PÊNÛS
 ئه‌قڵی سیاسیی ئێرانی Ùˆ ناسنامه‌خوازیی كورده‌كان  

2016-09-17

 Ø¦Ù‡‌Ù‚ÚµÛŒ سیاسیی ئێرانی Ùˆ ناسنامه‌خوازیی كورده‌كان

Iranian Political Rationality and Kurd`s Quest For Identity

نووسه‌ر: د. زه‌كه‌ریا (هێرش) قادری

 

"به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ تێگه‌ییشتنی باو، به‌ڵام هه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ توێژه‌رانی ئیرانی Ùˆ ڕۆژهه‌ڵاتناسه‌كان، كه‌ كورده‌كان وه‌كوو به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ شارستانیه‌ت Ùˆ كه‌لتووری ئێرانی پێناسه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌Ù… كتێبه‌ ده‌ڕبری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كورده‌كان نه ‌ته‌نیا ئێرانی نین، به‌ڵكوو له ‌لایه‌ك، ئه‌Ù‚ÚµÛŒ سیاسیی ئێران به ‌هه‌موو پێكهێنه‌ره‌كانییه‌وه‌ وه‌كوو: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، هه‌رێم Ùˆ وڵات، ئایین، ئوستووره‌ØŒ زمان Ùˆ سیمبۆل، له‌ هه‌مبه‌ر كورده‌كاندا Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌بێگانه‌كردنیان بیچمی گرتووه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ به‌رچاوی ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ كه‌ به ‌ئێران به‌ناوبانگ بووه‌ØŒ له‌ خاك Ùˆ وڵاته‌وه‌ بگره تاوه‌كوو كه‌لتوور Ùˆ كه‌سایه‌تییه‌كانی، شارستانیه‌تی كورده‌كان خاوه‌نیه‌تی، كه‌ له ‌لایه‌Ù† فارسه‌كان یاخود "پارس"ـه‌وه‌ ده‌ستی به‌سه‌ردا گیراوه‌ Ùˆ مۆرك Ùˆ مۆری ئێرانی له‌سه‌ر دراوه‌."

 

    دكتۆر زه‌كه‌ریا (هێرش) قادری، له‌ ساڵی 1981ÛŒ زایینی له‌ ئێران- ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌دایك بووه‌. بڕوانامه‌ÛŒ ماسته‌ری له زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌‌ زانكۆی "علامه ‌طباطبايي" له‌ شاری "تاران" وه‌رگرتووه‌. پاشان له‌ ساڵی 2013 بڕوانامه‌ÛŒ دكتۆرا(PHD)ÛŒ له‌ زانسته‌ سیاسییه‌كاندا له‌ زانكۆی "علوم تحقیقات" له‌ شاری "تاران"ØŒ به‌ده‌ست هێناوه‌.

كتێبی ئه‌Ù‚ÚµÛŒ سیاسیی ئێرانی Ùˆ ناسنامه‌خوازیی كورده‌كان، بێجگه‌ له‌ پێشه‌ÙƒÛŒ Ùˆ ده‌رئه‌نجامێكی چڕوپڕ، له‌ سێ به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ هه‌شت باس، Ù¾ÛŽÙƒ دێت. ئه‌Ù… كتێبه‌ به‌رگی یه‌كه‌Ù…ÛŒ ئه‌Ùˆ جۆره‌‌ توێژینه‌وانه‌یه‌ كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌ ده‌دات مێژووی سیاسی Ùˆ كه‌لتووریی كورد له‌ په‌یوه‌ندی Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ شارستانیه‌تی ئێرانیدا،  بونیات بنێته‌وه‌ Ùˆ دووباره‌ دای بڕێژێته‌وه‌.

نووسه‌ر له‌Ù… كتێبه‌دا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ تێگه‌ییشتنی باو، به‌ڵام هه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ توێژه‌رانی ئیرانی Ùˆ ڕۆژهه‌ڵاتناسه‌كان، كه‌ كورده‌كان وه‌كوو به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ شارستانیه‌ت Ùˆ كه‌لتووری ئێرانی پێناسه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌Ù… كتێبه‌ ده‌ڕبری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كورده‌كان نه ‌ته‌نیا ئێرانی نین، به‌ڵكوو له ‌لایه‌ك، ئه‌Ù‚ÚµÛŒ سیاسیی ئێران به ‌هه‌موو پێكهێنه‌ره‌كانییه‌وه‌ وه‌كوو: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، هه‌رێم Ùˆ وڵات، ئایین، ئوستووره‌ØŒ زمان Ùˆ سیمبۆل، له‌ هه‌مبه‌ر كورده‌كاندا Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌بێگانه‌كردنیان بیچمی گرتووه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ به‌رچاوی ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ كه‌ به ‌ئێران به‌ناوبانگ بووه‌ØŒ له‌ خاك Ùˆ وڵاته‌وه‌ بگره تاوه‌كوو كه‌لتوور Ùˆ كه‌سایه‌تییه‌كانی، شارستانیه‌تی كورده‌كان خاوه‌نیه‌تی، كه‌ له ‌لایه‌Ù† فارسه‌كان یاخود "پارس"ـه‌وه‌ ده‌ستی به‌سه‌ردا گیراوه‌ Ùˆ مۆرك Ùˆ مۆری ئێرانی له‌سه‌ر دراوه‌. به‌ بڕوای توێژه‌ر، ئه‌مه‌یش به ‌Ù‡Û†ÛŒ و، له ‌نه‌بوونی مێژوونووسیی ‌ كوردیدا، ئێرانییه‌كان ڕوانگه‌ Ùˆ بۆچوونی خۆیانیان له‌مه‌Ú• مێژوو، له‌ناو سه‌روه‌ریی حه‌قیقه‌تدا، جێگیر كردووه‌.

هه‌روه‌ها به‌ بڕوای نووسه‌ری كیتێبه‌كه،‌ له‌ ڕاستیدا كورده‌كان خه‌ÚµÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌سه‌نن، به‌ڵام ئێرانییه‌كان كۆچبه‌رانێك بوون كه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ داگیركاری Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "ماد"ـه‌كان له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ وڵاته‌ زاڵ بوون Ùˆ وڵاته‌ داگیركراوه‌كانی "ماد"ـه‌كانیان به‌ ئێران- زه‌مین، به‌هه‌شتی بزربوو، Ùˆ وڵاتی به‌ڵێنپێدراو، ناو لێنا.

له‌Ù… كتێبه‌دا نووسه‌ر ده‌ڵێت: فارسه‌كان پاش شكستی سه‌ربازیی "ماد"ـه‌كان Ùˆ داگیركردنی وڵاته‌كه‌یان، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت/ئیمپراتۆرییان خۆیانیان بۆ پاراستنی وڵاته ‌داگیركراوه‌كانیان Ùˆ هه‌روه‌ها پاراستنی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان له‌سه‌ر ماده‌كان، Ù¾ÛŽÙƒ هێنا. به‌Ù… پێیه‌یش ئیمپراتۆریه‌تی ئێرانی، ده‌سه‌ڵاتی هاوبه‌Ø´ÛŒ "ماد Ùˆ پارس" نه‌بوو، به‌ڵكوو كه‌ره‌سته‌ Ùˆ ئامرازی ده‌سه‌ڵاتی قه‌ومیی "پارس" بووه‌ به‌‌سه‌ر "ماد".

به‌ بڕوای نووسه‌ر "ئایینی زه‌رده‌شتی" له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ یه‌كگرتن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێزی سیاسیی ئه‌خمینییه‌ فارسه‌كان، له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا له ‌هه‌مبه‌ر ئایینی ماده‌كان واتا "میترا" Ù¾ÛŽÙƒ هات Ùˆ بیچمی گرت Ùˆ میترای "مادی" له‌ ئایینی زه‌رده‌شتدا به‌ ئه‌هریمه‌Ù†(شه‌یتان) ناوزه‌د كرا.

به‌Ù… پێیه‌یش توێژه‌ر له‌ توێژینه‌وه‌كه‌یدا ئه‌وه‌ ده‌خاته ‌ڕوو كه‌ ئوستووره‌ ئێرانییه‌كان، ئوستووره‌ÛŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ "ماد" Ùˆ "پارس" نه‌بوون، به‌ڵكوو بیره‌وه‌ریی سه‌ركه‌وتنی پارس له‌سه‌ر ماد Ùˆ هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ÛŒ تری ئوستووره‌Ú¯Ù‡‌لێكن وه‌كوو: ئه‌هریمه‌ن، زوحاك، توورانییه‌كان، دێوه‌كان Ùˆ خراپه،‌  ÙƒÙ‡‌ بۆ ناولێنانی "ماد"ـه‌كانه‌.

له‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تری كتێبه‌كه‌یدا، نووسه‌ر سه‌ره‌تای دروستبوونی زمانی "فارسی" به‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ داگیركردنی وشه‌ Ùˆ ده‌سته‌واژه‌ "ماد"ـییه‌كان ده‌زانێت كه‌ له ‌ماوه‌ÛŒ ‌یه‌Ùƒ شه‌ودا،‌ به‌ فه‌رمانی "داریۆش"  به ‌مه‌به‌ستی پاراستنی بیره‌وه‌ریی سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر "ماد" دا زمانی فارسی له‌دایك بوو.

نووسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ یاخیبوونی "پارس" له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "كورۆش" له‌ هه‌مبه‌ر "ماد"ـه‌كان به ‌Ù‡Û†ÛŒ چاوچنۆكی Ùˆ تینوویی Ùˆ چاوتێبڕینیان بوو، بۆ سه‌ر سه‌روه‌ت Ùˆ سامانی ماده‌كان. هه‌روه‌ها نووسه‌ر ده‌ڵێت كه‌ بێجگه‌ له‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ توندوتیژییه‌وه،‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ "ماد"ـه‌وه‌ نه‌گوازرایه‌وه‌ بۆ ژێرده‌ستی "پارس".

له‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تری كتێبه‌كه‌یدا، توێژه‌ر بڕوای وایه‌ كه‌ هێما یاخود سیمبۆله‌ ئێرانییه‌كان وه‌كوو "هه‌ÚµÛ† Ùˆ گا" له ‌هه‌مبه‌ر سیمبۆله‌ كوردییه‌كان وه‌كوو"مار Ùˆ شێر" به‌پیرۆز كران. به‌Ù… هۆیه‌یشه‌‌وه‌ØŒ نووسه‌ر ده‌ڵێت كه‌ كورده‌كان نه‌Ùƒ ‌ته‌نیا ئێرانی نین، به‌ڵكوو  Ø¦Ù‡‌Ù‚ÚµÛŒ سیاسیی ئێرانی له‌سه‌ر بنه‌مای Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ Ùˆ به‌بێگانه‌كردنیان Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌ Ùˆ بیچمی گرتووه‌ یاخود Ú•Û† نراوه‌ØŒ له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ØŒ كه‌‌‌ په‌یوه‌ندیی  Ø¦Ù‡‌Ù‚ÚµÛŒ سیاسیی ئیرانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناسنامه‌ÛŒ كورده‌كان، په‌یوه‌ندیی سه‌ركوت-ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ جگه‌ له‌ سه‌ركوت Ùˆ داگیركاری،  ده‌ستیان به‌سه‌ر كه‌لتوور Ùˆ خاك Ùˆ وڵاتی كورده‌كاندا گرتووه‌ØŒ به‌ڵام Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ Ùˆ بۆیه‌ÛŒ ئێرانی/زه‌رده‌شتییان Ù„ÛŽ داوه‌.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ لێكۆڵینه‌وه‌كانی نووسه‌ر، نموونه‌ÛŒ ته‌واوی ئه‌Ù… پێكدادانه‌ دوولایه‌نه‌یه‌ØŒ میترای "ماد"ـیه‌ØŒ كه‌ به ‌مانای گرێبه‌ست-به‌هه‌شت بووه‌ØŒ به‌ڵام ئێرانییه‌كان، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ له‌ناوبردن Ùˆ سه‌ركوتكردنی میترای سه‌ره‌تایی Ùˆ پێشووتری "ماد"ـی، میترای ده‌سكرد Ùˆ دروستكراوی هه‌تاوی Ùˆ فریشته‌ÛŒ ئه‌هورایان دروست كرد. له ‌كاتێكدا  میترای سه‌ره‌تایی Ùˆ پێشووتر، له‌ كه‌لتووری ئێرانیدا به‌ ئه‌هریمه‌Ù†(شه‌یتان) ناوزه‌د كرا. هه‌روه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† به‌ سه‌ركوتكردن Ùˆ له‌ناوبردنی كوردی ڕاسته‌قینه‌ Ùˆ ناولێنانیان به‌ ئاژیدێهاك، توورانی Ùˆ...هتد، كوردی ساخته‌ Ùˆ درۆیینی ئێرانیی Ú•Ù‡‌سه‌نیان دروست كرد.

نووسه‌ر بڕوای وایه‌ Ùˆ ده‌ڵێت:‌ مخابن، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ تاوه‌كوو ئێستا مێژوونووسیی كورد له ‌لایه‌ك، سنووردار كراوه‌ به‌ گێڕانه‌وه‌ÛŒ ڕووداو Ùˆ مێژووی بێمێژووی خێڵ Ùˆ عه‌شیره‌ته‌كانه‌وه‌ØŒ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ له‌ گۆشه‌نیگای زه‌ینییه‌تی زاڵ Ùˆ مێژوونووسیی نه‌ته‌وه‌ÛŒ زاڵه‌وه‌ ده‌ڕوانینه‌ مێژووی خۆمان Ùˆ هیچ تێگه‌ییشتنێكیشمان له‌ ناسنامه‌ Ùˆ دیارده‌ كه‌لتووری Ùˆ سیاسییه‌كانی خۆمانه‌وه‌ نییه Ùˆ له‌ نه‌بوونی مێژوونووسیی كوردیدا، ئێمه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ بێمێژوو Ùˆ بێبیره‌وه‌رین. هه‌ر به‌Ù… هۆیه‌یشه‌ØŒ‌ كه‌ لۆژیكی كرده‌وه‌ÛŒ سیاسیی كورد له‌ جیهانی ئیمڕۆدا، ‌تیۆرییه‌ÙƒÛŒ گونجاو Ùˆ شیاوی ده‌رباری خۆی نییه‌ Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش  له‌ Ù†ÛŽÙˆ ئایدۆلۆژییه‌ ڕۆژئاوایییه‌كانی وه‌Ùƒ: ماركسیزم – لێنێنیزم Ùˆ ئیسلامی سیاسی Ùˆ... دا سه‌رگه‌ردان Ùˆ سه‌رلێشێواوین. له‌ كۆتاییدا نووسه‌ر ئه‌Ù… كتێبه‌ وه‌كوو هه‌نگاوێك، هه‌رچه‌نده‌ بچووك، بۆ پڕكردنه‌وه‌ÛŒ بۆشاییی هزری Ùˆ مێژووی كورد ده‌زانێت.

 

 

بۆ داواكردن Ùˆ كڕینی كتێبه‌كه، ده‌توانن سه‌ردانی ئه‌Ù… ماڵپه‌Ú•Ù‡‌ بكه‌Ù†!

‌http://www.lulu.com/spotlight/Kurds

 

 

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون