PÊNÛS
 
مێژووی توندوتیژی؛ لێکه‌وته ‌و چاره‌سه‌ره‌کانی 
     2017-10-05
کنێر عه‌بدوڵڵا

مێژووی توندوتیژی؛ Ù„ÛŽÚ©Ù‡‌وته ‌Ùˆ چاره‌سه‌ره‌کانی

 

کنێرعه‌بدوڵڵا،  نووسەر

توندوتیژی به‌گشتی یه‌كێكه‌ له‌ دیارده‌ قێزه‌ون Ùˆ Ù¾Ú• Ù„Û• هه‌Ú•Ù‡‌شەکان سه‌باره‌ت به‌Ùˆ ده‌ستكه‌وتانه‌ی، مێژووی ‌مرۆڤایه‌تی به‌ده‌ستی هێناون‌.‌ ئاشکراترین جۆره‌کانی توندوتیژیی به‌رامبه‌ر به‌ ژنان، له‌ لایه‌Ù† Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی نێره‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێن، Ú©Û• پرسێكی هه‌ستیاره‌ و، پێویسته‌ له‌ Ú†Ù‡‌ندین گۆشه‌نیگاوه‌ قسه‌ÛŒ له‌سه‌ر بكرێت، چونکه‌ به‌ درێژاییی مێژوو، ژنان Ú†Ù‡‌وسێنراونه‌ته‌‌وه‌ Ùˆ وه‌Ùƒ كاڵا سه‌یر کراون Ùˆ جیاکارییان له‌Ú¯Ù‡‌ڵدا ‌ده‌کرێت.

 Ù„Û• جیهانێکدا، Ú©Û• Ù†Û•Ú© هەر سووکایەتی Ùˆ توندوتیژی، بەڵکوو جەنگ Ùˆ کوشتار Ùˆ تیرۆر بوونەتە سیمایەکی دڵتەزێنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مرۆیی، Ù„Û• نێوه‌ندی قوربانیانی جەنگ Ùˆ کوشتار Ùˆ تیرۆر Ùˆ ئاکامە وێرانکەرەکانیدا، Ù„Û• بێکاری Ùˆ ئاوارەیی Ùˆ بێمووچەیی Ùˆ نەمانی ئاسایشی کۆمەڵایەتیدا، ژنان قوربانیی یەکەمن.  وێڕای سه‌رهه‌ڵدانی سه‌ده‌ÛŒ بیست ‌Ùˆ ‌یه‌Ùƒ Ùˆ هه‌موو ئه‌Ùˆ ده‌ستكه‌وتانه‌ÛŒ كه‌ مرۆڤ له‌ بواره‌ جیاجیاكانی ژیاندا به‌ده‌ستی هێناون‌ و، له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پێشكه‌وتن Ùˆ ‌جیهانیبووندا، هێشتا نه‌توانراوه‌ مرۆڤایه‌تی به‌ره‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئاشتی Ùˆ خۆشه‌ویستی Ùˆ هاوڕێیه‌تی هه‌نگاو بنێت. له‌Ù… پێشكه‌وتنه‌ÛŒ ئێستایشدا زۆرێك له‌ دیارده‌ ÙƒÛ†Ù† Ùˆ پاشماوه‌كانی سه‌رده‌Ù…ÛŒ ڕابردوو به‌دی ده‌كرێن، كه‌ پێشتر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یان كۆت Ùˆ قێزه‌ون كردبوو.

توندوتیژی:

توندوتیژی، دیاردەیەکی شاراوە Ùˆ نادیار نییە، بەڵکوو جیهانییە Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© تایبەتمەندیی Ú©Ù‡‌لتووری، کۆمەڵایەتی، نه‌ته‌وه‌یی، سیاسی Ùˆ ئابووریی هه‌یه‌. کات Ùˆ شوێنی تایبەتی نییە Ùˆ سنووری شوێنێک، یان وڵاتێک، یان کیشوەرێکی نییە، واته‌ سنووری جوگرافیی  Ù†ÛŒÛŒÛ•. ژنانی ماڵەوە Ùˆ ده‌ره‌وه‌ØŒ خوێندەوار Ùˆ نەخوێندەوار، دەوڵەمەند Ùˆ هەژار، بەڕێوەبەر، یان فەرمانبەرێکی ئاسایی، جوان Ùˆ ناشیرین، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ پێشکەوتوو Ùˆ دواکەوتوو دەگرێتەوە و، هەمیشە بە شێوەیەک Ù„Û• شێوەکان تووشی توندوتیژیی جەستەیی، یان دەروونی، یان سێکسی دەبنەوە، Ù„Û• لایەن باوک، مێرد، برا، Ú©ÙˆÚ•ØŒ مام Ùˆ خاڵ Ùˆ Ù‡ÛŒ ترەوە.

توندوتیژیی دژی ژنان:

به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێناسه‌ÛŒ ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان Ù„Û• ساڵی 1993دا، توندوتیژیی دژ به‌ ژنان بریتییه‌ له‌: "هەر جۆرە توندوتیژییەک كه‌ ببێتە Ù‡Û†ÛŒ زیان Ùˆ ئازاری جەستەیی، یان دەروونی، بە مەبەستی زیانگەیاندن، یان بەرتەسککردنه‌وه‌ÛŒ ئازادیی ژنان، Ú† لەناو خێزاندا بێت و، Ú† لەناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا، Ú©Ù‡‌ دەتوانرێت بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ نهێنی Ùˆ ئاشکرا، یان Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ زۆرەملێ ئه‌نجام بدرێت."

توندوتیژییه‌کان له ‌ئاست جیهاندا چیمان Ù¾ÛŽ ده‌ڵێن؟

‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ زانیارییه‌کانی Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ ته‌له‌فۆنییه‌کانی تایبه‌ت به‌ یارمه‌تیی ژنان له‌ شاری ئۆپسالا،  Ù„Ù‡‌ کاتی ئاساییدا نزیکه‌ÛŒ 70 زه‌Ù†Ú¯ÛŒ ته‌له‌فۆنی دێت Ùˆ داوای یارمه‌تییان Ù„ÛŽ ده‌کرێت، به‌ڵام له‌ کاتی دوای پشووی هاویندا Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ستپێکردنه‌وه‌ÛŒ کاردا ژماره‌ÛŒ داوای یارمه‌تییه‌ ته‌له‌فۆنییه‌کان ڕۆژانه‌ ده‌گاته‌ 100 په‌یوه‌ندی. واته‌ دیارده‌ÛŒ توندوتیژی دژ به‌ ژنان، له‌ دوای پشووی هاوین زیاد ده‌کات. 16% بۆ 25%ÛŒ ژنان Ù„Û• جیهاندا ڕووبه‌ڕووی توندوتیژی دەبنەوە، Ú©Û• Ù„Û• ترسان Ùˆ Ù„Û• برسان، یان Ù„Û• شەرمان ناوێرن باسی Ù„ÛŽÙˆÛ• بکەن Ùˆ زیاتر بێدەنگی هەڵدەبژێرن.

 Ø¨Ù‡‌Ù¾ÛŽÛŒ ئامارە جیهانییەکان، ساڵانە چەندین هەزار Ú©Ú† لەسەرتاسەری جیهاندا خەتەنە دەکرێن. ئاماری سندووقی کۆمه‌ÚµÛŒ ڕێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان، به‌راوردی کردووه‌ Ú©Ù‡‌ ساڵانه‌ (5000) Ú˜Ù† له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا له ‌لایه‌Ù† خێزانه‌کانیانه‌وه‌ به‌ هۆکاری نامووسی ده‌کوژرێن. له ‌هه‌ر 5 ژن، Ú˜Ù†ÛŽÚ© ڕۆژانه‌ ده‌ستدرێژی، یان هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ده‌ستدرێژیی سێکسیی ده‌کرێته‌ سه‌ر. 47%ÛŒ ژنانی ئۆرد‌Ù† به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی ڕووبه‌ڕووی لێدان ده‌بنه‌وه‌. 30%ÛŒ ژنانی ئه‌مریكا له‌ لایه‌Ù† هاوسه‌ره‌كانیانه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی توندوتیژیی جه‌سته‌یی ده‌بنه‌وه‌ و، 95%ÛŒ قوربانیانی توندوتیژی له‌ فه‌Ú•Ù‡‌‌نسا‌ØŒ ژنانن. له‌ هه‌ر 10 Ú©Ù‡‌س له‌ قوربانیانی توندوتیژی له‌ وڵاتی هیند، 8 کەسیان ژنن. 60%ÛŒ نیشته‌جێبووانی كه‌ناری ڕۆژاوا Ùˆ غه‌زه‌ ڕووبه‌ڕووی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ جه‌سته‌یی Ùˆ سوكایه‌تی Ùˆ ده‌ستگیركردن ده‌بنه‌وه.‌

ساڵانە لەسەرتاسەری جیهاندا هەزاران Ú˜Ù† بەزۆر، یان بە فریودان، یانیش بە بیانووی پەیداکردنی Ù‡Û•Ù„ÛŒ کارکردن، Ù„Û• لایەن باندەکانی لەشفرۆشییەوە تووشی لەشفرۆشی دەبن Ùˆ بۆ بژیوی ژیان، یان هەندێ جاریش ÙˆÛ•Ú© خوویەک، دەست بە لەشفرۆشی دەکەن Ùˆ Ù„Û• هۆتێل Ùˆ باڕەکان Ùˆ خانووکانی تایبەت بە لەشفرۆشیدا كار دەکەن. لەشفرۆشەکانیش زۆربەی کات تووشی توندوتیژیی جەستەیی Ùˆ دەروونی Ùˆ سێکسی دەبنەوە. ڕاپۆرتی ڕێكخراوی ته‌ندروستیی جیهانی ئاماژه‌ÛŒ به‌وه‌ داوه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 7%ÛŒ ژنان له‌ نێوان ته‌مه‌Ù†ÛŒ 15 بۆ 44 ساڵان له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا به ‌ده‌ست دیارده‌ÛŒ توندوتیژییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن.

ئاماره‌کانی هه‌رێمی کوردستان:

 Ù„Û• ساڵی 2015دا 55 كوشتن، 64 خۆكوشتن، 198 سووتان، 125 خۆسووتاندن، (6636) ئەشكەنجە Ùˆ سكاڵا و، 124 دەستدرێژی له‌ هه‌رێمی کوردستاندا هه‌بووه‌.
Ù„Û• ساڵی 2016دا 46 كوشتن، 73 خۆكوشتن، 223 سووتان، 94 خۆسووتاندن، (6679) ئەشكەنجە Ùˆ سكاڵا و، 108 دەستدرێژی تۆمار كراون. له‌ کاتێکدا Ú¯Ù‡‌ر ئامارەكانی ساڵی 2016ØŒ بە ساڵی 2015 بەراورد بكرێن، Ù„Û• ÙƒÛ†ÛŒ گشتیدا توندوتیژییەكان 79 حاڵەت كەمیان كردووە، بەڵام به‌Ù¾ÛŽÛŒ جۆرەكان، خۆكوشتن بە 9 حاڵەت Ùˆ سووتانیش بە 25 حاڵەت زیادیان كردووە.

له‌ 3 مانگی ساڵى 2017شدا 10 Ú˜Ù† كوژراون، 14 حاڵه‌تى خۆكوشتنى ژنان تۆمار كراوه‌ØŒ 14 Ú˜Ù† خۆیان كوشتووه‌ و، 30 حاڵه‌تی ده‌ستدرێژیکردنه‌ سه‌ر ژنانیش هه‌بووه‌. سووتان بریتی بووه‌ له‌ 72 حاڵه‌ت و، خۆسووتاندنیش 37 حاڵه‌ت. له‌ کاتێکدا Ú©Û• Ú©Û†ÛŒ سکاڵاکردن له‌ ماوه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ سێ مانگه‌دا بریتی بووه‌ له‌ (1888) حاڵەت. له‌ پاڵ حاڵه‌ته‌كانى كوشتن Ùˆ خۆكوشتندا، ده‌یان Ùˆ سه‌دان حاڵه‌تى توندوتیژیى به‌رامبه‌ر به‌ ژنان له‌ شێوه‌Ù‰ ده‌ستدرێژیى سێكسى Ùˆ سووتان Ùˆ خۆسووتاندا تۆمار كراون؛ ته‌نانه‌ت تۆماركردنى سكاڵاى یاسایى له ‌لایه‌Ù† ژنانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌Ùˆ ده‌ستدرێژییانەی كراوه‌ته‌ سه‌ریان، هیچ داكشانێكى به‌خۆوه‌ نه‌دیوه‌. له‌ ماوه‌Ù‰ ساڵى 2014دا (6673) سكاڵا هەبووە و، له‌ ساڵى 2015دا Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌كه‌ بۆ (7436) سكاڵا به‌رز بووەته‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌ له‌ كاتێكدایە Ú©Û• ته‌نیا له ‌6 مانگى سه‌ره‌تاى ساڵی 2015دا به‌دیاریكراوى (2942) سكاڵا له ‌لایه‌Ù† ژنانه‌وه‌ تۆمار كراوه‌.

مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی توندوتیژی:

دانانی Ú•Û†Ú˜ÛŒ 25ÛŒ Ù†Û†Ú¤Ù‡‌مبه‌ر، وه‌Ú© Ú•Û†Ú˜ÛŒ جیهانیی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ توندو‌تیژیی دژ به‌ ژنان، به ‌Ù‡Û†ÛŒ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ژنان Ùˆ پیاوانی ئازادیخواز Ùˆ یه‌کسانیخواز له‌ به‌رامبه‌ر سه‌رمایه‌داری Ùˆ حکوومەته‌کانی ژێر Ú†Ù‡‌Ù¾Û†Ú©ÛŒ سه‌رمایه‌داریدا هاته‌ ئاراوه‌. ٤٥ ساڵ Ù¾ÛŽØ´‌ ئێستا Ùˆ له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŽÚ©ÛŒ وه‌Ú© ئه‌مڕۆدا، 3 خوشکی خه‌ÚµÚ©ÛŒ کۆماری دۆمێنیکه‌ن، به‌ ناوی "خوشکانی میرابیل"ØŒ له‌ دوای Ú†Ù‡‌ندین مانگ ئه‌Ø´Ú©Ù‡‌نجه‌ØŒ سه‌ره‌نجام له ‌لایه‌Ù† ڕێکخراوی ئه‌منیی سوپای ئه‌Ùˆ وڵاته‌وه‌‌ کوژران. "تاوان"ÛŒ ئه‌Ùˆ 3 خوشکه،‌ به‌شداریكردن بوو له‌ چالاکییه‌ سیاسییه‌کانی دژ به‌ حکوومەتی دیکتاتۆریی زاڵ به‌سه‌ر دۆمینیکه‌ندا.

٢١ ساڵ له‌ دوای ئه‌Ù… ڕاستییه‌ØŒ واته‌ ساڵی 1981ØŒ له‌ کۆنفرانسێکدا له‌ بۆگۆتا، پایته‌ختی کۆڵۆمبیا، Ú©Û• له ‌لایه‌Ù† داکۆکیکارانی مافه‌کانی ژنان له‌ ئه‌مریکای لاتین Ùˆ ناوچه‌ÛŒ کارائیب به‌سترابوو، پێشنیاری ئه‌ÙˆÛ• کرا Ú©Ù‡‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ کوژرانی خوشکانی میرابیل، بکرێته‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ توندوتیژیی دژ به‌ ژنان. ئامانج له‌Ùˆ‌ پێشنیاره‌ ئه‌وه‌ بوو، Ú©Ù‡‌  ڕێز له‌ خه‌باتی ئازادیخوازانه‌ Ùˆ یه‌کسانیخوازانه‌ Ùˆ بوێریی ئه‌Ù… 3 خوشکه‌ گیانبه‌ختکردووه‌ بگرن و، سه‌ر‌نجی بیری گشتی به‌ره‌Ùˆ لای به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ توندوتیژیی دژ به‌ ژنان ڕابکێشن. ئه‌Ù… هه‌وڵانه،‌ بوونه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ Ú©Û• ساڵی 1999 ڕێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کانیش Ú•Û†Ú˜ÛŒ 25ÛŒ Ù†Û†Ú¤Ù‡‌مبه‌ری، ÙˆÛ•Ú© Ú•Û†Ú˜ÛŒ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ توندوتیژیی دژ به‌ ژنان به‌Ú•Ù‡‌سمی ناساند. ساڵــــێک دواتریش، واتە له‌ ساڵی ٢٠٠٠دا ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ ڕێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان بڕیارنامه‌ÛŒ 1325ÛŒ به‌ ناوی "ژنان، ئاشتی Ùˆ ئاسایش" په‌سه‌ند کرد. ئه‌Ù… بڕیارنامه‌یه‌ هۆکارێک بوو بۆ ئەوەی ئه‌نجامده‌رانی کرده‌وه‌ÛŒ توندوتیژیی دژ به‌ ژنان ڕاپێچی دادگه‌ بكرێن. له‌ ماوه‌ÛŒ 12 ساڵی ڕابردوودا، واتە له‌ کاتی بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ بڕیارنامه‌Ú©Ù‡‌ÙˆÛ•ØŒ نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان، Ú•Û†Ú˜ÛŒ 25ÛŒ Ù†Û†Ú¤Ù‡‌مبه‌ر، به‌ خۆپیشاندان Ùˆ ڕێپێوان، Ú¯Ù‡‌ڵاڵه Ùˆ ڕێکاری کاره‌ یاسایییەکان Ùˆ مافه‌کان و، به‌ڕێوه‌بردنی Ú†Ù‡‌ندین سمیناری زانستی Ùˆ پسپۆڕی، چالاکییەکانی ئەو Ú•Û†Ú˜Û• به‌ڕێوه‌ ده‌بات.

هۆكاره‌كانی  توندوتیژیی دژ به‌ ژنان:

Ù¡- هۆكاری ئابووری: به‌گشتی ژنان سه‌رچاوه‌ÛŒ داهاتی سه‌ربه‌خۆیان نییه‌Ø› ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌یشیان بێت، زۆربه‌ÛŒ جار پیاو ده‌ستی به‌سه‌ردا گرتووه. له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ‌ ڕۆژهه‌ڵاتدا وا باوه،‌ Ú©Ù‡‌ ده‌بێ Ú˜Ù† چاوی له‌ ده‌ستی پیاو بێت. به‌گشتی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ قبووڵی ناكات Ú˜Ù† كار بكات Ùˆ داهاتێك بۆ خۆی په‌یدا بكات. بۆیه‌ لاوازیی باری  ئابووری، یان هه‌ڵاوسانی  ئابووری Ùˆ گرفته‌ ئابوورییه‌كان، وا ده‌كه‌Ù† مرۆڤه‌كان به‌ره‌Ùˆ توندوتیژی هه‌نگاو بنێن Ùˆ Ú•Ù‚ Ùˆ كینەی‌ خۆیان به‌ توندوتیژی به‌سه‌ر ژندا خاڵی بكه‌Ù†. سه‌رباری ئه‌وه‌یش، "نه‌فه‌قه‌"ÛŒ پیاو بۆ ژن، هۆكارێكه‌ بۆ بچووككردنه‌وه‌ÛŒ Ú˜Ù† Ùˆ هێنانه‌ئارای توندوتیژی له‌ دژی ئه‌Ùˆ.

Ù¢- هۆكاری ڕۆشنبیری: هه‌ستنه‌كردن Ùˆ نه‌زانینی Ú˜Ù† سەبارەت به‌ ئه‌رك Ùˆ مافه‌كانی له‌ لایه‌كه‌وه‌ و، نه‌زانینی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ریش له‌باره‌ÛŒ ئه‌Ùˆ مافانه‌ÙˆÛ• له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ سنووربه‌زاندن Ùˆ توندوتیژی دێنێته‌ ئاراوه‌. وێڕای جیاوازیی ئاستی ڕۆشنبیری له‌ نێوان هاوسه‌ره‌كاندا، به‌تایبه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر Ú˜Ù† له‌ ڕووی ڕۆشنبیرییه‌وه‌ له‌ ئاستێكی باڵاتردا بێت، وه‌Ùƒ كاردانه‌وه‌یه‌Ùƒ پیاو هه‌ÙˆÚµ ده‌دات به‌ جنێودان Ùˆ به‌كه‌Ù… سه‌یركردن Ùˆ بچووككردنه‌وه‌ÛŒ ژن، Ù„اوازییه‌كه‌ÛŒ خۆی بشارێته‌وه‌.

Ù£- هۆكاری په‌روه‌رده‌یی: په‌روه‌رده‌ÛŒ توندوتیژ، تاكی توندوتیژ به‌رهه‌Ù… ده‌هێنێت. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر تاك قوربانیی ده‌ستی توندوتیژی بێت، ئه‌وا خاوه‌Ù†ÛŒ كه‌سایه‌تییه‌ÙƒÛŒ لاواز Ùˆ متمانه‌به‌خۆنه‌بوو ده‌بێت؛ بۆیه‌ له‌ داهاتوودا ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† توندوتیژی بكه‌نه‌ فاكته‌رێك، تا لاوازییه‌كانی خۆیانی Ù¾ÛŽ بشارنه‌وه‌ Ùˆ دواتریش هه‌ر توندوتیژیی Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌. ئه‌Ù… جۆره‌ توندوتیژییه‌ به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 83% به‌رچاو ده‌كه‌وێت. بینه‌ری توندوتیژیی په‌یڕه‌وكراو له‌ لایه‌Ù† باوكه‌وه‌ له‌ دژی دایك، له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ بنه‌مایه‌ په‌روه‌رده‌ ده‌كرێت كه‌ ڕێز بۆ به‌ها دانه‌نێت Ùˆ شێوازێكی توند له‌ Ú•Ù‡‌فتاریدا جێبه‌جێ بكات؛ ئه‌مه‌یش له‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ‌ 39%ÛŒ حاڵه‌ته‌كاندا بینراوه‌.

Ù¤- هۆكاری ژینگه‌یی: له‌Ùˆ گرفته‌ ژینگه‌یییانه‌ÛŒ كه گوشار ده‌خه‌نه‌ سه‌ر مرۆڤ، بریتین له‌ جه‌نجاڵی، نه‌بوونی خزمه‌تگوزاریی پێویست، نه‌بوونی شوێنی نیشته‌جێبوون، زیادبوونی دانیشتووان Ùˆ Ù‡ÛŒ تر. له‌Ùˆ ژینگه‌یه‌دا، مرۆڤ تێك ده‌شكێت و، هانده‌ر نییه‌ له‌ به‌ده‌ستهێنانی ئامانجه‌كان Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی كاری شیاو بۆ لاوان؛ ئه‌مه‌یش پاڵنه‌ره‌ به‌ره‌Ùˆ توندوتیژی Ùˆ هه‌ڵچوون له‌ به‌رامبه‌ر كه‌سێكی لاوازتردا، كه‌ ئه‌ویش ژنه‌.

Ù¥- خراپ به‌كارهێنانی سیسته‌Ù…ÛŒ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ: ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌ÛŒ  Ú©Ù‡‌ به‌Ù‡Û†ÛŒ خراپبه‌كارهێنانی تەکنەلۆژیا Ùˆ مۆبایله‌وه‌ØŒ بۆته‌ ده‌ره‌نجامی Ú†Ù‡‌ندین حاڵه‌تی كوشتن Ùˆ توندوتیژی. هه‌زمنه‌كردنی ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ ئامرازه‌كانی په‌یوه‌ندیكردن، ڕێگر بووه‌ له‌وه‌ÛŒ مرۆڤ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ فیكریدا بڕوات.

Ù¦- لاوازیی جێبه‌جێکردنی یاسا: به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆر له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ تا ئێستا عه‌قڵییە‌تی خێڵ به‌ڕێوه‌یان ده‌بات. ئه‌Ù… ڕاستییه‌یش له ‌هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ÛŒ داوه‌ته‌وه، بۆیه‌ له‌ هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌کدا خێڵایەتی ده‌سه‌ڵاتی هه‌بێت، یاسا كه‌متر ده‌توانێت خۆی بسه‌پێنێت .

Ù§- نه‌بوونی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ په‌روه‌رده‌ییی نوێ: ئەم دیاردەیە‌ وای کردووه‌ به‌رنامه‌یه‌Ú©ÛŒ تۆکمه‌ÛŒ به‌هێز له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده‌ییدا نه‌بێت، Ú©Ù‡‌ به‌ ڕیتم Ùˆ شێوازێکی جیاواز تاکه‌کان وه‌Ú© مرۆڤ Ùˆ بەبێ جیاوازی په‌روه‌رده‌ بکات.

Ù¨- نه‌بوونی هێزێكی ڕێکخستن Ùˆ یه‌كگرتووی ژنان، كه‌ Ù„Û•‌ به‌رامبه‌ر داوا Ùˆ مافه‌كانیاندا یه‌كده‌Ù†Ú¯ Ùˆ یه‌كهه‌ڵوێست بن؛ هه‌روه‌ها دابونه‌ریت Ùˆ كه‌لتووری كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ كه‌ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ ده‌بێ Ú˜Ù† ملكه‌Ú†ÛŒ زۆر شت بێت.

Ù©- خودی Ú˜Ù†: ژنان به‌ ئامرازێكی سه‌ره‌كیی هه‌ندێك له‌ جۆره‌كانی توندوتیژی له ‌قه‌ÚµÙ‡‌Ù… ده‌درێن. هه‌ر بۆیه‌ كاردانه‌وه‌ÛŒ Ú˜Ù† له‌ په‌سه‌ندكردن Ùˆ چاوپۆشیكردن Ùˆ بێده‌نگیدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌. ئه‌وه‌یش هانی به‌رامبه‌ر ده‌دات، Ú©Û• زیاتر Ú˜Ù† بچه‌وسێنێته‌وه‌. بێ گومان بێده‌نگبوونیشی هۆکاری زۆره‌.

١٠- ده‌سه‌ڵاتی حوکمڕانی: توندوتیژیی حكوومه‌ت Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌كانی، بازنه‌ÛŒ توندوتیژی فراوانتر ده‌کات؛ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ژێر سایه‌ÛŒ فه‌رمانڕه‌واییی ده‌سه‌ڵاتی باڵاتردا بێت، ئه‌ویش له‌ ئاكامی پاڵپشتیكردن له‌Ùˆ یاسایانه‌ÛŒ ژنان ده‌Ú†Ù‡‌وسێننه‌وه‌ØŒ یان پشتگیریكردن له‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ جێبه‌جێكاری ئه‌Ùˆ یاسایانه‌ن، هه‌رچه‌ند هۆكار Ùˆ په‌یڕه‌وكه‌‌رانیشیان جیاواز بن.

ئاسه‌واری توندوتیژی:

به‌Ù¾ÛŽÛŒ دەرەنجامی لێکۆڵینەوەکان، توندوتیژیی دژی ژنان جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ کاریگەری Ùˆ ئاسه‌واری خراپی دەبێت لەسەر ژن، ÙˆÛ•Ú© تاکیش کاریگەرییەکی زۆر خراپ Ùˆ مەترسیداری لەسەر تەندروستیی خێزان Ùˆ منداڵ Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ دەبێت‌ و،‌ دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی شیرازەی خێزان Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یش Ù„ÛŽÚ© بترازێت. جۆری توندوتیژیی ده‌روونی، کاریگەرییەکەی قووڵتر Ùˆ مەترسیدارتره‌ له‌ توندوتیژیی جه‌سته‌یی، Ú©Ù‡‌ ئاسه‌وارەکەی ته‌نیا به‌سه‌ر جه‌سته‌وه‌ دیاره‌. کاتێک کەسێک تووشی ئەم جۆرە توندوتیژییە ده‌بێت زیاتر گۆشەگیر، بێزار، خەمۆک Ùˆ ڕاڕا دەبێت Ùˆ ئەگەری خۆکوشتن Ùˆ خۆسووتانی Ù„Û• ئارادایە، چونکه‌ ئاسه‌واره‌Ú©Ù‡‌ÛŒ شاراوه‌یه‌ Ùˆ به‌رجه‌سته‌ نییه‌ و، ته‌نانه‌ت هێنده‌ دووچاری ئاڵۆزی Ùˆ گرێی ده‌روونی ده‌بێته‌وه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ Ù„Û• قۆناغ به‌ قۆناغی ته‌مه‌Ù†ÛŒ مرۆڤه‌کاندا به ‌شێوه‌ÛŒ جیاجیا Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ ده‌بێت.

جۆرەکانی توندوتیژیی دژی ژنان:

جۆره‌کانی توندوتیژیی دژ به‌ ژنان زۆر Ùˆ جۆراوجۆرن، له‌وانه‌:

1. توندوتیژیی جەستەیی: هه‌موو جۆرە توندوتیژییەکی فیزیکی بەرامبەر بە ژنان ده‌گرێته‌وه‌ØŒ ÙˆÛ•Ú©: لێدان، سووتان، کوشتن Ùˆ گرتن Ùˆ به‌ستنه‌وه‌ØŒ چنگڵگرتن، ڕاکێشانی قژ، ده‌رکردن له‌ ماڵ، بێبه‌شکردن له‌ خواردن، گازلێگرتن، مشت Ùˆ شه‌قلێدان Ùˆ پاڵپێوه‌نان.   

2. توندوتیژیی دەروونی: ئەم جۆرە توندوتیژییە بەڕواڵەت هیچ نیشانەیەکی دەرەکیی نییە، به‌ڵکوو ناوەکی Ùˆ دەروونییە Ùˆ شموولی سووکایەتیپێکردن، تانە، توانج، جنێوپێدان، Ø´Û•Ú•ÛŒ ده‌روونی Ùˆ بێبەشکردن Ù„Û• سۆز Ùˆ خۆشەویستی Ùˆ بەکارهێنانی زمانی ڕەقوتەق Ùˆ هەڕەشەوگوڕەشەیە و، Ù„Û• قسه‌ÛŒ ناحه‌ز Ùˆ سووک Ùˆ تۆمه‌تدانه‌پاڵ Ùˆ به‌هانه‌گرتنی زوو زوو Ùˆ قسه‌نه‌کردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌کتر Ùˆ لاوازیی خۆشه‌ویستی Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن  Ù„Ù‡‌ شێوه‌ÛŒ جه‌سته‌ Ùˆ جلوبه‌رگی ژناندا خۆی ده‌بینێته‌وه‌.

3. توندوتیژیی سێکسی :ئەم جۆرە توندوتیژییە زیاتر لە لایەن مێرد و کەسوکاری نزیکی ژنانەوە دەکرێت و ژنان تووشی شۆک و زیان دەکات و، دووگیانبوونی ناشەرعی و زۆرەملێ و لەباربردنی منداڵ لەخۆ دەگرێت.

ژنانی بەندکراو، هەندێ جار بە بیانووی لێپێچینەوەوە، دەکەونە بەر توندوتیژیی سێکسی و دەروونی و جەستەیی و ئەشکەنجەدران و تانەوتوانجلێدران و هەڵواسران و بەقژڕاکێشران و داغکران و هتد .

ژنانی کارەکەری ماڵان، یان دامودەزگه‌کان، بەرەوڕووی توندوتیژی دەبنەوە. هەندێ خاوەنکار، یان بەڕێوەبەر، بە چاوی تەماحەوە سەیریان دەکەن Ùˆ Ú† Ù„Û• بواری سێکسی، یان دەروونییەوە توندوتیژییان دەرهەق ده‌Ú©Ù‡‌Ù† Ùˆ زۆر جاریش ژنان Ù„Û• ڕووی ناچارییەوە مل بۆ ئەو کارانە دەدەن، چونکه‌ به‌ ملنەدانیان تووشی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© تۆمەت Ùˆ قسەوقسەلۆک دەبنەوە.

4. توندوتیژیی خێزانی: باوترین شێوەی توندوتیژییە کە تێیدا کچان و ژنان بە کۆمەڵێک بیانووی پڕوپووچ و دواکەوتووانە بەرەوڕووی توندوتیژی دەبنەوە. دڵپیسی و ڕەزیلی، دوو هۆکاری سەرەکین و، هەندێ جار نەزۆکییش دەتوانێت هۆکارێک بێت بۆ توندوتیژیی دژی ژنان. گیرۆدەبوونی پیاوان بە ماددە سڕکەرەکان و تەمبەڵی و کارنەکردن و تووڕەبوون و ناهۆشیاریی پیاوانیش هۆکارێکە بۆ توندوتیژی.

5. توندوتیژیی کۆمەڵایەتی: زۆر جار بە بیانووی لادان Ù„Û• نەریتی باب Ùˆ باپیران Ùˆ لەکەدارکردنی شەرەف Ùˆ نامووسی خێزان Ùˆ هەڵسوکەوتی نه‌شیاو Ùˆ ئابڕووبەرانەوه،‌ ژنان Ù„Û• لایەن باوک Ùˆ برا Ùˆ مێرد Ùˆ کەسوکارەوە تووشی توندوتیژی دەبنەوە. هەندێ جاریش بەتوندی دەکەونە ژێر چاودێری و، هەموو ئازادییه‌کیان Ù„ÛŽ زەوت دەکرێت، Ú©Û• بەزۆر بەشوودان Ùˆ بەزۆر جلوبەرگی تایبەت لەبەرکردن Ùˆ بێبەریکردن Ù„Û• میرات Ùˆ بێبەشکردن Ù„Û• خوێندن Ùˆ کارکردن Ù„Û• دەرەوەی ماڵەوە دەگرێته‌ خۆ.

6. توندوتیژیی ئابووری: ئەو ژنانەی Ù„Û• ده‌ره‌وه‌ÛŒ ماڵ کار دەکەن، ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی هه‌‌مان ئه‌رک Ùˆ کاری پیاوان دەکەن، بەڵام ده‌شێت مووچەیەکی کەمتر Ù„Û• Ù‡ÛŒ پیاوانیان بدرێتێ و، زۆر جار Ù„Û• لایەن بەڕێوەبەر، یان هاوکارانەوە، Ú† Ù„Û• لایەنی جەستەیییه‌وه‌ بێت، یان Ù„Û• لایەنی دەروونییەوە توندوتیژییان بەرانبەر دەکرێت Ùˆ دەچەوسێندرێنەوە، یان Ù„Û• ماڵەوە Ù„Û• لایەن مێردەکانیان، یان کەسوکاریانەوە بە توندترین Ø´ÛŽÙˆÛ• مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت. هەندێ کاتیش ژنان Ù„Û• میرات بێبەری دەکرێن، یان نیوه‌ÛŒ میراتی پیاوان وه‌رده‌گرن Ùˆ Ù„Û• مافی سروشتیی خۆیان دوور دەخرێنەوە. هه‌ندێ له‌ پیاوان به‌ Ú©Ù‡‌ڵکوه‌رگرتن له‌ هۆکاری دارایی Ùˆ ئابووری، ژنیان خستووەته‌ ژێر ڕکێفی خۆیانەوە ‌Ùˆ  Ø¯Ù‡‌یانچه‌وسێننه‌وه‌ Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ سه‌ربه‌خۆییی داراییی هاوسه‌ره‌کانیان ده‌گرن و، به‌ نه‌دانی خه‌رجیی ماڵ Ùˆ به‌کارهێنانی پا‌ره‌کانیان، کێشه‌ Ùˆ نه‌هامه‌تیی دارایییان بۆ دروست ده‌Ú©Ù‡‌Ù†.

7. توندوتیژیی یاسایی: ته‌ڵاق، فره‌ژنی، سیغه (موتعه‌)‌ØŒ په‌یوه‌ندیی دوور له‌ چاوی Ú˜Ù† Ùˆ په‌روه‌رده‌ÛŒ منداڵ، ڕێگریکردنی پیاو له‌ جیابوونه‌وه‌ØŒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن  Ù„Ù‡‌ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ فیکری، په‌روه‌رده‌یی Ùˆ به‌شداری له‌ چالاکیی کۆمه‌ڵایه‌تی، جۆرێکی تره‌ له‌ توندوتیژی، Ú©Ù‡‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ سنووردارکردنی په‌یوه‌ندیی Ú˜Ù† له‌Ú¯Ù‡‌Úµ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ خێزان Ùˆ هاوڕێ Ùˆ ده‌وروبه‌ری.

هه‌ڵوێستی ژنان له‌ به‌رامبه‌ر توندوتیژیدا:

زۆربەی کات ئەو ژنانەی توندوتیژییان لەگەڵدا دەکرێت، به‌دوور له‌ ویستی خۆیان، حەز ناکەن، یان ناوێرن سکاڵا لای پۆلیس، یان ڕێکخراوی ژنان تۆمار بکەن. هەر بۆیە ناچارن بێدەنگ بن، چونکە ئەگەر وا Ù†Û•Ú©Û•Ù† بەرەوڕووی توندترین Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ توندوتیژی دەبنەوە Ùˆ ئەگەری کوشتنیان Ù„ÛŽ دەکرێت. هۆکاری بێده‌نگبوونیشیان زۆره،‌ له‌وانه‌: بێبەشبوون Ù„Û• پشتیوانیی Ú©Ù‡‌سوکار، بێشوێنی Ùˆ بێماڵی، زامننه‌کردنی باری کۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئابووری، Ú©Ù‡‌لتووری عه‌یبه‌ØŒ به‌سووک سه‌یرکردنی ژنان، بڕواپێنه‌کردن Ùˆ بێپشتیوانیی یاسایی Ùˆ هتد.

چاره‌سه‌ره‌کان بۆ Ú©Ù‡‌مکردنه‌وه‌ÛŒ توندوتیژی:

Ù¡- کارکردن له‌سه‌ر فه‌لسه‌فه‌یه‌Ú©ÛŒ نوێی په‌روه‌رده‌ØŒ كه‌ تێیدا به‌ها Ùˆ یه‌كسانیی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی له‌ به‌رنامه‌ÛŒ په‌روه‌رده‌دا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ بداته‌وه‌.

Ù¢- ڕیفۆرمێكی سیاسی، ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئایینی، كه‌ ڕێزی زیاتر له‌ مافه‌كانی مرۆڤ Ùˆ ئازادیی مرۆڤ بگرێت.

Ù£- Ú•Ù‡‌خساندنی بواری زیاتر بۆ ژنان، تا بتوانن له‌ نه‌خشەی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌د‌ا ڕۆڵیان هه‌بێت.

Ù¤- هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ یه‌كهه‌ڵوێستی Ùˆ یه‌کده‌Ù†Ú¯ÛŒ له‌ نێوان سه‌رجه‌Ù… ڕێكخراو Ùˆ سه‌نته‌ره‌كانی ژناندا له‌سه‌ر مافه‌ Ú•Ù‡‌واكانی خۆیان.

Ù¥- داڕشتنه‌وه‌ÛŒ پلانی حكوومه‌ت Ùˆ پێداچوونەوەی به‌ ستراتیژ Ùˆ به‌رنامه‌ÛŒ تایبەتی خۆیدا سەبارەت به‌ دۆخی ژنان.

 Ù¦- کارکردنی Ú©Ù‡‌ناڵه‌کانی ڕاگه‌یاندن به‌ فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ ستراتیژێکی په‌روه‌رده‌ییی نوێ، Ú©Ù‡‌ ببێته‌ ده‌روازه‌یه‌Ú©ÛŒ کاریگه‌ر بۆ ئه‌Ùˆ هۆکاره‌ جۆربه‌جۆرانه‌ÛŒ ده‌بنه‌ جیاکاریی نێوان Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌کان.

 

سه‌رچاوه‌:

  1. مفهوم العنف ضد المرأة وجذوره التاريخية، مها بنت المانع.
  2. العنف ضد المرأة الأسباب والنتائج ، حسين درويش العادلي.

 

 
 
« قبووڵکردنی "ئه‌وی دی" وه‌ک که‌لتووری پێکه‌وه‌ژیان
« Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان
« ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا
« مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا
« Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی
« قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی
« 8ÛŒ مارس، مێژوویه‌کی Ù¾Ú• له‌ خه‌باتی ژنان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون