PÊNÛS
 
باشووری کوردستان لەنێوان گوشارە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکاندا 
     2017-10-05
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد - هۆگر ئیبراهیم حەکیم

باشووری کوردستان لەنێوان گوشارە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکاندا

 

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد، پسپۆر لە سیاسەت و وزە

هۆگر ئیبراهیم حەکیم، ماستەر لە زانستە سیاسییەکان

خستنەڕوی پرس

بەدرێژاییی مێژوو، باشووری کوردستان لەژێر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پاڵه‌په‌ستۆ وگوشاری نێودەوڵەتیدا، ژیانی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ کۆمەڵایەتیی گوزەراندووە. گوشارە ئابووری Ùˆ سیاسییەکان بۆ هاووڵاتیانی باشووری کوردستان، کارێکی نامۆ Ùˆ پێشبینینەکراو نەبووە.هەر بۆیەیش دەسەڵاتی سیاسیو هاووڵاتیانی باشووری کوردستان، هەمیشە چاوەڕوانی ڕووبەڕووبوونەوەی سەرجەم ئەو پاڵه‌په‌ستۆ Ùˆ گوشارانەبوونە بەهەموو شێوەیەک. Ù„Û• ئێستایشدا، باشووری کوردستان دوای ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ سەرکەوتنی ئەوپرۆسە نیشتمانییە، دوچاری چەندین گوشاری هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی دەبنەوە، بەتایبەتی لەلایەن دەسەڵاتی سیاسیی عێراقی عەرەبی Ùˆ وڵاتانی دراوسێوە. لێرەدا ئەوەی گرنگە بۆ دەسەڵاتی سیاسی Ùˆ هاووڵاتیانی باشووری کوردستان، ئەوەیە لەلایەک Ù„Û• سروشتی ئەو گوشارە جۆربەجۆرانە تێ بگەن، Ù„Û• لایەکی تریش پلان Ùˆ بەرنامەی جۆربەجۆریان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو گوشارانە هەبێت؛ تا بتوانن باشووری کوردستان Ù„Û• قۆناغی ڕیفراندۆمەوە بۆ قۆناغی سەربەخۆییی یەکجارەکی بگوازنەوە.

کەواتە پرسیارە گرنگەکە ئەوەیە: ئایە گوشارەکانی سەرهەرێمی کوردستان چەند جۆرن؟ ئاستەکانی ئەو گوشارانە چۆنە؟ چۆن باشووری کوردستان دەتوانێت لە لایەک بەرگەی ئەو گوشارانە بگرێت، لە لایەکی تریشەوە بەسەر ئەو گوشارانەدا زاڵ بێت؟

ناوەڕۆک

سەرەتا بۆ ئەوەی Ù„Û• ئاستی ئەو پاڵه‌په‌ستۆ Ùˆ گوشارانە تێ بگەین Ú©Û• خراونەتە سەر باشووری کوردستان دواى سەرکەوتنی پرۆسەی ڕیفراندۆم Ùˆ دەنگدانی کوردستانیان بە سەربەخۆیی، پێویستە Ù„Û• ئاستێکی فراوانەوە Ù„Û• هەموو گوشارە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکان تێ بگەین. ئاستی ئەو گوشارانەی ئێستا خراونەتە سەر کوردستان، بەر Ù„Û• هەر شتێک دەرخەری سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ نزیکبوونەوەیە Ù„Û• ئامانجی گەورەی کوردستانیان، Ú©Û• سەربەخۆیی Ùˆ بەدەوڵەتبوونە. بێگومان جۆراوجۆری Ùˆ بەرزی Ùˆ نزمیی گوشارەکان، Ù„Û• وڵاتێکه‌وه‌ بۆ وڵاتێکی دیکە گۆڕانکاریی بەسەردا دێت و، هەروەها Ù„Û• کاتێک بۆ کاتێکی تر جیاواز دەردەکەن؛ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا ئەوەی ڕوونە ئەوەیە، هەموو گوشارەکان کاردانەوەیەکن بۆ ئەو کارەی Ú©Û• سەرکردایەتیی سیاسی Ùˆ هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان بەیەکەوە بەئەنجامیان گەیاند. کەواتە لێرە گرنگترین شت ئەوەیە جۆرێک Ù„Û• پۆلینکاری بۆ ئەو گوشارانە بکەین؛ هەروەها ئاستی بەشداریی هەر یەکێک Ù„Û• وڵاتە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکان دەستنیشان بکەین بۆ ئەوەی دیدگه‌یەکی ڕوونمان هەبێت لەسەر ڕاستی Ùˆ دروستیی گوشارەکان Ù„Û• لایەک، هەروەها چۆنێتیی ڕووبەڕووبونەوەو بەرگەگرتنی ئەو گوشارانە Ù„Û• لایەکی ترەوە.

گوشار چییە؟ جۆرەکانى چین؟

لە سادەترین پێناسەدا بۆ گوشار، دەتوانین بڵێین گوشار بریتییە لە دروستکردنی دەنگۆیەکی سیاسی و ئابوورییانە، کە لایەنێکی نێوخۆیی، یان هەرێمی، یان نێودەوڵەتی لە ڕێگەى میدیا و گوتار و ئامرازەکانى پەیوەندکردنەوە، ئاراستەی ڕکابەر، یان لایەنی ململانێکانى دەکەن بە مەبەستی دروستکردنی ترسێک کە لە ڕێگەیەوە گوشاری بخاتە سەر بۆ دەستبەرداربوون لە سیاسەتێک، یان بڕیارێکی دیاریکراو. لە هەندێک کاتدا، گوشارەکان دەگۆڕێن بۆ هەنگاوی کرداری. کەواتە لەو پێناسەوە تێ دەگەین کە گوشارەکان هەمیشە لە ڕێگەى گوتارەکانەوە دەست پێ دەکات و لە ڕیگەی میدیاوە ئاراستە دەکرێت، بەڵام ئەو گوشارانە هەمیشە و لەهەموو دۆخێکدا ناچنە بواری جێبەجێکردنەوە. بە مانایەکی دیکە، دەتوانین بڵێین هەموو کاتێک مەرج نییە گوشارەکان ئامانجی خۆیان بپێکن، چونکە ئەو لایەنەی گوشاری دەخرێتە سەر، ئەویش خاوەن ئەجێندا و سیاسەتی تایبەتیی خۆیەتی، بۆیە لەکاتی دارشتنی سیاسەتەکانیدا، ڕەنگە پێشبینی ئەو گوشارانەیشی کردبێت و ئەلتەرناتیڤی گونجاویشی لەبەردەست بێت بۆ چۆنێتی ڕووبەڕووبونەوەی ئەو گوشارانە. بۆ نموونە چەندین وڵاتی عەرەبی، هەموو جۆرە گوشارێکیان خستە سەر قەتەر و گوشارەکانیشیان لە ئاستێکی فراوانیش بوو، بەڵام ئاست و هەمەجۆریی گوشارەکان نەیانتوانی ئامانجەکانى خۆیان بپێکن و هیچ یەکێک لە سیاسەتەکانی قەتەر بگۆڕن.

لەو گوشارانەی زیاتر ڕەهەندێکی نێودەوڵەتییان هەیە، پێویستە ڕاستییەک لەبەرچاو بگیرێت، ئەویش بەراوردکردنی لایەنی فشارکەرە بە ئاستی ئەو بڕیارەی کە وەک فشار دەری کردووە. ئەگەر لایەنەکانى گوشار زۆر بوون، پێویستە ئامانجی هەر یەکێک لە لایەنەکان بەجیا سەیر بکرێت و پاشان لەیەک چوارچێوەیشدا خوێندنەوەی بۆ بکرێت. ئەمە بەو مانایەیە کە هەمیشە لایەنەکان کە لە چەند ئەکتەریکی نێوخۆیی، یان هەرێمی، یان نێودەوڵەتی پێک دێن، ڕەنگە ئەجێندا و ئامانجی جیاوازیان هەبێت و تەنیا خاڵێک یان چەند خاڵێکی هاوبەشیان دەبێت. بەڵام ئەوەی کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر دەرەنجامى گوشارەکان هەیە، ئاستی بەرگەگرتن و خۆڕاگریی ئەو لایەنەیە کە گوشاری خراوەتە سەر. یەکێکی تر لەو فاکتەرانەی کاریگەرییان لەسەر دەرەنجامی گوشارەکان دەبێت، ئاستی ئەو لێکەوتانەیە کە لەسەر لایەنی گوشارکەر دروست دەبێت، چونکە گوشار جووڵەیەکی دوولایەنەیە و کاریگەریی لەسەر هەردوولاى کارەکە دەبێت. کەواتە لێرەدا دەگەینە ئەو خاڵەی کە بڵێین، سەرەڕای زۆریی گوشارەکان، هەمیشە دەرفەتێک هەیە بۆ دەربازبوون لێی؛ ئەویش لە ڕێگەی بوونی چەندین ئەلتەرناتیڤی پێویست لەبەردەستی ئەو لایەنەی کە گوشاری خراوەتە سەر بۆ دەستبەرداربوون لە سیاسەتێکی دیاریکراو. لێرەدا بەپێویستی دەزانین ئاماژە بە چەند جۆرێکی گوشار بکەین:

یەکەم/ گوشاری سیاسی و دیپلۆماسی

بریتییە Ù„Û•Ùˆ ڕێکارە سیاسی Ùˆ دیپلۆماسییانەى Ú©Û• ئەکتەرێک، یان چەند ئەکتەرێکی هەرێمی، یان نێودەوڵەتێکی Ú©Û• دەیخەنە سەر کیانێکی سیاسیی دیاریکراو بەمەبەستی دروستکردنی گوشارێک لەسەری، به‌ ئامانجی گەیشتن بە دەستکەوتێکی سیاسی، یان دیپلۆماسی، لەوانە: پچڕاندنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان، دەرکردنی باڵیۆز Ù„Û• وڵاتەکەیان.

دووەم/ گوشاری ئابووری

Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ڕێکاری دارایی Ùˆ ئابوورییە Ú©Û• هەندێ لایەنی دیاریکراو Ú©Û• دەیخەنە سەر کیانێکی دیاریکراو بە مەبەستی لاوازکردنی ئەو دەوڵەتە Ù„Û• ڕووی هێزی ئابوورییه‌وه‌ØŒ لەوانە: خستنەسەری گەمارۆی ئابووریی جۆراوجۆر، پچڕانی پەیوەندی Ùˆ ئاڵوگۆڕە بازرگانییەکان، ڕاگرتنی هەناردەکردن Ùˆ هاوردەکردنی نەوت Ùˆ گاز (بۆ ئەو وڵاتانەی خاوەن نەوتن، یان نەوت Ùˆ گاز دەکڕن)ØŒ هەروەها داخستنی دەروازە سنوورییە بازرگانییەکان، پچڕاندنی ئاڵوگۆڕی دراو Ùˆ پەیوەندییە بانکییەکان. ئامانجی سەرەکیی ئەو گوشارە ئابوورییانە، دەستخستنی هەندێ دەستکەوتی سیاسییە.

سێیەم/ گوشاری یاسایی

دەرکردنی هەندێ بڕیار Ùˆ ڕێکاری یاسایییە دژی کیانێکی سیاسی. ئەو بڕیارانە، یان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە دەبێت، Ú©Û• نەتەوە یەکگرتووەکان دیارترینیانە؛ Ù„Û•Ùˆ دۆخەدا نەتەوە یەکگرتووەکان لەژێر گوشاری وڵاتانی ئەندام هەندێ بڕیاری تایبەت بەو کیانە سیاسییە دەردەکات. یان ئەو گوشارانە Ù„Û• لایەن ئەکتەرە نێوخۆیییەکانەوە دەبێت، كه‌ بریتی دەبێت Ù„Û• دەرکردنی هەندێ بڕیار Ùˆ یاسای تایبەت؛ ئەم دۆخە زیاتر Ù„Û• وڵاتە فیدراڵییەکان دەبینرێت، بەوەی حکوومەتی ناوەندی بۆ گوشارخستنە سەر هەرێمە فیدراڵییەکان هەندێ یاسای ناوەندی دەردەکات. هەروەها دەکرێت لەئاستی نێودەوڵەتیدا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بەشێوەیەکی یاسایی، کۆتوبەندی دەوڵەتێک، ڕێکخراوێک، یان کەسایەتییەکی نێودەوڵەتی بکرێت.

چوارەم/ گوشاری دەروونی

ئەم جۆرە لە گوشار، زیاتر لە ڕێگەى میدیاوە دەخرێتە سەر کیانە سیاسییەکان، بۆ ئەوەی کاریگەریی لەسەر ڕای گشتیی ناوخۆییی ئەو کیانە نوێیە هەبێت. لایەنەکانی گوشارکەر لەم جۆرەدا لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی هەندێ هەواڵی ناڕاست و نیشاندان و گەورەکردنی مەترسییەکان، کاریگەری لەسەر دەروونی تاکی ئەو وڵاتە دروست دەکەن، بۆ ئەوەی ئەوانیش گوشار بخەنە سەر دەسەڵاتی سیاسی و، ناچاری بکەن دەستبەرداری سیاسەتەکانى ببێت.

پێنجەم/ گوشاری سەربازی

بریتییە Ù„Û• گرتنەبەری هەندێ ڕێگەچارەى سەربازی به‌ مەبه‌ستی بەکارهێنانى هێز دژی ئەو وڵاتەی Ú©Û• گوشاری خراوەتە سەر، بەڵام ئەو گوشارە پێویستیی بە ڕەزامەندیی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتییە ئەگەر لایەنی گوشارکەر ئەکتەرێکی نێودەوڵەتی بێت. دیارترین جۆرەکانی گوشاری سەربازی بریتین Ù„Û•: لەشکرکێشی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ سوپاوە، مانۆڕی سەربازی Ù„Û• نزیک سنوورە سەربازییەکان، هەڕەشەکردنی هەڵگیرسانى جەنگ، پچڕانی پەیوەندییە سەربازییەکان.

هەرێمی کوردستان دواى ئەنجامی ڕیفراندۆم

دواى ئەوەی سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان بڕیاریاندا، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پرۆسەیەکی دیموکراسییەوە داهاتووی هەرێمی کوردستان دیاری بکەن، هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستانیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ سەرخستنی پرۆسەکەوه‌ خواستی خۆیان بۆ سەربەخۆیی دەربڕی. ئەم هەنگاوەی هاووڵاتیان Ùˆ سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان، دۆخی هەرێمی کوردستانیان Ù„Û• ڕووی سیاسییەوە، Ù„Û• قۆناغی فیدراڵییەتی تەسکەوە بۆ قۆناغی بنیاتنانی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان Ú¯Û†Ú•ÛŒ. گۆڕینی ئەو دۆخە، ڕەهەندێکی ناوخۆیی Ùˆ نێودەوڵەتیی هەیە، بە شێوەیەک Ú©Û• کاریگەریی لەسەر ژینگەى ناوخۆیی Ùˆ هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی دەبێت. کەواتە ئەو لایەنانە Ú©Û• بەشێکن Ù„Û• پرسەکە، هەڵویستیان دەبێت Ùˆ سیاسەتی خۆیان لەسەر بنەمای هێشتنەوەی دۆخەکە ÙˆÛ•Ú© خۆی دادەڕێژن. بۆ ئەو مەبەستەیش، گوشارە جۆراوجۆرەکانیان لەسەر چەندین ئاست دەخەنە سەر باشووری کوردستان بۆ ئەوەی Ú•ÛŽÚ¯Û• بگرن Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ڕیفراندۆمی کوردستانیان بگاتە ئامانجی خۆی Ú©Û• بریتییە Ù„Û• دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ.

هەرێمی کوردستان لە نێوان گوشارە نێوخۆیی و هەرێمی و نێودەوڵەتییەکاندا

دواى ئەوەی کوردستانیان بڕیاریاندا، بە شێوەیەکی دیموکراسی داهاتووی سیاسیی خۆیان یەکلایی بکەنەوە، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© وڵات هەڵوێستی خۆیان بەرامبەر ئەو خواستەى کوردستاینان خستە ڕوو. سەرەتا بەر Ù„Û• بەڕێوەچوونی ڕیفراندۆم هەموویان گوشارەکانى خۆیان Ú†Ú• کردەوە بۆ ئەوەی ڕیفراندۆمەکە دوابخەن، یان هەڵیبوه‌شێننەوە، بەڵام دواجار کوردستانییەکان پێداگرییەکی تەواویان Ù„Û• مافی خۆیان کرد Ùˆ پرۆسەکەیان ئەنجام دا. دەرکەوت گوشارەکانى بۆ خودی ڕیفراندۆمەکە نەبوو، بەڵکوو بۆ دژایەتیکردنی دەرەنجامی ڕیفراندۆمەکەیە Ú©Û• Ù„Û• ڕێگەیەوە کوردستانیان بە ئامانجەکەیان دەگەن. دواى دەرکەوتنی ئەنجامى ڕیفراندۆم، ئێستا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© وڵات گوشارەکانیان دەست Ù¾ÛŽ کردووە بۆ ئەوەی دەرەنجامى ڕیفراندۆمەکە بە ئامانج نەگات. بەڵام ئەوەى جێگەى دڵخۆشییە سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان-عێراق، Ù„Û• ڕاگەیەندراوێکی فەرمیدا ئەوەی ڕوون کردەوە Ú©Û• هیچ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ گوشارێک کوردستان Ù„Û•Ùˆ بڕیارە پەشیمان ناکاتەوە Ú©Û• هەموو لایەک Ù„Û• 25ÛŒ ئەیلوولدا بەیەکەوە دەنگیان بۆ دا. لێرەدا ئێمە ئاماژە بە بەشێک Ù„Û•Ùˆ وڵاتانە دەکەین لەسەر بنەماى پەیوەستبوونیان بەپرسەکە:

گوشارەکانى عێراقی عەرەبی

بەو پێیەى دەرەنجامى پرۆسەی سەربەخۆییی کوردستان زیاتر پەیوەستە بە عێراقەوە، بۆیە شتێکی چاوەڕواننەکراو نییە گەر زۆرترین گوشار Ù„Û• لایەن ئەو وڵاتەوە بێت Ú©Û• هێشتا پەیوەندییەکی فیدراڵی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کوردستان ماوە. گەر سەیری ÙˆÛŽÙ†Û• گەورەکەى ئەو گوشارانە بکەین بەر Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ بچینە ناوەڕۆکەوە، بۆمان دەردەکەوێت Ú©Û• ئەو عەقڵییەتەی Ù„Û• پشت بەرهەمهێنانى ئەو گوشارانەیە، هەمان ئەو عەقڵییه‌تەیە Ú©Û• واى Ù„Û• کوردستانیان کرد Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ سەربەخۆیی هەڵبژێرن و، بەتەواوی Ù„Û•ÙˆÛ• بێهیوا بن Ú©Û• جارێکی تر عێراق بتوانێ ببێتە وڵاتی دایک بۆیان. بۆ نموونە ئەگەر سەیری بڕیارە کارگێڕییەکانى پەرلەمان Ùˆ حکوومەتەکەی عەبادی بکەین، Ù„Û• ناوەڕۆکدا Ù„Û• هەمان بڕیاری حکوومەتی بەعس دەچێت کاتێک دواى ڕاپەرین بەیەک بڕیاری ئەنجومەنی سەرکردایەتیی Ø´Û†Ú•Ø´ هەموو دەزگە کارگێڕییەکانی Ù„Û• ناوچەکانى کوردستان کشاندەوە بۆ ئەوەی ئەو ناوچانە دوچاری بۆشایییەکانى کارگێڕی بکات Ùˆ لەناوەوە هەرەس بێنێت، بەڵام کوردستانیان سەرەڕای ئەوەی Ù„Û•Ùˆ کاتەدا تواناى باشیان لەبەردەست نەبوو، كه‌Ú†ÛŒ بەماوەیەکی زۆر Ú©Û•Ù… ئەو بۆشایییانەیان Ù¾Ú• کردەوە.

ئەو گوشارەى ئێستای حکوومەتی عێراقی خستوویەتییە سەر هەرێمی کوردستان، زیاتر گوشاری سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ کارگێڕی Ùˆ دەروونین؛ ئامانجی Ù„Û•Ùˆ گوشارانە ئەوەیە کوردستانیان بەهۆی ئەو ڕیفراندۆمەوە نەبنە دەوڵەتێکی سەربەخۆ. ئەوەی لێرەدا جێگەى هەڵوەستەلەسەرکردنە، عێراقی عەرەبی دەیەوێت بەرگێکی دەستووری Ùˆ یاسایی بەبەر ئەو پاڵه‌په‌ستۆ Ùˆ گوشارانەی خۆی بکات؛ بەڵام بە گەڕانەوە بۆ ئەو دەستوورو یاسایانەی ئەوان ÙˆÛ•Ú© سەرچاوە وەریان گرتووە، دەبینین هەنگاوەکانیان نەدەستوورین Ùˆ نەیاسایین. بۆ نموونە ئەگەر گوشاری داخستنی فڕۆکەخانە Ùˆ دەروازە سنوورییەکان بە نموونە وەربگرین Ú©Û• یەکێکە Ù„Û•Ùˆ بڕیارە سێزدە خاڵییەی، حکوومەتەکەی عەبادی واژووی لەسەر کردووە، دەبینین ئەو هەنگاوە دەستووری نییە، چونکە بەپێی دەستووری عێراق Ù„Û• ماددەی 114 هاتووە Ú©Û• پرسی گومرگ Ùˆ دەروازە سنوورییەکان Ù„Û• دەسەڵاتە هاوبەشەکانی حکوومەتی ناوەندی Ùˆ حکوومەتی هەرێمە، بەڵام Ù„Û• حاڵەتی دروستبوونی ناکۆکی Ù„Û• نێوانیان، بەپێی ماددەى 115ÛŒ هەمان دەستوور ئەو هەقه‌ بە دەسەڵاتی هەرێم دەدرێت. بەڵام ئەم هەنگاوەی حکوومەتی عێراقی بۆ ئێمە شتێکی نوێ نییە، چونکە پارساڵیش بە سوودوەرگرتن Ù„Û• ناکۆکییە نێوخۆیییەکانى هەرێم، حکوومەتی ناوەندی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ پەرلەمانەوە یاسای دەروازە سنوورییەکانی خستە بواری جێبەجێکردنەوە، Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ یاسایەدا هەرێمی کوردستانى ÙˆÛ•Ú© هەرێمێکی فیدراڵی هەژمار نەکردووە، بەڵکوو تەنیا ÙˆÛ•Ú© پارێزگه‌یەکی عێراقی مامەڵەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کردووە.

بۆ دەربازبوون لەو گوشارانەی عێراق، کە ئەگەری جێبەجێکردنیان کوردستان زیاتر لەسەربەخۆیی نزیک دەکاتەوە، پێویستە ئیرادەى خۆڕاگری لەنێو ڕێزی گەل پتەو بکرێت. لە ڕووی پراکتیکییەوە چەند هەنگاوێک هەیە کە حکوومەت و پەرلەمانى کوردستان دەتوانن بەپێی هەمان دەستووری عێراق گوشارەکان بەتاڵ بکەنەوە؛ چونکە بڕیارەکانى حکوومەتی ناوەندی لە هەرێم ناچنە بواری جێبەجێکردنەوە، گەر پەرلەمانى کوردستان ڕەزامەندیی لەسەر نەدات. بۆیە دانیشتنی پەرلەمانى کوردستان و بڕیاردان لەسەر ڕەتکردنەوەی ئەو بڕیارانە، باشترین وەڵام بوو. لەپاڵ ئەوەیش، پێویستە حکوومەتی هەرێم بەزووترین کات یاسای دەروازە سنوورییەکان بنێرێتە پەرلەمان و بیخاتە بواری جێبەجێکردن.

گوشارەکانى تورکیا لە نێوان ئاسایشی نەتەوەیی و بەرژەوەندیی ئابووری

نابێ ئەوە لەبیر بکرێت کە دواى تێکچوونی پەیوەندییەکانی هەرێمی کوردستان و عێراقی عەرەبی، تورکیا هاوکارێکی باش بوو بۆ ئەوەی کوردستان لە ڕووی ئابوورییەوە نەکەوێت؛ بەڵام ئەمە ماناى ئەوە ناگەیەنێت کە تورکیا بەرامبەر سەربەخۆبوون و بەدەوڵەتبوونی کوردەکان بێهەڵوێست بێت. بەپێی دەستووری تورکیا و بەگوێرەی عەقڵییەتی دەسەڵاتدارانی تورکیا، کوردەکان یەکێکن لە فاکتەرەکانی هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا. گەرچی لەم چەند ساڵەی دواییدا هەڵوێستی تورکیا لەم ڕووەوە نەرمتر دەردەکەوت، بەڵام هەڵوێستە نەرمەکەی، هیچی لە ڕاستییەکان نەگۆڕیبوو، بۆیە یەکەم وڵات دواى عێراق کە ڕاستەوخۆ گوتارەکانى خۆی بۆ دژایەتیی ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی چڕ کردەوە، تورکیا بوو. سەرەڕای ئەوەی تا ئێستا گوشارەکانى تورکیا تەنیا لەچوارچێوەی وتارە توندەکانى ئەردۆغاندا ماوەتەوەو نەچۆتە بواری جێبەجێکردنەوە، بەڵام دواجار یەکێکن لە ئەگەرەکان. لەم ڕووەوە تورکیا دوچاری پارادۆکسێک بووە لە ئاستی گوتارەکانی؛ بەوەی لە لایەک بانگەشەی ئەوە دەکات کە ڕیفراندۆمەکەی کوردستانیان وەک ئەوەیە نەکرابێت، لە لایەکی ترەوە هۆشداری دەدات لە ئەگەری ئەوەی ئەو ڕیفراندۆمە ببێتە هۆی سەربەخۆییی کوردستان.

دەتوانین بڵێین ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان، تورکیای خستۆتە دووڕییانێکەوە Ù„Û• نێوان بەرژەوەندییە ئابوورییەکان Ùˆ ئاسایشی نەتەوەیی. تا ئێستا خۆی یەکلایی نەکردۆتەوە، بەڵام ئەوەی چاوەڕوان دەکرێت ئەوەیە، تورکیا Ù„Û• دۆخێکە نەتوانێ دەستبەرداری ئەو قەبارە گەورەیه‌ Ù„Û• بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی بێت Ù„Û• باشووری کوردستان. هەر بۆیە دەبینین Ú©Û• ئاستی گوتارە توندەکانى تورکیا ڕۆژدواى Ú•Û†Ú˜ نەرمتر دەبێت، بەتایبەت Ù„Û•Ùˆ دیدارەى ئەردۆغان Ùˆ پووتین بەتەواوی درک بەوە کرا. بەڵام Ù„Û• چوارچێوەی ئەو ڕێککەوتنە نوێیەی Ù„Û• نێوان تورکیا Ùˆ ئێران Ùˆ عێراقی عەرەبی، Ú©Û• Ú©Û†Ú©Ù† لەسەر ڕێگەگرتن Ù„Û• دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان، تورکیا گوتارە هەڕەشەئامێزەکانى دادەڕێژێت. ئەو هەنگاوانەى تورکیا دواى ڕیفراندۆم تا ئێستا گرتوویەتییە بەر،  بریتین Ù„Û• گوشاری دەروونی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ میدیاکانەوە، Ú©Û• هەمیشە بانگەشەی ئەوە دەکات Ú©Û• بژاردەى گوشاری ئابووری Ùˆ سەربازی لەبەردەم تورکیادا کراوەیە. بەڵام کوردستانیان بۆ ئەوەی بەرگەی ئەو جۆرە گوشارە بگرن، پێویستە بانگەشەیەکی میدیاییی بەهێزتریان هەبێت بۆ ئەوەی ئیرادەى بەرگەگرتنیان بەهێزتر بێت. Ù„Û• پاڵ ئەوەیشدا، پێویستە سەرکردایەتیی سیاسی پشت بەخوێندنەوەی واقعی خۆی ببەستن بۆ ئەوەی بڕیاری دروست لەکاتى دروست بدەن.

گوشارەکانى ئێران وەک جەنگێکی بەوەکالەت (Proxy war)

ئەوەی چاوەڕوانی مەترسیی ڕاستەقینەى Ù„ÛŽ دەکرێ ئێرانە، چونکە ئێران Ù„Û• هەر وڵاتێک زیاتر پێویستیی بە عێراقی یەکگرتوو هەیە؛ بەو پێیەى ئێستا بەتەواوى کۆنترۆڵی دۆخی سیاسیی عێراقی کردووە و، دەستەی دەسەڵاتدارانی بەغدا Ù„Û• تارانەوە بڕیارەکانیان بۆدێت. ئەوەی Ù„Û• گوشارەکانى ئێران شوێنی تێڕامانە، ئەوەیە Ú©Û• ڕاستەوخۆ بە پراکتیک گوشارەکانى دەکات، واتە نایخاتە ناو بانگەشەیەکی میدیایییه‌وه‌. ئەم جۆرە گوشارە بۆ ئەوەیە، لایەنی بەرامبەر دوچاری دۆخێک بکات Ú©Û• نەتوانێ ئامادەکاریی پێشوەخت بکات. بەڵام ئەوەی Ù„Û• هەمووی گرنگترە بۆئێمە Ú©Û• تێی بگەین، ئەوەیە ئێران دەیەوێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ حکوومەتی عێراقییەوە بەوەکالەت ئەو گوشارانە بخاتە سەر کوردستان و، Ú•ÛŽÚ¯Û• Ù„Û• دروستبوونی دەوڵەتی کوردستان بگرێت؛ بەو پێیەى ئێران دروستبوونی ئەو دەوڵەتە بە هەنگاوى یەکەمی دابەشبوونی ئێران دەزانێت و، Ù¾ÛŽÛŒ وایە نابێت جارێکی تر Ú•ÛŽÚ¯Û• بدرێت دەوڵەتێکی هاوشێوەی ئیسڕائیل Ù„Û• ناوچەکە دروست بێتەوە، هەرچەندە دەوڵەتی کوردستان بە ڕێژەیەکی زۆر، جیاوازە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئیسڕائیل. کەواتە ئێران Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ حکوومەتی تائیفیی عێراقەوە بەرنامەى خۆی Ù„Û• دژایەتیی کوردستاندا جێبەجێ دەکات.

بەرزی و نزمیی گوشارەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی

بەر لەوەی ڕیفراندۆم ئەنجام بدرێت کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەهەموو ڕێگەیەک هەوڵیاندا ڕێگە لەبەڕێوەچوونی پرۆسەیەکی دیموکراسی بگرن؛ بۆ ئەو مەبەستەیش هەوڵە دیپلۆماسییەکانیان چڕ کردبووەوە بۆ ئەوەی ئەو پرۆسەیە دوابخرێت. بەڵام کوردستانیان بەرژەوەندیی خۆیان خستە پێش ئەو داواکارییەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و، پرۆسەکەیان بەئەنجام گەیاند. ئەوەی لەکۆمەڵگەى نێودەوڵەتی شوێنی تێبینیکردنە، ئەوەیە کە سروشتێکی جێگیری نییە و هەڵوێستەکان بەپێی گۆڕانی واقعی پرسەکان گۆڕانکارییان بەسەردادێت. بۆیە ئەگەر هەڵوێستی هەندێک دەوڵەت لەپێش ڕیفراندۆم ودواى ڕیفراندۆم وەک یەک نەبێت ئەوا شتێکی ئاسایییە، چونکە واقعی پێش ڕیفراندۆم و دواى ڕیفراندۆم جیاوازە. لێرەدا بەکورتی ئاماژە بە گوشاری هەندێ وڵاتی کاریگەر بەسەر کۆمەڵگەى نێودەوڵەتی دەکەین:

1 / ئەمریکا: ÙˆÛ•Ú© ئاشکرایە ئەمریکا Ù„Û• ئێستادا پشتگیریی یەکپارچەییی خاکی عێراق دەکات و، کابینەى دۆناڵد ترامپ Ùˆ وەزارەتی دەرەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەن دەرفەتێکی تر بدرێت بە عەبادی بۆ ئەوەی دووبارە دۆخی عێراق ئاسایی بکاتەوە، بەڵام هەڵوێستە شۆڤینییەکانى عەبادی ئەو بڕوایەی ئەمریکییەکانی کاڵ کردووە. ئەمە هەمووی ماناى ئەوە نییە Ú©Û• ئیتر ئەمریکا بەهەموو شێوەیەک دژی دەوڵەتی کوردستان بێت؛ ئەمریکییەکان Ù„Û• هەر وڵاتێک زیاتر درک بەوە دەکەن Ú©Û• ئەو دەوڵەتە فاکتەری ڕاگرتنی سەقامگیرییە Ù„Û• نەخشەى داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بۆیە لێرەدا تەنیا گوشارە دیپلۆماسییەکانى خستۆتە Ú¯Û•Ú• بۆ ئەوەی سەرکردایەتیی کوردستان بەلایەنی Ú©Û•Ù…Û•ÙˆÛ• لەماوەیەکی نزیکدا سەربەخۆیی ڕانەگەیه‌نن. گۆڕانى هەڵوێستی ئەمریکییەکان دواى ڕیفراندۆم، دەتوانرێ سوودی Ù„ÛŽ وەربگیرێت بۆ ئەوەی دووبارە بەرژەوەندییەکانمان بەهاوکێشەیەکی گەورەوە ببەستینەوە. بۆ ئەو مەبەستەیش بۆ کوردەکان گرنگە پەرە بە بەرژەوەندییە هاوبەشەکانیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتێکی زلهێزی ÙˆÛ•Ú© ئەمریکا بدەن، بۆ ئەوەی سیاسەتی گوشارخستنە سەر هەرێمی کوردستان، بگۆڕن بۆ سیاسەتی پاڵپشتیکردن Ù„Û• دەوڵەتی کوردستان. سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان-عێراق Ù„Û• نوێترین بەیاننامەیدا هیواى ئەوە دەخوازێت Ú©Û• ئەمریکا هەڵوێستی بەرامبەر سەربەخۆییی کوردستان بگۆڕێت.

2/ ڕووسیا: ئەوەی لەکۆی پرسەکە شوێنی هیوایە، بوونی ڕووسیایە وەک ئەکتەرێکی کاریگەر لە پرسەکە؛ بەتایبەت دواى ئەوەی هەرێمی کوردستان خەریکی دروستکردنی پەیوەندییەکی ئابووریی پتەوە لەگەڵ ئەو وڵاتە خاوەن هێژموونە، ئەویش لە ڕێگەى کەرتی وزەوە. سەرەڕای ئەوەی حکوومەتی ڕووسیا لەگەڵ یەکپارچەییی خاکی عێراقە، وەک دڵدانەوەیەک بۆ ئێران کە بەهاوبەشێکی ڕووسیا لەناوچەکە دادەنرێت، بەڵام چاوەڕوان دەکرێت لە ڕووی وزەوە ڕێگە لە ئابڵووقەخستنەر سەر هەرێمی کوردستان بگرێت، بەتایبەتی لە لایەن حکوومەتی عێراق و تورکیاوە.

3/ وڵاتانی ئەوروپا: هەرچەندە ئەو وڵاتانە هەڵوێستێکی هاوبەشیان نییە، بەڵام هەندێ وڵات بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لە گەمەکە بەشدارن، بەتایبەت وڵاتانى ئەوروپا؛ لەسەرووی هەموویانەوە فەڕەنسا و بریتانیا و ئەڵمانیا بەهیچ شێوەیەک لەگەڵ ئەوەنین کە بە هۆی پرۆسەیەکی دیموکراسییەوە ئابڵووقە بخرێتە سەر هەر کیانێکی سیاسی. پابەندنەبوونی هەندێک کۆمپانیای وڵاتانی ئەوروپی بەسزاکانى بەغدا بەرامبەر هەرێم، باشترین نموونەیە بۆ هەڵوێستی ئەوروپا. لێرەدا ئەوروپییەکان نایانەوێت هەمان گەمەی پێش ڕیفراندۆم دووبارە بکەنەوە؛ چیتر مەبەستیان نییە بچنە پاڵ عێراق، بەڵکوو ڕۆڵی نوێی ئەوروپا بریتی دەبێت لە نێوەندگیری لە نێوان کوردستان و عێراقی عەرەبی بۆ ئەوەی کێشەکان نەگاتە ئاستی ئەوەی جەنگی سەربازیی لێ بکەوێتەوە. لێرەدا بە پشتبەستن بەو ژمارە زۆرەی کوردەکان لە وڵاتانی ئەوروپا، دەتوانین ڕای گشتیی ئەو وڵاتانە بە ئاراستەی پشتگیریکردن لەسەربەخۆییی کوردستان بجووڵێنین، چونکە پرسی دیموکراتیی ناوخۆیی لەوڵاتانی ئەوروپی زیاترە؛ بۆیە ڕای گشتیی ئەو وڵاتانە، دەتوانێت هەڵوێستی حکوومەتەکانیان بگۆڕێت.

 
 
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی سێیه‌م)
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی چوارەم)
« باشووری کوردستان لەنێوان گوشارە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکاندا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون