PÊNÛS
 
سەربەخۆییی كوردستان Ù„Û• نێوان ململانێكانی ڕووسیا Ùˆ ئەمریكادا 
     2017-10-03
پەرویز ڕەحیم

سەربەخۆییی كوردستان لە نێوان ململانێكانی ڕووسیا و ئەمریكادا

 

پەرویز ڕەحیم قادر/ مامۆستای زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی سەڵاحەددین

پێشەكی:

پرسی ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی هەرێمی كوردستان كاردانەوەی جیاجیای ناوچەیی و نێودەوڵەتیی لێ كەوتەوە. پاش ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لە 25-9-2107، بێجگە لە چۆنێتیی كاردانەوەی حكوومەتی ناوەندیی عێراق، ئەوەی كە بۆ كوردستان بۆ قۆناغی پاش ڕیفراندۆم و كاركردن بە ئاكامەكانی ڕیفراندۆم بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی و كەمكردنەوەی ئاسەوارە نەرێنییەكان و مەترسییەكانی گرنگە بریتییە لە خوێندنەوەی ململانێ ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان و چۆنێتیی بەڕێوەبردنی پرس و قەیرانە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكان لە نێوان ئەكتەرە كاریگەرەكان لە هاوكێشە سیاسییە ناوچەیی و سەرووناوچەیییەكان. بۆ نموونە هەڵوێستەكانی ئەمریكا و ڕووسیا بەپێی بەرژەوەندییە پێناسەكراوەكانیان لە هەمبەر ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری كوردستان جیاوازییان هەیە. بۆ ئەم مەبەستە هەوڵ دەدەین تیشك بخەینە سەر ئەم هاوكێشە ناوچەیی و نێودەوڵەتییانە.

بەڕێوەبردنی قەیران و پرسە نێودەوڵەتییەكان

هەر ئەكتەرێك بەپێی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ فاكتەری ناوخۆیی، ناسنامەیی، مێژوویی، ئایدیۆلۆژی، ئابووری Ùˆ تەنانەت هزری  Ùˆ ئابوورییەوە پێناسەیەكی جیاوازی بۆ بەرژەوەندییەكانی خۆی هەیە. بەم پێیەیش میكانیزم Ùˆ ڕێوشوێنی تایبەت بۆ بەڕێوەبردنی پرس Ùˆ قەیرانە نێودەوڵەتی Ùˆ ناوچەیییەكان دەگرێتە بەر. بۆ نموونە چین بە Ù‡Û†ÛŒ ستراتیژیی ئابووری Ùˆ تێگەیشتن Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ÙƒÛ• بەهێزبوون Ù„Û• سیستەمی نێودەوڵەتی Ùˆ Ù„Û• ئاستی ناوخۆییدا، بە هاوكاری Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و، هەروەها دەوڵەتانی پێشكەوتووی ڕۆژاوایی Ùˆ ئەمریكا دەبێت، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ هێنانەئارای وێنایەكی ئاشتیخواز Ù„Û• چین Ù„Û• ئاستی نێودەوڵەتیدا دەدات.

بەڵام هەر ئەم دەوڵەته‌ لەسەر ناوچەی سنووری دەرەوەی نزیكی خۆی وەكوو كۆریای باكوور Ùˆ  تایوان Ùˆ بەگشتی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات ÙƒÛ• بە گوشاری سیاسی Ùˆ ئابووری لەسەر ئەمریكا، Ú•ÛŽÚ¯Û• نەدات ÙƒÛ• ئەمریكا تاكلایەنە دەستێوەردان بكات و، هەستیارییەكان Ùˆ بەرژەوەندی Ùˆ ئاسایشی دەوڵەتی چین لەبەرچاو نەگرێت. بەڵام Ù„Û• ناوچەی دوورتر وەكوو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، چینییەكان Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن ÙƒÛ• كارتە سیاسییەكان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەرژەوەندییە ئابوورییەكانیان بگۆڕنەوە، ÙƒÛ• بۆ ئەوان ئەولەوییەتی هەیە.

Ù„Û• لایەكی تریشەوە ڕووسیا ÙƒÛ• Ù„Û• پاش كۆتاییی جەنگی سارد، Ù„Û• زلهێزێكی جیهانییه‌وه‌ بوو بە هێزێكی ناوچەییی گەورە، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ خۆی دووبارە بەدەست بێنێتەوە، بەتایبەت Ù„Û• پاش ساڵی 2000Û•ÙˆÛ• Ùˆ  Ù„Û• سەردەمی سەرۆكایەتیی "ڤلادیمیر پووتین". بۆ ئەم مەبەستەیش هەموو ڕەگەزەكانی هێزیان، وەكوو جبەخانەی سەربازی Ùˆ توانای ئەتۆمی Ùˆ دیپلۆماسیی وزە، Ù„Û• هەمبەر ئەمریكا Ùˆ ئەوروپا بەكار دێنن. بەڵام ئەوەی ÙƒÛ• جێگەی سەرنجە ڕووسیا Ù„Û• پاش جەنگی سارد Ù„Û• بری دابەشكردنی هاوكێشە سیاسی Ùˆ جیۆسیاسییەكان بۆ سەر دوو بەرەی ئایدیۆلۆژیی كۆمۆنیزم Ùˆ كاپیتالیزم، هاوكێشە Ùˆ پرسە سیاسییەكان بەسەر دوو ناوچەی دەرەوەی نزیك (Near abroad) Ùˆ دەرەوەی دوور (Far abroad)دا دابەش دەكات و، بەپێی ئەم دوو ناوچەیە كاردانەوەی بۆ پرسەكان Ùˆ قەیرانەكان دەبێت.

هەر بۆیەیشە ڕووسیا نفووزی ڕۆژاوا و ئەمریكا و ناتۆ لە سنووری دەرەوەی نزیكی خۆی بە هیچ شێوەیەك قبووڵ ناكات و كاردانەوەی توند، تەنانەت سەربازیی دەبێت، بۆ نموونە: كاردانەوە و دەستێوەردانی ڕووسیا لە قەیرانی جۆرجیا و ئۆكراینا و پرسی وزە و نفووزی ناتۆ و ئەمریكا و، هەروەها دژایەتی لەگەڵ قەڵغانی مووشەكی لە ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا (چێك و پۆلۆنیا). بەگشتی هەڵوێستی ڕووسیا، ناوچەی دەرەوەی نزیكی خۆی توند و لە ناوچەی دەرەوەی دوور وەكوو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەپێی بەرژەوەندی و ململانێی لەگەڵ ئەمریكا دەبێت، بۆ نموونە پرسی سووریا. بەڵام ڕووسیا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئابووری و سیاسی و ئاسایشییەكانی لە ناوچەی دەرەوەی نزیكی خۆی، پێویستیی بەوە هەیە كە لە ناوچەی دیكە وەكوو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ململانێكانی بەڕێوە بەرێت بۆ ئەوەی وەكوو كارتی گوشار لە هاوكێشە ئاسایشی، سیاسی، ئابووری و جیۆسیاسییەكاندا بەكاریان بێنێت؛ ئەمەیش دەتوانێت هاوكێشەكانی ناوچەكە بگۆڕێت. خاڵێكی گرنگ ئەوەیە كە هەموو ئەكتەرەكان لەسەر پرسەكان و لە ناوچەكانی جیهاندا بەدوای بەدەستهێنان و زیاتركردنی هێزی خۆیانەوەن تاوەكوو سیستەمێكی نوێی نێودەوڵەتی لە قازانجیان بێتە ئاراوە.

كێبڕكێی ئەمریكا Ùˆ ڕووسیا: بەڕه‌ێوبردنی ململانێكان

ئەمریكا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات هێژموونیی جیهانیی خۆی بپارێزێت، هەرچەندە هاتنەسەركاری "دۆناڵد ترامپ" Ùˆ چۆنێتیی تێڕوانینی بۆ پرسە ناوچەیی Ùˆ جیهانییەكان Ùˆ زاڵبوونی ڕوانگەی ئاسایشی ئابووری، گۆڕانكاریی Ù„Û• شێواز Ùˆ ئامرازەكاندا دروست كردووە، به ‌هاتنه‌سه‌ركاری دۆناڵد ترامپ، ئیداره‌ÛŒ نوێی ئه‌Ù… وڵاته‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی سوننه‌ Ùˆ عه‌ره‌بی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست توندوتۆڵتر بكات، كه‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی "باراك ئۆباما"دا به ‌Ù‡Û†ÛŒ دڵه‌ڕاوكێكانیان له‌ ڕێككه‌وتنی ئه‌تۆمیی نێوان كۆماری ئیسلامیی ئێران Ùˆ وڵاتانی 5+1 به‌ره‌Ùˆ ساردوسڕی چوو بوو.

به‌Ù… پێیه‌ØŒ ئه‌مریكا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له ‌لایه‌Ùƒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی گرنگی سوننه‌ØŒ وه‌كوو سعوودیا، میسر Ùˆ ئۆردن، په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵتری له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌بێت و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ئابڵووقه‌ Ùˆ گوشار Ùˆ سزا Ùˆ چاودێرییه‌كانی سه‌ر ئێران قورستر بكات. ئیداره‌ÛŒ نوێی ئه‌مریكا، به‌رده‌وام ئێرانی به‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ پشێوی Ùˆ ناسه‌قامگیركردنی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ به ‌یارمه‌تیدانی ملیشیا Ùˆ گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان تۆمه‌تبار كردووه‌ و، ئێرانی به‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ نائامنی Ùˆ كێشه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست زانیوه‌. بۆیه‌ هه‌موو هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌مریكا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ عێراق Ùˆ سووریا جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی تیرۆر (داعش) ده‌كات، له‌ هه‌مان كاتدا Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نه‌دات كه‌ ئه‌مه‌ دواجار به ‌قازانجی ئێران ته‌واو ببێت.

 Ø¨Ù‡‌Ù… مانایه‌ÛŒ كه‌ ئێران له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه هه‌ÙˆÚµÛŒ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌دات؛ كه‌ ئه‌مه‌یش هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ بۆ ئه‌مریكا Ùˆ هاوپه‌یمانانی له‌ ناوچه‌كه‌دا، به‌تایبه‌ت بۆ ئیسڕائیل.‌ بەڵام ئەم پرسە (هێژموونیی ئەمریكا) وەكوو ڕەهەندێكی ستراتیژی Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، هەر بەردەوامە. بۆیە ئەمریكا Ú† بە تاكلایەنگەرایی Ùˆ Ú† Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ چەندلایەنگەرایی، هەمان مەبەست Ùˆ ئامانجی هەیە. Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش، ئەمریكا ناتوانێت Ú•ÛŽÚ¯Û• بدات هێزی تری وەكوو ڕووسیا Ùˆ چین زاڵ ببن. به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، ئه‌مریكا له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد Ú†Ù‡‌ند ئامانجێكی ستراتیژیی له‌ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هه‌بووه‌:

Ù¡-  Ø¬Ù‡‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن Ùˆ كۆنترۆڵكردنی گرووپه‌ توندڕه‌وه‌كانی وه‌كوو: قاعیده‌‌ØŒ تاڵیبان، داعش، حه‌ماس، بزووتنه‌وه‌ÛŒ ئیسلامی، حزبوڵڵای لوبنان Ùˆ هتد.

Ù¢ - پاراستنی ئاسایشی ئیسڕائیل له‌ ناوچه‌كه‌دا.

Ù£- ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشی وڵاتانی هاوپه‌یمان Ùˆ دۆستی ئه‌مریكا له‌ هه‌مبه‌ر مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌كان.

Ù¤- Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ ده‌ستێوه‌ردان Ùˆ په‌لهاوێشتنه‌كانی ئێران له ‌ناوچه‌كه‌ و، هه‌روه‌ها ده‌ستپێڕاگه‌یشتنی ئێران به‌ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ ئه‌تۆمی Ùˆ كۆكوژ بۆ تێكدانی هاوسه‌نگیی هێز Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانی له‌Ù… ناوچه‌یه‌.

Ù¥-  Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ باڵاده‌ستیی هێزه‌ سه‌رووناوچه‌یییه‌كانی نه‌یاری ئه‌مریكا، وه‌كوو: ڕووسیا Ùˆ چین له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.

Ù¦-  Ø¨Ù‡‌ئه‌نجامگه‌یاندنی پرۆسه‌ÛŒ ئاشتیی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست (فه‌ÚµÙ‡‌ستین Ùˆ ئیسڕائیلییه‌كان).

Ù§- Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌یار له‌ ناوچه‌كه‌ و، هه‌روه‌ها پێشگرتن له‌ ڕووخانی یه‌كجاره‌ÙƒÛŒ Ùˆ ته‌واوی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو )فاشل) و، كۆنترۆڵكردنی له ‌لایه‌Ù† گرووپه‌ ئیسلامییه‌ توندڕه‌وه‌كانه‌وه‌.

Ù¨-  Ø¨ÚµØ§ÙˆÙƒØ±Ø¯Ù†Ù‡‌وه‌ÛŒ دیموكراسی Ùˆ به‌ها لیبراڵی Ùˆ ئه‌مریكییه‌كان له‌ نێوان وڵاتانی ناوچه‌كه‌ØŒ به‌ڵام به‌ مه‌رجێك له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌قامگیری Ùˆ پرسه‌ ئاسایشییه‌كانی ناوچه‌كه‌دا‌ دژ نه‌بێت.

بۆ ئەو مەبەستەیش، ئەمریكا هەوڵ دەدات هاوسەنگییەك لە نێوان ئەكتەرە ناوچەیییەكان دروست بكات. پرسی ئاسایشی وزە و دژایەتیی تیرۆریزم و تێكنەچوونی هاوسەنگیی هێز لە قازانجی نەیارانی ئەمریكا، چەقی ئەم ستراتیژییەی ئەمریكان. پرسی كوردیش لەو چوارچێوەیەدا لە ئیدارەی ئەمریكا خوێندنەوەی بۆ دەكرێت. بەڵام پرۆسەی دروستكردنی بڕیار لە ئەمریكا بۆ چارەسەركردنی قەیران و بەڕێوەبردنی ململانێ نێودەوڵەتییەكان، بێجگە لە ڕەهەندی دامەزراوەیی لە ئەمریكا لەژێر كاریگەریی چەندین فاكتەری دیكە وەكوو هاوسەنگی لە نێوان دیموكرات و كۆمارییەكان و، هەروەها ڕای گشتی و ڕاگەیاندن و بەرژەوەندییە ئابوورییەكان و لۆبیگەرییەكان و...دایە. بۆیە سێ كوچكەی كۆشكی سپی و پێنتاگۆن و سوپا و C.I.A جياوازيیان لە تێڕوانیندا هەیە.

بۆ نموونە ئەمریكا تا ساڵی 1994 لەسەر پرسی قەیرانی جیابوونەوەی تەیمووری ڕۆژهەڵات لە ئەندۆنیسیا، پاڵپشتیی لە یەكپارچەییی خاكی ئەو وڵاتە و حكوومەتی ئەندۆنیسیا دەكرد. بەڵام پاش ڕێككەوتنی كۆنگرێسی ئەمریكا لە ساڵی 1994 بۆ پاڵپشتی لە بزووتنەوە دیموكراتیكەكان لە تەیمووری ڕۆژهەڵات، ئیدارەی سەرۆك كلینتۆن لە كۆنفڕاسی ئابووری و پاسێفیك لە ساڵی 1994 لە بەرژەوەندیی خەڵكی تەیمووری ڕۆژهەڵات هەڵوێستی گۆڕی، تاوەكوو لە ساڵی 1999 تەیمووری ڕۆژهەڵات ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی ئەنجام دا و لە ساڵی 2002 سەربەخۆییی خۆی بەفەرمی ڕاگەیاند. ئەوەی كە گرنگە ئەوەیە كە بزانین لە سەردەمی هەر ئیدارەیەكدا لە ئەمریكا، قورساییی چارەسەركردنی كێشەكان و پرسە نێودەوڵەتییەكان بۆ ئەمریكا، دەكەوێتە سەر شانی دامەزاوە یاخود وەزارەتێكی ئەمریكا، بۆ نموونە: لە سەردەمی ئیدارەی یەكەمی جۆرج دەبیلیۆ بۆش (2001-2005) قورسایی لەسەر پێنتاگۆن و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی بوو، بەڵام لە سەردەمی ئیدارەی دووەمدا (2005-2009) قورسایی لەسەر شانی وەزارەتی دەروەی ئەو دەوڵەتەدا بوو.

كێبڕكێی ڕووسیا و ئەمریكا: بەڕێوەبردنی ململانێكان

ستراتیژیی ڕووسەكان بۆ چارەسەركردن Ùˆ بەڕێوەبردنی قەیران Ùˆ پرسە نێودەوڵەتییەكان، لەسەر بنەمای بەكارهێنانی هێز (تەنانەت سەربازی) Ùˆ گوشاری ئابوورییە. بۆ نموونە: Ù„Û• ساڵی 2008 هێرشی سەربازی بۆ سەر جۆرجیا لەسەر پرسی ئۆسیتیای باشوور وەكوو كاردانەوه‌یەك Ù„Û• هەمبەر هەوڵەكانی ئەمریكا Ùˆ ئەوروپا Ùˆ ناتۆ بۆ دامەزراندنی قەڵغانی مووشەكی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا و، هەروەها گوشارەكانی ناتۆ Ùˆ پاشان Ù„Û• پرسی ئۆكرانیا Ùˆ قەیرانی نیمچەدوورگەی كریمیادا و، پێشووتریش Ù„Û• سەردەمی جەنگی سارددا Ù„Û• ساڵی 1962 و، قەیرانی مووشەكیی كوبا Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ بەكارهێنانی Ú†Û•ÙƒÛŒ ئەتۆمی و، هەروەها Ù„Û• ساڵی 1978 Ù„Û• ئەسیۆپیا Ùˆ  Ù„Û• ساڵی 1978 Ù„Û• ئەفغانستان Ùˆ ئێستا Ù„Û• سووریادا.

Ù„Û• پاش جەنگی سارد Ùˆ بەتایبەت Ù„Û• سەردەمی "پووتین" Ùˆ بە Ù‡Û†ÛŒ شكستی سیاسەتی یۆرۆ-ئەتلانتیكگەراییی ڕووسیا  ÙƒÛ• Ù„Û• سەردەمی "بۆریس یەلتسین 1991-1999" (Boris Yeltsin) دا پەیرەو دەكرا، ستراتیژیی ڕووسیا هێرشبەرانەیە Ùˆ لەژێر كاریگەریی پرسە جیۆسیاسییەكاندایە. بۆیە ئێستا ڕووسیا ناوچە ستراتیژییەكان بۆ سەر دوو ناوچەی دەرەوەی نزیك Ùˆ دەرەوەی دووردا دابەش دەكات Ùˆ ئەمەیش لەژێر كاریگەریی ستراتیژیی ئۆراسیاگەرایی ڕووسیادایە. بەگشتی تەكنەلۆژیی سەربازی Ùˆ كارتی وزە بە ڕەگەزەكانی هێزی ڕووسیا دادەندرێن و، بەم پێیەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دیپلۆماسیی ناسراو بە دیپلۆماسیی سەربازی Ùˆ دیپلۆماسیی وزە، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات Ù„Û• هەمبەر ئەوروپا Ùˆ ئەمریكادا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دروستكردنی هاوپەیمانێتیی ناوچەیی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هیندستان Ùˆ چین Ùˆ دەوڵەتانی ئەمریكای لاتین Ùˆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هاوسەنگی دروست بكات.

Ù„Û• سەردەمی جەنگی سارددا دروستكردنی بڕیار بۆ بەڕێوەبردنی قەیران Ùˆ پرسە نێودەوڵەتییەكان لەژێر كاریگەریی بیرۆكراسیی پارتی كۆمۆنیست Ùˆ سوپای سوور Ùˆ ئاژانسی هەواڵگریی ڕووسیا (K G B)دا بوو؛ ئیمڕۆكەیش Ù„Û• سەردەمی پووتیندا سەرۆككۆمار Ùˆ دەزگه‌ÛŒ هەواڵگری Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دوو فاكتەری سەربازی Ùˆ وزەوه‌ØŒ Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات دووبارە Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ هێزی ڕووسیا بگەڕێنیتەوە سەر شانۆی هاوكێشە نێودەوڵەتییەكان. ڕووسیا ئەم ستراتیژییەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەشداری Ùˆ شوێندانەری لەسەر هاوكێشە ناوچەیییەكان وەكوو بەشداری Ù„Û• پرسەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێبەجێ دەكات.

په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵ له‌ نێوان پرسه‌ ئابووری Ùˆ سیاسییه‌كان Ùˆ پرسه‌ جوگرافییه‌كاندا هه‌یه‌. هه‌ر بۆیه‌یشه‌‌ Ú† له ‌ناوچه‌ÛŒ ئاسیای ناوه‌ڕاست Ùˆ قه‌وقاز و، Ú† له‌ ناوچه‌ÛŒ‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بێت، ئێمه‌ ململانێ Ùˆ كێبڕكێی توند له‌ نێوان وڵاتانی ناوچه‌یی Ùˆ سه‌رووناوچه‌ییدا ده‌بینن؛ به‌ جۆرێك كه‌ پێكدادان له‌ نێوان به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ستراتیژییه‌كانیاندا دروست ده‌بێت. ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ پرسه‌كان له‌ ڕووی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ ئاسایشییه‌وه‌ پێكه‌وه‌گرێدراون و، ئه‌مه‌یش له‌ توانای وڵاتان بۆ سه‌ربه‌خۆبوونی سیاسی Ùˆ ئابووری، كه‌Ù… ده‌كاته‌وه‌. بۆیه‌ نفووزی هه‌ر دەوڵەت Ùˆ لایه‌Ù†ÛŽÙƒ له‌ ناوچه‌یه‌ك، ده‌توانێت كاریگه‌ریی له‌سه‌ر‌‌ Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له ‌ناوچه‌كانی تری جیهاندا هه‌بێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ØŒ‌ ڕووسیا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات نفووزی له‌ ناوچه‌ÛŒ "ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیك"ÛŒ خۆی (ئاسیای ناوه‌ڕاست Ùˆ قه‌وقاز) بۆ‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست درێژ بكاته‌وه‌ØŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ لایه‌Ùƒ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی بپارێزێت Ùˆ ئه‌Ù… ناوچه‌یه‌ÛŒ‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیكی خۆی پارێزراو بێت و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له ‌ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا بتوانێت له‌ ڕووی جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمییه‌وه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رز Ùˆ به‌هێزی هه‌بێت.

ڕووسیای سه‌رده‌Ù…ÛŒ پووتین(Vladimir Putin) ØŒ به‌تایبه‌ت له‌ پاش ساڵی 2007وه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات به‌ تێپه‌ڕاندنی ستراتیژیی سیاسه‌تی یۆرۆئه‌تلانتیكگه‌رایی   (Euroatlantism) Ùˆ ئۆراسیاگه‌رایی (Eurasianism)ØŒ دووباره‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ خۆی له‌ هاوكێشه‌ هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا به‌ده‌ست بێنیته‌وه‌. Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ چۆنێتیی به‌ڕێوه‌بردنی ململانێ جیۆسیاسییه‌كانی ڕووسیا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناوچه‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، به‌تایبه‌ت له‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناسراو به‌ "فره‌لایه‌Ù†Ú¯Ù‡‌رایی"  (multilateralism)له‌ بری سیسته‌Ù…ÛŒ "فره‌جه‌مسه‌ری" (multipolarity)دا خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت. بۆیه،‌ ڕووسیا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات كه‌ ستراتیژیی پشتبه‌یه‌كتربه‌ستن، له‌سه‌ر بنه‌مای "فره‌لایه‌Ù†Ú¯Ù‡‌رایی" (Interdependence Based on Multilateralism)ØŒ له‌ ئاستی هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا په‌یڕه‌Ùˆ بكات. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ ستراتیژیی ڕووسیا، ئەوەیە ÙƒÛ• ببێتە ‌"هێزێكی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ مۆدێرنی Ù†Û†Ø±Ù…اتیڤ"ØŒ(Normalized Modern Great Power)ØŒ كه‌ هه‌Ù… پابه‌ند بێت به‌ Ù¾Ú•Ù‡‌نسیپه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ هەمیش به‌شدار بێت له‌ بەرێوەبردنی كاروباری جیهانی و، هەروەها وه‌كوو هێزێكی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مامه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ هه‌ڵسوكه‌وت بكات.

ڕووسیا بۆ دروستكردنی گوشار Ùˆ هاوسه‌نگیی هێز له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا، پێویستیی به‌ نفووز Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ هه‌یه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نفووزی خۆی له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا ده‌دات، به‌تایبه‌ت‌ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ گوشار Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شانه‌ÛŒ ناتۆ Ùˆ ئه‌مریكا كه‌ به ‌ناوچه‌ÛŒ ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیكی ڕووسیا ناسراوه‌. بۆیه‌ ڕووسیایش Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دروستكردنی پەیوەندی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەرێمی كوردستان Ùˆ پاڵپشتی Ù„Û• یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ ده‌دات؛ له ‌لایه‌Ùƒ به ‌Ù‡Û†ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ بۆ دروستكردنی باڵانس له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركیا Ùˆ گوشارخستنه ‌سه‌ر ئه‌Ùˆ وڵاته‌ له ‌هاوكێشه‌كانی نێوانیان. هه‌روه‌ها ڕووسیایش له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕێككه‌وتنی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ نه‌مانی حكوومه‌تی به‌شار ئه‌سه‌د Ùˆ دابه‌شكردنی ناوچه‌ÛŒ نفووز له‌ سووریا Ùˆ پاشان له‌ ناوچه‌كانی دیكه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ ناكۆكی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا، پێویستیی به‌ هێزه‌ كوردییه‌كان (یه‌په‌Ú¯Ù‡‌) له‌ سووریا Ùˆ هەرێمی كوردستان Ù„Û• عێراقدا هه‌یه‌.

كۆبەند:

بەپێی خوێندنەوە بۆ ستراتیژی Ùˆ میكانیزمەكانی بەڕێوەبردنی ململانێ نێودەوڵەتییەكان Ù„Û• نێوان ڕووسیا Ùˆ ئەمریكادا، كورد دەتوانێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕووسیا Ùˆ ئەمریكاوه‌ ئەم قۆناغە تێ پەڕێنێت. بەو واتایە ÙƒÛ• گوشارەكانی توركیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕووسیا Ùˆ ئەمریكا لا ببات و، هەروەها Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ململانێكانی ئێران Ùˆ ئەمریكا Ù„Û• لایەك و، نفووزی ڕووسیا لەسەر كۆماری ئیسلامیی ئێران، هەڕەشەكانی ئێران ÙƒÛ•Ù… بكاتەوە. خاڵێكی تری گرنگ ئەوەیە ÙƒÛ• Ù„Û• ئێستادا (ئیدارەی ترامپ)ØŒ Ú•Û†ÚµÛŒ كۆنگرێس زۆر Ù„Û• Ú•Û†ÚµÛŒ ئیدارەی ئەمریكا بەگشتی Ùˆ وەزارەتی دەرەوە بۆ پرسی سەربەخۆییی كوردستان گرنگترە، وەكوو نموونەی تەیمووری ڕۆژهەڵات.

 Ø¨Û† ئەم مەبەستەیش، پێویستە "ئەنجومەنێكی ڕاوێژكاری" Ù„Û• سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان، هەروەكوو Ù„Û• سەردەمی قەیرانەكان Ù„Û• ئەمریكا بوونی هەبووە، دروست بكرێت ÙƒÛ• Ù„Û• كەسانی ئەكادیمی Ù¾ÛŽÙƒ بێت Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ ئاسایشی نێودەوڵەتی Ùˆ یاسای نێودەوڵەتییەوە، ÙƒÛ• بەردەوام ڕاوێژ Ùˆ ئەلتەرناتیڤ بە سەرۆكی هەرێمی كوردستان Ùˆ سەرۆكی حكوومەت Ùˆ ستافەكەی بدات.

لێرەدا ئەو خاڵانەی كە هەرێمی كوردستان بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەكان و پرسی سەربەخۆیی و بەدەستهێنانی پاڵپشتی پێویستە لە ئێستادا لەبەرچاوی بگرێت، بریتین لە:

ڕووسیا

  1. ڕۆڵی كۆمپانیاكانی وزەی ڕووسیا، وەكوو ڕۆسنەفت و گازپرۆم، لە لۆبیگەری لەسەر ستراتیژی و سیاسەتی ڕووسیا بەرجەستە بكرێت.
  2. ئەكادیمییەكانی كوردستان بەردەوام لەگەڵ ناوەندەكانی لێكۆڵینەوە و توێژینەوەی ڕووسیادا پەیوەندییان هەبێت.
  3. بە داڕشتنی پلان و بەرنامەیەكی ڕێكخراو سوود لە كوردەكانی ڕووسیا و، هەروەها دۆستەكانی كورد لەو دەوڵەتە وەربگیرێت.
  4. گرنگیی پێگەی دەوڵەتی كوردستان بۆ ئاسایشی ڕووسیا لە ناوچەكەدا لە ڕاگەیاندنەكانی ڕووسیا لە ڕێگەی پەیوەندی لەگەڵ ئەكادیمی و ڕۆژنامەنووسەكانەوە بەرجەستە بگرێت.
  5. كوردستان پێویستە Ù„Û• ململانێی جیۆسیاسیی ئەمریكا Ùˆ ڕووسیا بۆ ناوچەی نفووز Ù„Û• رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سوود وەربگرێت Ùˆ  بەم پێیەش "ستراتیژیی هاوسەنگكەر" پەیرەو بكات ÙƒÛ• زۆربەی دەوڵەتان Ù„Û• كاتی گوشاردا پەیڕەوی دەكەن؛ هەر ئەو ستراتیژییەی ÙƒÛ• "ئەتاتۆرك" Ù„Û• سەردەمی جەنگەكانی سەربەخۆیی Ùˆ ئازادكردنی توركیا Ù„Û• نێوان ڕووسیا Ùˆ دەوڵەتانی ڕۆژاواییدا ئەنجامیدا.
  6. گرنگی بە گردبوونەوە و ڕێپێوانی پشتیوانیی كوردەكانی هەموو پارچەكانی كوردستان لە سەربەخۆییی كوردستان لە مۆسكۆ بدرێت و، ڕێك بخرێن.
  7. بەشێك بە زمانی ڕووسی، لە ڕاگەیاندنەكانی كوردستاندا كارا و چالاك بكرێت.

ئەمریكا

  1. سوود لە ناكۆكییەكانی ئیدارەی ترامپ لەگەڵ كۆماری ئیسلامی وەربگرێت.
  2. ناكۆكییەكانی ئیدارەی ترامپ و حكوومەتی حزبی داد و گەشەپێدان لە توركیا كاری لەسەر بكرێت.
  3. پرسی ئابووری و ئاسایشی وزە لە ڕێگەی بەهێزكردنی لۆبیی كۆمپانیاكانی وزە و تەنانەت چەك و تەكنەلۆژیی سەربازی، كاری لەسەر بكرێت.
  4. ئەكادیمییەكانی كوردستان لەگەڵ ناوەندەكانی لێكۆڵینەوە و توێژینەوە و ڕاگەیاندنی ئەمریكادا پەیوەندیی زیاتریان هەبێت و بەردەوام لیژنەیەكی پسپۆری ئەكادیمی (نەك ئیداری و سیاسی) لە ئەمریكا كار و چالاكی بكات.
  5. سوود لە وڵاتانی عەرەبی سوننەی دۆستی كورد وەكوو ئیمارات و سعوودیا و... و، هەروەها لۆبیی جوولەكەكان لە ئەمریكا وەربگیرێت.
  6. پەیوەندیی توندوتۆڵتر و زیاتر لەگەڵ كۆنگرێسمانەكانی ئەمریكا، بە هەر دوو حزبی كۆماری و دیموكراتەكان، دروست بكرێت؛ ئەمەیش لە ڕێگەی ڕۆڵی ئەكادیمی و دۆستانی كورد لە ئەمریكا و، هەروەها دانیشتووانی كورد لە ئەمریكا.
  7. گوتاری جەنگی تیرۆر، بەتایبەت ڕۆڵی پێشمەرگە لە دژی داعش، لە ناوەندەكانی هزری و ڕاگەیاندنەكانی ئەمریكادا زیاتر گرنگیی پێ بدرێت.
  8. رۆڵی گردبوونەوەی جەماوەریی كوردەكانی هەموو پارچەكانی كوردستان لە واشنتۆن بۆ پشتیوانیی كوردستان، كاریگەریی زۆری هەیە.
  9. پێویستە سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان سوود Ù„Û• ئەزموونی Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• ژیانی ئایین Ùˆ نەتەوەكان بۆ گوشارخستنە سەر ڕای گشتی ئەمریكا وەربگرێت Ùˆ بۆ ئەم مەبەستەیش  نوێنەرایەتیی هەموو ئایین Ùˆ ئایینزاكان بۆ بەرگری Ù„Û• درووستبوونی دەوڵەتی كوردستان  Ø³Û•Ø±Ø¯Ø§Ù†ÛŒ ناوەندە سیاسی Ùˆ ئایینییەكانی ئەمریكا بكەن.
  10. سەركردایەتیی سیاسیی كوردستان پێویستە بەردەوام بە ئەرگیۆمێنتی بەهێز و بەڵگەی ئەكادیمی زیانەكانی مانەوەی دەوڵەتی عێراق وەكوو دەوڵەتێكی لەرزۆك و شكستخواردوو بۆ ئاسایشی وڵاتانی عەرەبی و بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا لە ناوچەكە لەلایەك و، سوودەكانی ئابووری و جیۆسیاسی و ئاسایشی دروستبوونی دەوڵەتی كوردستان لەبڕی دەوڵەتی عێراق لەلایەكی ترەوە، بۆ ناوەندەكانی بڕیاری ئەمریكا و ڕای گشتیی ئەو دەوڵەتە بخاتەڕوو.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون