PÊNÛS
 
دەربارەى گەشەپێدان Ùˆ فێرکردن 
     2017-10-04
شملان یوسف ئەلعیسا

دەربارەى گەشەپێدان و فێرکردن

 

د. شملان یوسف ئەلعیسا

وەرگێڕانى لە عەرەبییەوە: چرا عومەر ساڵح

ئێستا وڵاتانى کەنداو گرنگى بە دۆزینەوەى جێگرەوەى نوێ دەدەن بۆ زیادکردنى داهات، ئەویش لە ڕێگەى جەختکردنە سەر بانگهێشتکردنى وەبەرهێنانى ناوخۆیى و دەرەکى لە وڵاتانى خۆیاندا؛ ئەمەیش دواى نزمبوونەوەى نرخى نەوت، بەڵام زۆربەیان جەختیان لەسەر وەبەرهێنانى ڕاستەقینە نەکردووەتەوە، کە ئەویش وەبەرهێنانى مرۆڤە. هەرچەندە وڵاتانى کەنداو لە کەرتى فێرکردن و گەشەپێداندا وەبەرهێنانى گەورە و زەبەلاحیان کردووە، بەڵام نەگەیشتووەتە ئاستى داواکراو؛ بەتایبەتى ئێستا گرنگیدانێکى بەرچاو لە وڵاتانى جیهاندا بۆ کەرتى فێرکردن و نوێگەرى و گەشەکردن دەبینرێت.

ڕێکخراوى یارمەتیى ئابوورى Ùˆ گەشەپێدان (OECD)ØŒ بەرنامەیەکى جیهانیى Ú•ÛŽÚ© خست بۆ هەڵسەنگاندنى کارامەییى قوتابیان Ù„Û• تەمەنى پازدە ساڵیدا، Ú©Û• حەفتا Ùˆ دوو وڵات تێیدا بەشدار بوون، بە بەشداریى پێنج سەد Ùˆ Ú†Ù„ هەزار قوتابى. تاقيكردنەوەکە گرنگیى زیاترى بە سێ بوار دا كه‌ بریتی بوون له‌: خوێندنەوەى گشتى، بیرکارى Ùˆ زانستەکان. ئەم تاقیکردنەوەیە سێ ساڵ جارێک ئەنجام دەدرێت. پرسیارەکان بێ ئەوەى Ú¯ÙˆÛŽ بە ناوەڕۆکى بەرنامە Ùˆ پەیڕەوى قوتابخانە بدەن، لەسەر بنەماى ئەو زانین Ùˆ کارامەیییە دەبن Ú©Û• قوتابى Ù„Û• ماوەى ژیانیدا پێویستى Ù¾ÛŽÛŒ دەبێت؛ سەرەڕاى جەختکردنەوە لەسەر ئاستى وەرگرتن Ùˆ تێگەیشتن Ùˆ تواناى کارکردن Ù„Û• هەر بوار Ùˆ بارودۆخێکدا.

ئەنجامى تاقیکردنەوە بۆ هەموو لایەک پێشبینینەکراو بوو، چونکە ئەو دەوڵەتانەى باشترین پلەکانیان بەدەست هێنا، دەوڵەتانى ئاسیاییی جیهانى سێیەم بوون، کە لەم ساڵانەى دواییدا نوێگەرى و گەشەپێدانیان بەخۆیانەوە بینى؛ بەتایبەتى لە بوارى فێرکاریى نوێدا، کە بریتی بوون لە دەوڵەتەکانی سەنگافوورە، هۆنگ کۆنگ، ڤێتنام، ماكاو Macau, دواى ئەوانەیش هەر یەک لە دەوڵەتانى ژاپۆن، سویسرا، ئەستۆنیا، فینلەندا، پۆرتوگال و ئەرژەنتین، کە پێشکەوتنى بەرچاویان بەخۆیانەوە بینى. لە کاتى لێکۆڵینەوە لە هۆکارەکانى پێشکەوتنى ئەرژەنتیندا، وەزیرى پەروەردەى ئەرژەنتین گوتى: "لە ساڵى ٢٠١٥وە، دەستمان کرد بەوەی جەخت لەسەر دوو قوتابخانە بکەینەوە. ئەو قوتابخانەیەی دەیەوێت پەرە بە توانا و کارامەییى خۆى بدات، لە ئەنجامدا ئەو هەوڵەى لە لایەن ئێمەوە لەبەرچاو دەگیرێت، ئەو قوتابخانەیەیشی کە هەوڵ نادات و لە بارێکدا بە چەقبەستوویى دەمێنێتەوە، پێچەوانەوە دەبێت." بەڵام ئەزموونى پۆرتوگال لە پەرەپێدانى فێرکردندا، بۆ زانینى ئاستى قوتابیان زیاتر لە جارێک تاقیکردنەوەى بە قوتابیان کرد، هەروەها سەرلەنوێ داڕشتنەوەى کرد بۆ بەرنامە و پەیڕەوى قوتابخانەکان و گرنگیى بە بەرزکردنەوەى ئاستى مامۆستایان دا.

ئەوەى لە ئەزموونى پۆرتوگالدا بۆ وڵاتانى کەنداو گرنگە، ئەوەیە کە ئەو دەوڵەتە توانیى دەستکەوتێکى گەورەى هەبێت. سەرەڕای نزمبوونەى بوودجەى کەرتى پەروەردە و فێرکردن بە هۆى ئەو بارە ئابوورییەى پێیدا تێ دەپەڕێت، پۆرتوگالییەکان توانییان دەستکەوتى گرنگ بەدەست بێنن، لەبەر ئەوەى جەختیان لەسەر بنەما سەرەکییەکان کردەوە.

بەڵام دەربارەى وڵاتانى عەرەبى بەگشتى و وڵاتانى کەنداو بەتایبەتى، چى؟ لەو بەرنامانەى کە دەوڵەتانى عەرەبى بەشدارییان تێداکرد، هەردوو بەرنامە نێودەوڵەتییەکانى (پیزا :PISA programe for international student assessment)) ، تیمس (trends in:" TIMS international math and science study) بوون. ئەنجامەکانیان بە شێوەیەکى گشتى لە ئاستى نزمدا بوو، سەرەڕاى هەموو ئەو دروشمانەى دەوڵەتانى عەرەبى دەربارەى گرنگیدانیان بەم بوارە بڵاوى دەکەنەوە.

پرسیار ئەوەیە: ئایا دەوڵەتانى عەرەبى بە چاوى ترسەوە دەڕواننە مرۆڤى خوێندەوار و لێهاتوو؛ بە شێوەیەک کە هەڕەشە بێت لەسەر کۆمەڵگە؟

پێدەچێت تێڕوانینەکە بەم شێوەیە بێت؛ بۆیە Ù„Û• ئەنجامى ئەم تێڕوانینە هەڵەیەدا جەخت کراوەتە سەر چەندێتیى فێرکردن، Ù†Û•ÙˆÛ•Ú© چۆنێتییەکەى، Ú©Û• بنەماکەى بریتییە Ù„Û• نوێگەرى. واتە پشت دەبەستێت بە نوێکارى Ùˆ کۆکردنەوە، Ù„Û• برى داهێنان Ùˆ خوڵقاندن Ùˆ خستنەڕووى پرسیارەکان؛ هەروەها جەختکردنیان لەسەر بابەتە ئەدەبییەکان زیاترە Ù„Û• بابەتە زانستییەکان. ئەم کەموکوڕى Ùˆ نەنگییە زۆرانەى Ù„Û• بوارى پەروەردە Ùˆ فێرکردندا هەن، چەند نەوەیەکى دروست کرد Ú©Û• تەنیا Ù„Û• شوێنە بیرۆکراتی (ڕۆتین)Ù‡‌ بێبەرهەمەکاندا نەبێت، بۆ کارکردن ناگونجێن و، پیشە زانستى Ùˆ هونەرى Ùˆ میکانیكییەکان بۆ بێگانەکان بەجێ هێشتراوە، Ú©Û• هاتوون Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەدا کار دەکەن.

ئێستا، دواى نزمبوونەوەى نرخى نەوت Ùˆ داننانان بەوەیدا Ú©Û• ئابوورییەکەمان پێویستى بە چۆنێتیی؟ كوالیتیی سەرچاوە Ùˆ دروستکردن Ùˆ داهێنان هەیە، لەسەرمان پێویستە خوێندنەوەیەکى تێروتەسەڵ بۆ نوێکردنەوەى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• ڕەوتی فێرکردنێکى جیاوازدا بکەین، چونکە زیادکردنى سەرچاوە ئابوورییەکان، تەنیا پشت بە دروستکردنى کارگە Ùˆ بینا Ùˆ بانگهێشتکردن بۆ وەبەرهێنان نابەستێت، بەڵکوو ئابووریى ڕاستەقینە، بریتییە Ù„Û• ئابووریى زانست Ùˆ زانیارى، Ú©Û• بە پلەى یەکەم پشت بە مرۆڤ Ùˆ تواناکەى دەبەستێت بۆ داهێنان Ùˆ دروستکردن Ùˆ توێژینەوەی بیرۆکەى نوێ Ùˆ پێشنیارکردن؛ ئەوەیە ئابووریى نوێ، Ú©Û• بووە Ù‡Û†Ù‰ دروستبوونى کۆمپانیا زەبەلاحەکانى وەکوو ئەپڵ، گووگڵ، ئەمازۆن، سامسۆنگ Ùˆ هتد). ئەو کۆمپانیایانە Ù„Û• لایەن Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• گەنجێکەوە هەڵدەسووڕێن، Ú©Û• تەمەنیان کەمترە Ù„Û• سى ساڵ. ئەمەیش ماناى ئەوەیە ئابووریى زانین Ùˆ زانیارى، پێویستى بە Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ©Û• پاڵپشتى Ù„Û• گەنجان بکات، بەتایبەتى گەنجانى لێهاتوو Ùˆ بەرزەخواز، Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ فێربوون Ùˆ زانستەوە تواناى گۆڕان Ùˆ گەشەکردن Ùˆ داهێنانیان هەیە؛ هەروەها دەتوانن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گۆڕانکارییەکانى چەرخى نوێدا خۆیان بگونجێنن. بۆیە پێویستە Ù„Û•Ù… بوارەدا گۆڕانکارى Ù„Û• Ú•Û•Ú¯Û•ÙˆÛ• بکرێت، لەبەر ئەوەى شەمەندەفەرى گەشەکردن Ùˆ گۆڕانکارى چاوەڕێ نابێت و، Ù„Û• شۆڕشى زانست Ùˆ زانیارى دوامان دەخات؛ هەروەک Ú†Û†Ù† Ù„Û• شۆڕشى پیشەسازى Ùˆ نوێگەرییه‌وه‌ دوا کەوتین.

 

سەرچاوە:

https://aawsat.com

 

 
 
« دەربارەى گەشەپێدان Ùˆ فێرکردن

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون