێویستە لە چوارچێوەی سەرچاوە مرۆیییەکانی خۆیەوە بڕگەکانی ئەم ستراتیژە ڕەنگ بکات، بەو جۆرەی بتوانێت بابەتی بوونی خۆی بسەلـمێنێت و ئیمکانییەتی بەکارهێنانی سەرچاوە مرۆیییەکانی هەبێت. بە مانایەکی سادەتر، هیچ پلانێکی ئاییندەیی- نەتەوەیی مانا و مەغزای بابەتی نابێت، ئەگەر فاکتەرە سەرەکییەکانی جێبەجێکردنی ئەو پلانەی لەخۆ نەگرتبێت کە گرنگترینیان "سەرچاوە مرۆیییەکانییەتی"؛ چونکە ئەوە مرۆڤە مانا بە شتەکان دەبەخشێت و لە چوارچێوەی پێداویستییەکانیدا ڕیزی کردوون و گرنگیی بەهاکانی بەسەردا بەشیونەتەوە، هەر مرۆڤە ئاوەدانی دروست دەکات و هەر ئەویشە کاوڵکاری دەخوڵقێنێت. بۆیە ڕوئیای ئاییندەییی هەر کۆمەڵگە و دامەزراوەیەک، پشت بە چەندێتیی سەرچاوە مرۆیییەکانی و چۆنێتیی توانا و لێهاتوویییان دەبەستێت.

بۆچی سەرچاوە مرۆیییەکان گرنگن؟

هونەری بەڕێوەبردن Ù„Û• دونیای ئەمڕۆدا، بەتایبەتی Ù„Û• قاڵبی ئەو دەوڵەتانەی Ú©Û• بنەماکانی حکوومەتدارییان بە پایە سەرەکییە مەدەنییەکان Ùˆ بە پشتبەستن بە دەقە نووسراوەکانی بواری مافەکانی مرۆڤ Ùˆ یەکسانی Ùˆ دادپەروەری قایم کردووە، هەموویان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو ڕەوتە هاوڕان Ú©Û• دەڵێت پەرەپێدانی وڵات Ùˆ باش بەڕێوەبردنی دامودەزگه‌کانی Ùˆ خوڵقاندنی بەها بەرزە فەرهەنگییەکان Ù„Û• ناخ Ùˆ هزری تاکەکانی کۆمەڵگەدا، هەموو Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ مرۆڤەوە Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ÛŒ مرۆڤ دەکرێت؛ بەو مانایەی Ú©Û• مرۆڤ سەرچاوەی سەرەکییە بۆ پێشکەوتن و، هەر خۆیشی خاڵی گرنگی وەرچەرخانەکانە. Ù„Û•Ù… ڕوانگەيەوە خۆیان Ù„Û•Ùˆ ڕەوتە لا داوە Ú©Û• سەرەتاکانی دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەم باو بوو، Ú©Û• دەیگوت مەبەست Ù„Û• گەشەپێدانی وڵات Ùˆ فراژووبوونی، خۆدانە پاڵ کەرتە ئابوورییەکەیەتی؛ بەو مانایەی Ú©Û• بەهێزیی وڵات، Ú•ÛŽÙƒ Ùˆ ڕاست پەیوەستە بە بە‌هێزیی ئابوورییەکەی، به‌تایبەتی Ù„Û• ڕووی سەرچاوە سروشتییەکانیيەوە.

بەپێی ئەم هاوکێشە Ú©Û†Ù†Û• بێ، ئەو وڵاتانەی Ù„Û• خواپێداوانن Ù„Û• ڕووی سەرچاوە سروشتییەکانەوە، Ù‡Û•Ù„ÛŒ پێشکەوتنیان زۆرترە، بەپێچەوانەیشەوە ئەو Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوانەی سەرچاوەی سروشتیی بە‌هێزیان نییە ئەوە Ù‡Û•Ù„ Ùˆ دەرفەتی ئەوەیان نییە بگەنە ئاستێکی باڵا Ù„Û• پێشکەوتن Ùˆ هێز. بە تێپەڕبوونی زەمەن Ùˆ دەرکەوتنی هەندێک ئەزموون Ùˆ ڕووداوی گرنگی سیاسی، ئابووری، ئایینی و، هاتنەکایەوەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© تیۆری Ùˆ بیروبۆچوونی زانستیی نوێ، دەرکەوت Ú©Û• گەشەسەندنی دەوڵەت Ùˆ نەتەوەیەک تەنیا پەیوەست نییە بەو سەرچاوە سروشتییانەی Ú©Û• هەیانە، بەڵکوو کلیلی پێشکەوتنی گەلان Ù„Û• دەستی تاکەکانی کۆمەڵگەکەیدایە و، ئەو مرۆڤانە دروستی دەکەن Ú©Û• لەسەر زەوییەکەی دەژین.

لێرەوە دەکرێت بە ئاوڕدانەوە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان بە هەموو بەشەکانییەوە، کە دەڵێت ئەوە مرۆڤە ڕۆڵی هەیە لە دروستبوونی واقعی کۆمەڵگەکەی بە هەر دوو ڕووەکەیەوە (باش و ناباش- دواکەوتوو و پێشکەوتوو)، کەوایە دەبێتە هاوکێشەیەکی زۆر ڕوون کە بۆ هاوسەنگکردنی، پێویستە بەردەوام کار لەسەر هەر دوو لای بکرێت، چ تاک لەسەر کۆمەڵگە و چ کۆمەڵگە لەسەر تاکەکانی. بۆیە کارکردن و داڕشتنی پلانی پەرەپێدان بە سەرچاوە مرۆیییەکانی هەر کۆمەڵگەیەک، زامنی وەدیهاتنی پێشکەوتنی زۆرە لەسەر ئاستی کەرتە جۆربەجۆرەکانی کۆمەڵگە.

کاتێک باس Ù„Û• پەرەپێدانی سەرچاوە مرۆیییەکان دەکەین، تەنیا خۆشگوزەرانیی ئابووری- ماددیی تاکەکان Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• ناگرێتەوە، بەڵکوو خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی Ùˆ شارستانییش لەخۆ دەگرێت. ئەو کۆمەڵگەیەی Ú©Û• ژمارەیەکی زۆرتری کەسانی پسپۆر Ùˆ خاوەن توانا Ùˆ لێهاتووی Ù„Û• بوارە جۆربەجۆرەکاندا هەبێت Ú©Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ پێشکەوتووی سەردەم دەیەوێت، ئەوە ئەو کۆمەڵگەیه‌ باشتر دەتوانێت بونیادی ئەو دامەزراوە کۆمەڵایەتی- شارستانی- خزمەتگوزارییانە بکات Ú©Û• Ù„Û• ڕێگەیانەوە باشتر پێداوستییەکانی دانیشتووان تێر دەکرێن Ùˆ باشتر خزمەتگوزارییان Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ دەکرێت.

لێرەدا خاڵێکی گرنگ Ùˆ جەوهەری هەیە Ú©Û• پێوستە ئاماژەی Ù¾ÛŽ بکرێت: تاکوو ئاستی خواست Ùˆ ڕوئیای هەر نەتەوە Ùˆ Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© بەرزتر بێت، ئەوە پێویستیی زیاتری دەبێت بۆ بەهێزیی سەرچاوە مرۆیییەکانی. بۆ نموونە کاتێک نەتەوەیەک بەپەرتەوازەیی دەژین Ùˆ Ù„Û• چوارچێوەی نەتەوە Ùˆ Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ©ÛŒ بچووک خۆیان دەناسن Ùˆ خۆیان Ù„Û•Ù… قاڵبە سادەدا بە Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوەکانی دیکە ده‌ناسێنن، ئەوە لەوانەیە بۆ ئەوان هەبوونی چەند تیمێک Ùˆ چەند گرووپێکی Ù‡Û•ÚµÙ¾Û•Ú•Ú©ÛŽÛŒ میللی Ùˆ چەند چالاکییەکی سادەی نەتەوەییی جیاکراوە Ù„Û• نەتەوەکانی دیکە بەس بێت و، Ù„Û• بارێکی ئاوادا بازنەی پێویستی بۆ سەرچاوەیەکی بەهێزی مرۆیی، زۆر تەسکە.

 Ø¨Û•ÚµØ§Ù… کاتێک هەر ئەم نەتەوە Ùˆ Ú¯Û•Ù„Û•ØŒ خواست Ùˆ ئامانجی گەورەیان بۆ دروست دەبێت Ùˆ کار بۆ وەدیهێنانی دەکەن Ùˆ بڕیاری بەیەکەوەژیان لەسەر خاکێک Ùˆ دواتر خۆبەڕێوەبردن Ùˆ حکوومەتداری Ùˆ دروستکردنی دەوڵەت Ùˆ یاسادانان Ùˆ چەسپاندنی مافەکانی مرۆڤ Ùˆ هەوڵدانیان بۆ خۆگونجاندن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یاسا نێودەوڵەتییەکان Ùˆ بەها مرۆیییە مەدەنییە باڵاکان دەدەن، ئەوە پێویستە بە ئەندازەی گەورەییی ئامانجەکانیان سەرچاوە مرۆیییەکانیان ئامادە بکەن بۆ ئەوەی دواجار بتوانن ئەوەی دەیانەوێت Ù¾ÛŽÛŒ بگەن و، بشتوانن بەڕێوەی ببەن بەو جۆرەی Ú©Û• پێوستە، چونکە بەهێزی Ùˆ تواناییی سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دونیای ئەمڕۆدا (جا Ú† Ù„Û• کەرتی گشتی، یان تایبەت) زامنی گۆڕان Ùˆ پێشکەوتنی ڕیشەیییە، بەتایبەت Ù„Û• بواری حکوومەتداری Ùˆ کارگێڕیی کۆمەڵگەدا. بۆ دەوڵەتێکی بەهێزی دیموکراسی Ùˆ مەدەنی، پێویستە سەرچاوەیەکی مرۆییی دیموکراسیخواز Ùˆ مەدەنی Ùˆ یەکگرتوو هەبێت.

بۆ داهاتوو چی بکەین؟

کوردستان لەم قۆناغەدا، دەیەوێ ببێ بە دەوڵەتێکى سەربەخۆ. دەوڵەتى سەربەخۆى بەهێزى لەسەرپێوەستاو، دەبێ ستراکتۆرەکەى بە جۆرێک بەهێز بکات لە ماوەیەکى کورتدا پایەکانى درز و شەقى تێ نەکەوێ. یەکێک لەو کایە گرنگانەى کە بە دیدى ئێمە پایەیەکە لە پایەکانى دەوڵەتیکى بەهێزى دامەزراوەیى، ڕەنگڕێژکردنى پلانێکى تۆکمەیە بۆ پەرەپێدانى سەرچاوەیەکی مرۆیی و دەوڵەمەندکردنى تواناى مەعریفى و، پاشان بەکارخستنیانە لەو بوارانەى کە سیماى پێشکەوتنى کۆمەڵایەتى و ئابوورییەکى بەهێز و دیپلۆماسییەتێکى پەرەپێدراو و فەرهەنگێکى بەبڕشتن بۆ نەتەوە. لە بەشى دووەمى وتارى ئاییندەمان، دانە دانە شرۆڤەیان بۆ دەکەین.

 
 
« بۆچى تەوژمى تیرۆرى فیکرى Ù„Û• کوردستاندا سەرى هەڵدا؟
« ئاشتیی کۆمەڵایەتی، Ù„Û• بەردەم مەترسییەکانی تیرۆری فکریدا
« دەوڵەت Ùˆ زەمینەسازییەکانی
« دەوڵەت Ùˆ زەمینەسازییەکانى
« زەروورەتی سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا  
« زەروورەتى سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا
« لەبارەی کەسایه‌تیی شارستانی Ùˆ سیمبولی نەتەوەیی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون