PÊNÛS
 
عێراق؛ له‌ سیاسه‌تی تائیفییه‌وه‌‌ بۆ سیاسه‌تی كه‌ڵه‌گایی 
     2017-10-02
ڕێبوار بابکەیی

عێراق؛ له‌ سیاسه‌تی تائیفییه‌وه‌‌ بۆ سیاسه‌تی كه‌ÚµÙ‡‌گایی

 

ڕێبوار بابكه‌یی، مامۆستای په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ دراساتی ستراتیژی له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ به‌عس له‌ عێراق له‌ ساڵی 2003ØŒ ڕووداوێك Ùˆ وه‌رچه‌رخانێكی مه‌زن بوو له‌ مێژووی حوكمڕانیی ئه‌Ùˆ وڵاته‌. ئه‌Ùˆ ڕووداوه‌ØŒ گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ  Ø¯Ø±Ø§Ù…اتیكی له‌ بونیادی سیاسی Ùˆ بونیادی هێز له‌سه‌ر ئاستی وڵات Ùˆ ئاستی ناوچه‌كه‌ دروست كرد. له‌سه‌ر ئاستی وڵات، شیعه‌كان كه‌ به‌ درێژاییی مێژووی دروستبوونی عێراق له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات بوون، ئه‌وا له‌ دوای 2003ØŒ بوون به‌ خاوه‌Ù† ده‌سه‌ڵات.‌ له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌كه‌یش، ئێران كه‌ كێشه‌ÛŒ هێز Ùˆ نفووزی ناوچه‌ییی هه‌بوو، بوو به‌ خاوه‌Ù† هێز Ùˆ نفووزی یه‌كه‌Ù…ÛŒ ناوچه‌كه‌. كه‌واته‌ له‌سه‌ر هه‌ر دوو ئاسته‌كه‌ØŒ گۆڕانكارییه‌كان له ‌به‌رژه‌وه‌ندیی ئامانجه‌ ستراتیژییه‌كانی ئێران Ùˆ هێزه‌ شیعه‌كان ته‌واو بوو.

لێكه‌وته‌كانی گۆڕانكارییه‌كه‌

ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییه‌ له‌ بونیادی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی عێراق، وای كرد كه‌ هێزه‌ شیعه‌كان، به‌بێ Ú•Ù‡‌چاوكردنی تایبه‌تمه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان Ùˆ پلۆرالیزمی سیاسیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ عێراق، سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ر بنه‌مای ناسنامه‌ÛŒ "مه‌زهه‌بگه‌رایی" ياخود تائیفی  Ø¦Ø§ÙˆØ§ بكه‌Ù†.

به‌ گوزارشتیكی دیكه‌ØŒ عێراقێك كه‌ نزیكه‌ÛŒ 85% له‌ هاووڵاتیانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ØŒ به‌ سه‌رجه‌Ù… پێكهاته ‌Ùˆ گرووپه‌ جیاوازه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئیتنیكی Ùˆ ئایینزایییه‌وه،‌ له‌ ساڵی 2005 ده‌نگیان به‌ ده‌ستووری هه‌میشه‌ییی عێراق دا، بۆ ئه‌وه‌ بوو كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هاووڵاتی بنیات بنرێت، یاخود ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ده‌ستوور ئاوا بكرێت، تا مافی سیاسی Ùˆ كه‌لتووریی گشت پێكهاته‌كان پارێزراو بێت. هه‌روه‌ها بۆ ئه‌وه‌ÛŒ سروشتی ده‌سه‌ڵات، بنه‌ماكانی ده‌سه‌ڵات Ùˆ په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵاته‌كان ڕوون Ùˆ Ú•Ù‡‌وا بێت. وه‌Ù„ÛŽ ڕووداوه‌كانی دوای 2005ØŒ ئه‌Ùˆ گریمانه‌یان سه‌لماند كه‌ ئه‌Ùˆ هێزانه‌ÛŒ تازه‌ هاتوونه‌ته‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ده‌ستووره‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی سیاسی ده‌نوێنن Ùˆ Ú•Ù‡‌فتار ده‌كه‌Ù†. كه‌واته‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ سیاسه‌تانه‌ÛŒ كه‌ هێزه‌ ڕادیكاڵه‌ تونداژووه‌كانی شیعه‌ بۆ مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌ Ú¯Ù‡‌Úµ پێكهاته‌كانی تری كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ عێراق پیاده‌یان كرد، بریتی بووه‌ له‌ "سیاسه‌تی تائیفی".

لێككه‌وته‌كانی  Ø¦Ù‡‌Ùˆ سیاسه‌ته‌

  1. كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ عێراق،‌ به‌ئایدیۆ‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ به‌مه‌زهه‌بی كرا.
  2. كێشه‌ÛŒ ناسنامه‌ سه‌ری هه‌ڵدا؛ ناسنامه‌ÛŒ ئایدیۆلۆژی، شوێنی ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانیی گرته‌وه‌.
  3. گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی تووشی شپرزه‌یی Ùˆ په‌راوێزكردن كرد.
  4. كێشه‌ÛŒ تائیفی له‌ نێوان شیعه ‌Ùˆ سوننه‌كان سه‌ری هه‌ڵدا.
  5. باری ئاسایشی عێراقی خسته‌ Ø´ÚµÙ‡‌ژانه‌وه‌.
  6. عێراقی به‌سه‌ر سێ ناوچه‌ دابه‌Ø´ كرد، كه‌ هه‌ر ناوچه‌یه‌Ùƒ خاوه‌Ù† ناسنامه‌ÛŒ خۆی بێت.

هه‌ولێر Ùˆ سیاسه‌تی تائیفیی به‌غدا

Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2003ØŒ هه‌رێمی كوردستان خاوه‌Ù†ÛŒ جۆرێك له‌ حوكمڕانیی خۆی بوو، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خودموختاری هاتبووه‌ به‌رهه‌Ù…. وه‌Ù„ÛŽ دوای ئه‌Ùˆ ساڵه‌ØŒ سه‌ركردایه‌تیی كورد، ویستی له‌ پێناو ئاواكردنی عێراقێكی نوێدا ده‌ست له‌ ئۆتۆنۆمیستكردنی باشووری كوردستان هه‌ڵگرێت‌. ئه‌Ùˆ عێراقه‌ÛŒ كه‌ سه‌ركردایه‌تیی كورد ئۆمێدی وڵاتێكی دیموكرات Ùˆ فیدراڵی له‌سه‌ر هه‌ڵچنیبوو تا به‌شداریی ئاواكردنی بكات، ئه‌Ùˆ ئومێده‌ÛŒ نه‌هاته‌ دی؛ چونكه‌ ئه‌Ùˆ وڵاته‌ نه‌ دیموكرات بوو، نه‌ فیدراڵ.

هێدی هێدی كێشه‌ Ùˆ گرفت له‌ نێوان دوو پایته‌خته‌كه‌ÛŒ عێراق (به‌غدا Ùˆ هه‌ولێر) فراوانتر Ùˆ زێتر ده‌بوو؛ به‌ شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ گرفته‌ یاسایی Ùˆ ده‌ستوورییه‌كان ڕووه‌Ùˆ كێشه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ نه‌ته‌وایه‌تی ده‌ڕۆیشتن. بۆ نموونه،‌ جێبه‌جێنه‌كردنی مادده‌ÛŒ (140)ÛŒ ده‌ستووری عێراق له‌ لایه‌Ù† حكوومه‌تی عێراقه‌وه‌ØŒ بووه‌ مایه‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گرفتی سیاسیی په‌یوه‌ست به‌ خاك Ùˆ نیشتمان له‌ نێوان ئه‌Ùˆ دوو پایته‌خته‌ سه‌ر هه‌ڵبدات. ئه‌Ùˆ سیاسه‌ته‌ÛŒ به‌غدا له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ولێر، بیری سه‌ربه‌خۆییی لای كوردی هێنایه‌ به‌رچاو و، بووه‌ مایه‌ÛŒ پاشگه‌زبوونه‌وه‌ÛŒ كورد له‌ بیرۆكه‌ÛŒ ئاواكردنی "عێراقێكی نوێ‌".

سه‌ربه‌خۆییی كوردستان Ùˆ سیاسه‌تی كه‌ÚµÙ‡‌گاییی عێراق

جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش ئه‌Ùˆ بگۆڕه‌ بوو، كه‌ به‌ كردار له‌ ڕووی ئیدارییه‌وه‌ عێراقی بۆ سێ ناوچه دابه‌Ø´ كرد: باشوور، ناوه‌ڕاست Ùˆ باكوور. سه‌رباری سه‌ربه‌خۆییی ئیداریی كوردستان، واته‌ به‌Ø´ÛŒ باكووری عێراق، وه‌Ù„ÛŽ ئه‌وه‌ÛŒ كورد له‌ ئێسته‌دا داوای ده‌كات بریتییه‌ له‌ "سه‌ربه‌خۆییی سیاسی". "ڕیفراندۆم" ئه‌Ùˆ ئامرازه‌ بوو كه‌ نیازه‌ ناڕه‌واكانی ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدای له ‌به‌رامبه‌ر هه‌نگاوه‌ Ú•Ù‡‌واكانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان ڕووه‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی، ئاشكرا كرد.

حكوومه‌تی عێراق Ùˆ هێزه‌ تونداژووه‌كانی شیعه‌ØŒ بۆ ڕێگریكردن له‌Ùˆ هه‌نگاوانه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان، په‌نایان برده‌ به‌ر "سیاسه‌تی كه‌ÚµÙ‡‌گایی". به‌Ùˆ مانایه‌ÛŒ كه‌ حكوومه‌تی عێراق Ùˆ ئه‌Ùˆ هێزانه‌ØŒ له‌سه‌ر بنه‌مای "لۆژیكی هێز" گوزارشت له‌ هه‌ڵوێست Ùˆ بۆچوونه‌كانیان ده‌كه‌Ù† له‌ به‌رامبه‌ر Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ گوردستان له‌ باشوور؛ دوور له‌ بنه‌مای هێزی لۆژیك، لۆژیكی دانوستان Ùˆ گفتوگۆ.

له‌Ùˆ سیاسه‌ته‌دا، ده‌سته‌بژێری فه‌رمانڕه‌وا له‌ به‌غدا جگه‌ له‌ به‌كارهێنانی زمانی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بۆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كردن له‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان، هاوكات بۆ ئه‌Ùˆ مه‌به‌سته‌ "داموده‌زگه‌ ده‌ستوورییه‌كانیش"یان خستۆته‌ Ú¯Ù‡‌Ú•ØŒ تا Ú•Ù‡‌وایه‌تی به‌‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌ هه‌رزه‌كارانه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌سته‌بژێره بدات‌‌. بۆ نموونه‌ هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ په‌رله‌مانی عێراق Ùˆ دادگه‌ÛŒ ده‌ستووریی عێراق، به‌ بڕیارێكی سیاسیی دوور له‌ لایه‌Ù†ÛŒ پیشه‌ییی خۆیان وه‌Ùƒ لایه‌Ù†ÛŒ یاسادانان Ùˆ دادوه‌ری، دژایه‌تیی خۆیان بۆ ئه‌Ùˆ هه‌نگاوانه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان ده‌ربڕی. ته‌نانه‌ت حكوومه‌ته‌كه‌ÛŒ "عه‌بادی"یان له‌ گرتنه‌به‌ری هه‌ر جۆره‌ ئامرازێك، به‌ ئامرازه‌ سه‌ربازییه‌كانیشه‌وه،‌ بۆ مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕیفراندۆمی باشوور ده‌ستواڵا كرد.

ئه‌Ùˆ سیاسه‌ته‌ÛŒ حكوومه‌تی عێراق Ùˆ هێزه‌ شیعه‌كان، دوا سیاسه‌ته‌ ده‌یگرنه‌ به‌ر بۆ مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پرسی كورد له‌Ùˆ ناوچه‌یه‌ØŒ به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ بتوانن ئامانجه‌كانیان بپێكن؛ به‌ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ هه‌وڵانه‌ÛŒ حكوومه‌تی عێراقی كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سیاسه‌تی "كه‌ÚµÙ‡‌گایی" پیاده‌یان كرد بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ڕیفراندۆم ئه‌نجام نه‌درێت، شكستی هێنا. به‌ڵكوو به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه،‌ ئه‌Ùˆ جۆره‌ سیاسه‌تانه‌ جۆش Ùˆ خرۆشی كوردستانییه‌كانی بۆ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ú¯Ù‡‌رمتر كرد. ئه‌وه‌یش ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر سیاسه‌تی "كه‌ÚµÙ‡‌گایی"ÛŒ به‌غدا، بووه‌ مایه‌ÛŒ ئه‌نجامدانی "ڕیفراندۆم"ÛŒ باشووری كوردستان، ئه‌وا بێ گومان گرتنه‌به‌ری هه‌ر سیاسه‌تێكی دیكه‌ به‌ ئاراسته‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كردن له‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان بۆ Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ ڕیفراندۆم، سه‌ربه‌خۆییی كوردستانی به‌دوای خۆیدا ده‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽØŒ له‌ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ كه‌متر له‌وه‌ÛŒ كه‌ سه‌ركردایه‌تیی كوردستان چاوه‌ڕوانی ده‌كات.

 
 
« داعش Ù„Û• ڕوانگەی جیۆئەمنیی  ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ قەوقازەوە
« داعش Ù„Û• دامێنی شکستی سووریا Ùˆ عێراقدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە
« ئاسۆی پەیوەندییەکانی چین Ùˆ ئەمریکا Ù„Û• گۆشەنیگای "ترامپ"Û•ÙˆÛ•
« سیستەمی نێودەوڵەتی Ù„Û• تای تەرازووی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ چیندا
« تورکیا Ùˆ هۆڵەندا؛ جه‌نگی سیمبۆلی Ùˆ قەیرانی دیپلۆماسیی نێوان دەستەبژێرەکان
« سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• قووڵاییی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون