PÊNÛS
 
هەنگاوەكانی دوای ڕیفرانــدۆم 
     2017-10-04
سەروەر حەمە

هەنگاوەكانی دوای ڕیفرانــدۆم

 

سەروەر Ø­Û•Ù…Û•ØŒ مامۆستا Ù„Û• ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا ‌Ùˆ زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەڵاحەددین – هەولێر

دەستپێـك:

Ù„Û• ڕێكەوتی دووشەممە، 25ÛŒ ئەیلـوولی 2017ØŒ هاونیشتمانیانی هەرێمی كوردستان بە گشت پێكهاتە نەتەوەیی ‌Ùˆ ئایینییەكانییەوە، Ù„Û• تێكڕای ناوچەكان بەشداریی چالاك ‌Ùˆ كارایان Ù„Û• پرۆسەی ڕیفرانــدۆمی سەربەخۆییی كوردستاندا كرد. بە جۆرێك بەپێی دەرەنجامەكانی كۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردن Ùˆ ڕاپرسی، 72.16%ÛŒ دەنگدەرانی كوردستان ‌Ùˆ ناوچەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم بەشدارییان Ù„Û•Ù… پرۆسەیەدا كردووە ‌و، 92.73%ÛŒ بەشداربووان بە "بەڵێ" و، 7.27% بەشداربووانیش بە "نەخێر" دەنگیان داوە. Ù„Û•Ù… ڕۆژەدا _25ÛŒ ئەیلـوول_ كوردستانیان مێژوویان نووسییەوە ‌و، Ù„Û• دەوری بەها باڵا نیشتمانی Ùˆ نەتەوەیییەكان ÙƒÛ† بوونەوە و، دەنگیان بۆ سەربەخۆییی كوردستان دا. Ù„Û•Ù…Ú•Û† بەدواوە مێژووی كوردستانیان دەبێت بە دوو قۆناغ: قۆناغی Ù¾ÛŽØ´ ڕیفرانــدۆم Ùˆ قۆناغی دوای ڕیفرانــدۆم. Ù„Û•Ù… قۆناغە نوێیەیشدا ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ پرسی گەورە دێنە Ù¾ÛŽØ´ كوردستانیان، ÙƒÛ• پێویستە بەسەركەوتوویی تێیان پەڕێنن. ئێمە Ù„Û• دووتوێی ئەم وتارەدا، تیشك دەخەینە سەر دۆخی دوای ڕیفرانــدۆم ‌Ùˆ هەنگاوەكانی دوای ئەم ئەنجامدانی ئەم پرۆسەیە.

٢٥ی ئەیلـوول، چیی پێ گوتـین؟

Ù„Û• ڕاستیدا Ú•Û†Ú˜ÛŒ ئەنجامدانی ڕیفرانــدۆم Ù„Û• هەرێمی كوردستان، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ پەیام Ùˆ مەسجی نەبینراو ‌Ùˆ نەبیستراوی دا بە چاو Ùˆ Ú¯ÙˆÛŽÛŒ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ كوردستانی Ù„Û• ناوخۆ ‌Ùˆ دەرەوە، وەكوو:

- كوردستانیان، ئەو ڕۆژەیان كردە Ú•Û†Ú˜ÛŒ تۆماركردنی سەروەری Ùˆ سەربەخۆییی نیشتمان، ÙƒÛ• هیوا Ùˆ ئامانجی دێرینی گەلەكەمانە ‌و، Ù„Û• كەرنەڤاڵێكی Ù‚Û•Ø´Û•Ù†Ú¯ ‌Ùˆ پرۆسەیەكی دیموكراسیی ئاشتییانەی سەردەمییانەدا قسەی دڵی خۆیان كرد؛ بەبێ جیاوازیی ڕا Ùˆ بۆچوونەكان ‌Ùˆ بەیەكڕیزی Ùˆ یەكئامانجی Ùˆ توكمەییی ناوخۆیی، Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• ئەم تابلۆ مێژوویییە نەخشێنرا.

- تا ڕاددەیەكی زۆر باش، هاودەنگییەكی نەتەوەیی Ùˆ نیشتمانی بە Ù‡Û†ÛŒ ئەم پرسە نەتەوەیییەوە Ù„Û• كوردستان دروست بوو، ÙƒÛ• جێگه‌ÛŒ ئومێد ‌Ùˆ دڵخۆشییە دوای زیاتر Ù„Û• دوو ساڵ چەقبەستووییی سیاسی Ù„Û• كوردستان ‌Ùˆ دووریی هێزە سیاسییەكان Ù„Û• یەكدی، ئەم پرسە هەمووانی ÙƒÛ† كردەوە.

- سەركەوتنی دەنگی بەڵێ بۆ سەربەخۆییی كوردستان، پەیامی هاونیشتمانیان بوو بەوەی كە گوتیان: "ئەوەی لەسەر شانی ئێمە بوو كردمان و، ئیدی سەرەی ئێوەیە." ئەمەیش بووە بە بەهێزترین چەكی دەستی سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان، بۆ ئەوەی ویستی دەنگدەران جێبەجێ بكات.

- Ù„Û• هەمووی گرنگتر، 25ÛŒ ئەیلـوول ئەو ڕاستییەی سەلماند ÙƒÛ• كوردستانیان به‌رگه‌ÛŒ گوشاری گەورەی وڵاتانی دراوسێ ‌Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتییان بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەنجامدانی ڕیفرانــدۆم، گرت. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا بە دونیای دەرەوەیان ڕاگەیاند، ÙƒÛ• سەقامگیریی ناوچەكە ‌Ùˆ جیهان ناخاتە مەترسییەوە.

- Ú¯Û•Ù„ÛŒ كوردستان Ù„Û• پرۆسەیەكی دیموكراسی ‌Ùˆ ئاشتییانەدا سەر كەوت. ئەمەیش ئەو پەیامە دەدات، ÙƒÛ• ئێمە Ú¯Û•Ù„ÛŽÙƒÛŒ ئاشتیخوازین ‌و، دەبێ هەر زمانی ئاشتی Ùˆ دیالۆگیش Ù„Û• پێناو مسۆگەركردنی هەنگاوەكانی دیكە بگیرێتە بەر.

- بەشداریی چڕوپڕی كوردستانیان لە ڕیفراندۆمدا، ئەو راستییەی سەلماند كە ئەم پرۆسەیە خواستی گەلێكە، زیاتر لەوەی خواستی بەتەنیا كەس و حزبێك بێت.

هەنگاوەكــانی دوای ڕیفرانــدۆم:

Ù„Û• دوای ئەنجامدانی ئەم پرۆسەیە ‌Ùˆ ڕاگەیاندنی ئەنجامەكانی ‌و، هاوكات گوشارەكانی حكوومەتی عێراقی ‌Ùˆ وڵاتانی دراوسێ ‌Ùˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی، وا Ù„Û• كوردستان ‌Ùˆ سەركردایەتییە سیاسییەكەی دەكات ÙƒÛ• Ù„Û• دوای ڕیفرانــدۆم چەند هەنگاوێك بنێن، وەكوو:

- پاش ئەم سەركەوتنە نەتەوەیییە، كاتی ئەوەیە هەمووان Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• هێز Ùˆ تواناكانیان ÙˆÛ•Ú¯Û•Ú• بخەن ‌Ùˆ لاپەڕەیەكی نوێ بكەنەوە و، بەردەوام بن لەسەر خەباتی سیاسی Ùˆ یاسایی بۆ چەسپاندن Ùˆ بەرجەستەكردنی ئەو هەنگاوە بنەڕەتییانەی ÙƒÛ• بەدوای ئەم پرۆسەیەدا دێت. ئەركی هێزە سیاسییەكانیشە، Ù„Û• پەرلەمانەوە پلانی پاراستنی دەستكەوتەكانی ڕیفراندۆم دابنێن.

- پێویستە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەنجامی ڕیفرانــدۆمەكەدا بە جۆرێك مامەڵە بكرێت، ÙƒÛ• بەرژەوەندییەكانی Ú¯Û•Ù„ÛŒ كوردستان بهێنێتە دی؛ Ù„Û• هەمان كاتدا پلان بۆ ئارامكردنەوەی دۆخەكە هەبێت. بە جۆرێك، ئەوە بە تێكڕای وڵاتان ڕابگەیەنین ÙƒÛ• دەوڵەتی سەربەخۆی باشووری كوردستان نابێتە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• بۆ سەر ئاشتی ‌Ùˆ ئاسایشی جیهان، بەڵكوو بەپێچەوانەوە، دەبێتە فاكتەرێكی بەهێز بۆ بەدیهێنانی زیاتری سەقامگیریی ناوچەكە ‌Ùˆ ئاشتی ‌Ùˆ ئاسایشی تێكڕای وڵاتانی جیهان.

- ÙˆÛ•Ùƒ سوپاس Ùˆ پێزانین Ùˆ وەفا بەرامبەر Ú¯Û•Ù„ÛŒ خۆڕاگری كوردستان، دەبێت Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ باشتركردنی ژیان ‌Ùˆ دۆخی دارایییان بدرێت، بۆ ئەوەی هاونیشتمانیانی ئەم هەرێمە بەگشتی ‌و، چینی فەرمانبەران ‌Ùˆ مووچەخۆران بەتایبەتی، خەونی باڵایان هەبێت ‌Ùˆ هەست ‌Ùˆ ئینتیمای نەتەوەیی ‌Ùˆ نیشتمانییان Ù„Û• ئاستێكی بەرزتردا بێت ‌و، بە هەمان ڕۆحییه‌تی ئەنجامدانی ڕیفرانــدۆمەوە Ù„Û• پشت بڕیاری سیاسییەكانی وڵاتەكەیانەوە بوەستن.

- دەبێت بیر Ù„Û• هەنگاونان بۆ بوون بە ئەندامی ڕێكخراوی نێودەوڵەتیی نەتەوە یەكگرتووەكان Ù„Û• ئاییندەیەكی نزیكدا بكرێتەوە و، بەگوێرەی پەیماننامەی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، ÙƒÛ• Ù„Û• 26ÛŒ حوزەیرانی 1945‌Ùˆ Ù„Û• لایەن دەوڵەتانی دامەزرێنەری ئەو ڕێكخراوەوە پەسند كراوە، دەرگەی ئەندامێتی واڵایە بۆ هەموو دەوڵەتێك ÙƒÛ• داوای ئەندامێتی Ù„Û•Ùˆ ڕێكخراوە بكات، بەپێی ئەو ڕێوشوێنانەی ÙƒÛ• Ù„Û• ماددەكانی (3‌Ùˆ 4‌Ùˆ 5‌Ùˆ 6)ÛŒ بەشی دووەمی پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان ئاماژەی Ù¾ÛŽ دراوە، وەكوو:

یەكەم: ئەندامێتی Ù„Û• ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، بۆ هەموو دەوڵەتێكی ئاشتیخواز دەستەبەر كراوە؛ بەو مانایەی شەڕانگێز نەبێت و، سەرچاوەیەك نەبێت بۆ هەڕەشەكردن Ù„Û• ئاشتی Ùˆ ئاسایشی ناوچەیی ‌Ùˆ هەرێمی ‌Ùˆ نێودەوڵەتی و، پێویستە ئارەزووی هەبێت Ù„Û• جێبەجێكردنی ئەرك Ùˆ پابەندییەكانی پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان ‌و، توانای جێبەجێكردنی ئەو ئەرك Ùˆ پابەندییانەی هەبێت.

دووەم: پەسەندكردنی هەر دەوڵەتێك بۆ بەئەندامبوون لە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، بە بڕیاری كۆمەڵەی گشتی لەسەر پێشنیاری ئەنجومەنی ئاسایشی سەر بە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دەبێت.

بەم جۆرە، دەبینین بۆ بەئەندامبوون Ù„Û• ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، Ù„Û• سەرەتادا پێویستە دەوڵەتەكە داواكارییەك پێشكەش بە ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان بكات ‌و، تیایدا داوای ئەندامێتی بكات. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا، دەبێت پەیمان بدات ÙƒÛ• دەبێتە فاكتەری بەدیهێنانی ئاشتی ‌Ùˆ ئاسایشی زیاتر Ù„Û• جیهاندا ‌و، توانای هەیە هەموو ئەرك Ùˆ پابەندییەكانی ناو پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان جێبەجێ بكات. پاشان ئەم داواكارییە Ù„Û• لایەن ئەمینداری گشتییەوە، بۆ هەر یەك Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گشتی (‪General Assembly) ‌و، ئەنجومەنی ئاسایش (‪Security Council) بەرز دەكرێتەوە.

دواتر ئەنجومەنی ئاسایش داواكارییەكە Ù„Û• لایەن ئەندامەكانییەوە تاووتوێ دەكات، ÙƒÛ• ژمارەیان پازدە ئەندامە، بە جۆرێك Ù¾ÛŽÙ†Ú† Ù„Û• ئەندامەكانی، ئەندامی هەمیشەیین Ùˆ مافی ڤیتۆیان هەیە ÙƒÛ• بریتین Ù„Û•: ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، شانشینی یەكگرتووی بریتانیا، فەڕەنسا، ڕووسیا ‌Ùˆ چین. دە Ù„Û• ئەندامەكانی دیكەیشی، ئەندامی ناهەمیشەیین ‌Ùˆ ماوەی ئەندامێتییان تەنیا دوو ساڵە ‌Ùˆ بە شێوەیەكی خولی دەگۆڕدرێن. پاش تاووتوێكردن، داواكارییەكە دەخرێتە دەنگدانەوە، ÙƒÛ• پێویستە زۆرینەی دەنگەكان بەدەست بهێنێت _واتە Ù„Û• ÙƒÛ†ÛŒ 15 دەنگ، 9 دەنگ بهێنێت_ بە مەرجێك هیچ ئەندامێك Ù„Û• پێنج ئەندامی هەمیشەیی، مافی ڤیتۆ دژ بە پێشنیارەكە بەكار نەهێنن.

پاش دەنگدان Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایش، داواكارییەكە بەرز دەكرێتەوە بۆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گشتی، ÙƒÛ• ژمارەی ئەندامەكانی 193 دەوڵەتە و، بۆ ئەوەی دەوڵەتی داواكار ببێت بە ئەندام Ù„Û• نەتەوە یەكگرتووەكان، پێویستە ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گشتی لەسەر ڕاسپاردەكەی ئەنجومەنی ئاسایش بڕیارێك دەربكات بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ئەندامەكانی _واتە Ù„Û• ÙƒÛ†ÛŒ 193 دەوڵەت، 129 دەوڵەت ڕازی ببن_ بۆ بەئەندامبوونی دەوڵەتە نوێیەكە؛ دواتر بە دەرچوونی بڕیارەكە بە "بەڵێ"ØŒ‌ دەوڵەتەكە دەبێتە ئەندام Ù„Û• ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و، دەتوانێ هەموو ماف Ùˆ ئیمتیازاتێكی ئەندامێتی پیادە بكات. بۆیە Ù„Û• جێگەی خۆیدایە هەرێمی كوردستان Ù„Û• كاتی پێویستدا ئەم هەنگاوەیش بۆ بە ئەندامبوونی كوردستان Ù„Û• ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بگرێتە بەر.

كۆتــایی:

ئەنجامدانی ڕیفرانــدۆم، گرتنەبەری Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەكی ئاشتییانە بوو بۆ گوزارشتكردن Ù„Û• دەنگی ڕەوای میللەتێكی ستەملێكراو. قۆناغی دوای ڕیفرانــدۆم، قۆناغی هەنگاونانە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی باشووری كوردستان، بنیاتنانی پایەكانی دیموكراسی Ùˆ باشتركردنی بژێوی ژیانی هاونیشتمانیان.  

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون