PÊNÛS
 
لێرنێر Ùˆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست 
     2017-09-30
هیوا مەجید خەلیل

لێرنێر و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

(بەشی دووەم)

هیوا مەجید خەلیل: دکتۆرا لە گەشەسەندنی سیاسی

لە بەشی ڕابردوو، باس لە بۆچوونەکانی لێرنێر لەسەر مۆدێرنیتە کرا. لەم بەشە و بەشەکانی داهاتوودا، بۆ باشتر ئاشنابوون لەسەر بۆچوونەکانی لێرنێر سەبارەت بە مۆدێرنیتە و پیادەکردنی لە ڕۆژهەڵاتی ناڤیندا، تیشک دەخەینە سەر ئەو شەش وڵاتانەی کە لێرنێر توێژینەوەی تێدا ئەنجام دا.

تورکیا: لە ڕابردووە بەرەو داهاتوو

لێرنێر دوو بەشی پەرتووکی بۆ تورکیا تەرخان کردووە: بەشێک سەبارەت بە ڕابردوو Ùˆ ئەوی تر سەبارەت بە داهاتوو. بە کۆکردنەوەی ناونیشانی هەر دوو بەشەکە، ئەو بەم جۆرە ئاماژە بە تورکیا دەدات "تورکیا Ù„Û• ڕابردووە بەرەو داهاتوو". بە بڕوای ئەو، تورکیا هێشتا نەبووە بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی مۆدێرن، هاوکات Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی تەقلیدییش نییە؛ واتە Ù„Û• دۆخی گوزار بەرەو مۆدێرنیتەدایە. تورکیا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکە Ú©Û• Ù‡Û•Ù†Û†Ú©Û• Ù„Û• بری "سوڵتان"ØŒ "سەرۆک" حوکمی دەکات، قوتابیان Ù„Û• بری ئەزبەرکردنی قورئان فێرە خوێندن Ùˆ نووسین دەبن، Ù„Û• بری شەڵوار، پانتۆڵ لەبەر دەکرێت Ùˆ ئافرەتان بە تەنوورە Ùˆ بێ Ù„Û•Ú†Ú©Û• دەردەکەون، Ù„Û• بری یاسا قورئانییەکان، یاسای سێکیولار حوکم دەکات و، وێستگەی ڕادیۆ Ù„Û• سەرتاسەری وڵاتدا دروست کراوە Ùˆ تەنانەت سوپای مۆدێرنی تورکیا، Ù„Û• کۆریا خەریکی جەنگە.

یەکەم هەنگاو Ù„Û• مۆدێرنیزاسیۆنی تورکیا، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئامرازەکانی پەیوەندییەوە (communication) دەستی Ù¾ÛŽ کرد، ÙˆÛ•Ú©: Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبان، ڕادیۆ، تەله‌ڤزیۆن Ùˆ ئۆتۆمۆبێل. بڵاوبوونەوەی ئامرازەکانی پەیوەندیکردنیش پێویستیی بە بوونی خوێندەواری هەبوو. خوێندەوارییش کەسایەتییەکی بزۆک دروست دەکات Ú©Û• Ù„Û• نێوه‌ندیدا تاک ڕاستەخۆ بە ناوەندی دەرکردنی بڕیار Ùˆ دەسەڵاتی سیاسییەوە (Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئامرازەکانی ڕاگەیاندنەوە) گرێ دەدرێت. ئەمە Ù„Û• کاتێکدا بوو Ú©Û• ٩٠٪ی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تورکیا Ù„Û• تاکی نەخوێندەوار Ù¾ÛŽÚ© دەهات. بۆ گۆڕینی ئەم دۆخە، ئاتاتورک Ù„Û• گوندەکاندا، "خانووی خەڵک"ÛŒ (Halk-evleri)  Ø¨Ù†ÛŒØ§Øª نا.

ئەم خانووە Ù„Û• لایەن نوێنەرێکی حزبەوە بەڕێوە دەبردرا. چونکە خەڵک نەخوێندەوار بوو، ئاتاتورک Ù„Û• هەر خانووێک ڕادیۆیەکی دانا و، گوندنشینان بە کۆبوونەوەی Ù„Û• خانووی خەڵک، Ù‡Û•Ù… ئاگایان Ù„Û• جیهانی دەرەوە دەبوو، هەمیش ئاگاداری بۆچوون Ùˆ بەرنامەکانی حزب دەبوون. بەم شێوەیەیش Ù†Û•Ú© Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ کەسی دووەم Ùˆ سێیەمەوە، بەڵکوو ڕاستەوخۆ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕادیۆوە خەڵک گوێبیسی هەواڵەکان دەبوو. واتە سەرچاوە کۆنەکانی هەواڵ Ú©Û• زۆرتر خودی خەڵکی گوند بوون Ùˆ خەڵک Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ شەفەهییەوە (زمان) هەواڵەکانی دەبیست Ùˆ هەواڵەکان زۆرتر سەبارەت بە ڕووداوە ناوخۆیییەکان بوون، لەبەین چوون. بەم شێوەیە خەڵک ڕاستەوخۆ ئاگای Ù„Û• جیهانی دەرەوە دەبوو Ùˆ هێدی هێدی هێزی کەسایەتییە تەقلیدییەکانی ÙˆÛ•Ú© موختار Ùˆ ڕیشسپی Ùˆ سەرچاوە تەقلیدییەکانی هەواڵ ÙˆÛ•Ú© پیاوی ئایینی، بازرگان Ùˆ موختار، لەناو دەچوون. بەم شێوەیەیش Ù„Û• تورکیا پرۆسەی مۆدێرنیتە دەوڵەت-تەوەر (state-way) بوو. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گشت ئەم هەوڵانەیش، تا سەرەتای ساڵی ١٩٥٠ نزیکەی ٨٠٪ی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تورکی، هاوشێوەی سەرەتای ساڵانی دامەزراندنی دەوڵەتی نوێی تورکیا دەژیان. بەپێی توێژینەوەکان، شارنشینی، Ú©Û• Ù„Û• ڕوانگەی لێرنێرەوە یەکەم فاکتەری مۆدیرنیزاسۆن بوو، تەنیا ڕۆژاوای تورکیای گرتبووەوه‌Ø› بزۆکیی جوگرافیی زۆر Ú©Û•Ù… بوو. بەپێی ئاماری ساڵی ١٩٤٥، Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ گشتیی ١٦.Ù¢ میلیۆن تورک، تەنیا Ù¡.Ù§ میلیۆن Ù„Û• پارێزگه‌ÛŒ جیاواز لەدایک ببوون Ùˆ گەورە ببوون؛ ئەوانی تر، تەنانەت Ù„Û• پارێزگه‌ÛŒ خۆیان نەچووبوونە دەرەوە.

لێرنێر دەڵێت، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەم ئامرازانەوە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تورکیا بۆ سێ بەش دابەش بووە: مودێرن، Ù„Û• دۆخی گوزار Ùˆ تەقلیدی. بەشی تەقلیدی، کەمترین بەشداریی سیاسیی هەیە Ùˆ زۆرترین Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ دانیشتووان Ù¾ÛŽÚ© دێنن. بە بڕوای لێرنێر، بەپێچەوانەی میسر Ú©Û• Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ زۆری ژمارەی دانیشتووانی نیشتەجێی Ù„Û• شارەکانی هەبوو، تورکیا ئەم کێشەیەی نەبوو. هەر بۆیەیش حکوومەتی میسری ئەو کات، Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ئەوەی هەبوو Ú©Û• Ú†Û†Ù† دانیشتووانی شار کۆنترۆڵ بکات، بەڵام Ù„Û• تورکیا ئاتاتورک Ù„Û• بری ئەوەی پەرە بە شارنشینی بدات، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دا بەها تەقلیدییەکان Ú©Û• Ù„Û• گوندەکاندا Ù…Û†Úµ درابوون Ù¾Û•Ù„Ú©ÛŽØ´ (جذب)ÛŒ ناو پرۆسەی مۆدێرنیتە بکات. هەر بۆیەیش ئەو، خزمەتگوزارییە گشتییەکانی بۆ گوندەکان دابین کرد، تا Ù„Û•Ù… ڕێگەیەوە Ù„Û• بری شارنشینی Ùˆ خەرجییەکانی شار، پەرە بە گوند Ùˆ بەها مودێرنەکان لەناوی خودی گوندنشیناندا بدات. بۆیەیش دەبینین Ú©Û• جیا Ù„Û• ئاو Ùˆ کارەبا Ùˆ ڕێگەوبان، خزمەتگوزاریی بانکییش بۆ جوتیاران دادەمەزرێنێت: بانکی کشتوکاڵی بنیات دەنێت و، Ù„Û• پاڵ ئەمەیش خزمەتگوزارییەکانی خوێندن Ùˆ پەروەردە بۆ گوندنشینان فەراهەم دەکات. هەروەها بەپێچەوانەی میسرەوە، Ú©Û• خۆی گیرۆدەی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد کردبوو، تورکیا خۆی Ù„Û•Ù… کێشەیە هەڵنەقوڕتاند. بەم پێیەیش، گوشارەکانی سەر حکوومەتی تورکیا بۆ هانگاونان بەره‌Ùˆ مۆدێرنیتە، بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ میسر، کەمتر بوون.

Ù„Û• تورکیا پرۆسەی شارنشینی، بەگوێرەی پێداویستییەکانی شار Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ سەند. ئەو کەسانەی Ú©Û• بۆ شارەکان کۆچیان دەکرد دەیانتوانی کاری نوێ بدۆزنەوە Ùˆ نەبنە بارگرانی به‌سەر شاره‌وه‌ØŒ یاخود بەپێچەوانەوە نەبنە Ù‡Û†ÛŒ چۆڵکردنی گوندەکان. هەر بۆیەیش بە دابەزینی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ٥٪ی دەستی کار Ù„Û• کەرتی کشتوکاڵدا (کشتوکاڵ، دارستان Ùˆ بەخێوکردنی ماسی) بە هەمان Ú•ÛŽÚ˜Û• Ù„Û• شارەکاندا، کەرتی پیشەسازی، بازرگانی Ùˆ کارگێڕیی گشتی پەرەی سەند. هاوکات ئەم ئاڵوگۆڕییە Ù„Û• تورکیا، بووە Ù‡Û†ÛŒ بەرزبوونەوەی ئاستی داهاتی تاکەکەسی، واتە بووژانەوەی ئابووری. Ù„Û• پاڵ گشت ئەمانەدا، خودی حکوومەتی تورکیا ئامرازی پەیوەندیکردن، واتە "ڕادیۆ"ÛŒ Ù„Û• نێوان گوندنشیناندا دابەش کرد. لێرنێر، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەودا نەبوو Ú©Û• حکوومەت ڕادیۆ لەناو خەڵکدا دابەش بکات، چونکە بەم جۆرە حکوومەت تەنیا باسی Ù„Û• پلان Ùˆ ئایدیۆلۆژیی خۆی دەکرد. بۆیەش دەبینین کاتێک Ú©Û• هەندێ ڕۆژنامە ڕەخنە Ù„Û• پلانەکانی حکوومەت دەگرن، سەرنووسەر Ùˆ ڕۆژنامەوانان ڕووبەڕووی دادگه‌ Ùˆ زیندان دەبنەوە.

بەپوختی، فراوانبوونی میدیا، Ù„Û• پاڵ بەرزبوونەوەی ئاستی خوێندەواری، بووە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی چوارچێوەی بەرهەمهێنان-بەکارهێنان (production-consumption) Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تورکیادا Ú©Û• بەردی بناغەی پرۆسەی مۆدێرنیتەی Ù„Û•Ù… وڵاتەدا داڕشت. دواجار گشت ئەم گۆڕانکارییانە، دەبنە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕینی ڕەفتاری تەقلیدیی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تورکیا. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا، ئەم پرۆسەیە، پرۆسەیەکی ئاسان نییە، چونکە تا هەنۆکەیش چینی تەقلیدیی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ کەمترین سوود Ù„Û• ئامرازەکانی ڕاگەیاندن وەردەگرن Ùˆ کەمترین پەیوەندییشیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جیهانی دەرەوەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŒ خۆیان (گوند، یان خێڵ) هەیە. بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ پرۆسەی مۆدێرنیتە Ú©Û• Ù„Û• لایەن حکوومەتی تورکیاوە دەستی Ù¾ÛŽ کردووە Ùˆ بە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕینی دامەزراوەکان Ù„Û• دامەزراوەی ئایینی-عوسمانی بۆ دامەزراوەی سێکیولار-تورکی، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ چینی تەقلیدیی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡ Ú©Û•Ù… دەبێتەوە Ùˆ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ چینی Ù„Û• دۆخی گوزاردا (Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ سەردەمەدا ٣٠٪ی دانیشتووانی تورکیای Ù¾ÛŽÚ© ده‌هێنا) بەرەو مۆدێرنیتە زیاد دەبێت. سەرەڕای ئەمەیش، تا Ù‡Û•Ù†Û†Ú©Û• خودی ئەم چینە، بەهاگەلی وەهایان بنیات نەناوە Ú©Û• ببنە شوێنگرەوەی بەهای کۆن، بۆیەیش Ù„Û• دۆخێکی دەروونیی ناسراو بە دەمدەمیبوون (ambivalent)دا دەژین. ئەم خەسڵەتەیش وا دەکات Ú©Û• تاک Ù„Û• هەمبەر بەها نوێیەکاندا Ù„Û• دۆخێکی بێبڕیاری، نادڵنیایی Ùˆ  Ø¯ÙˆÙˆØ¯ÚµÛŒ (self-contradictory)دا بژیت. گشت ئەمانەیش کاریگەریی نەرێنی لەسەر ڕەوتی مۆدێرنیتە دروست دەکەن.

لوبنان:

لێرنێر بۆ لوبنان نازناوی دوو جیهان لە پانتایییەکی بچووکدا (Lebanon: Two world in small compass) بەکار دێنێت. لە کاتی ئەنجامدانی توێژینەوەکە، لوبنان بە مودێرنترین وڵاتی ئەو ناوچەیە هەژمار دەکرا و، لە دوای ئەو تورکیا دەهات. لەو سەردەمەدا، لوبنان لە ڕووی کشتوکاڵ و بەپیشەسازییبوون و سەربازییەوە پێشکەتوو نەبووە، بەڵام ڕێژەیەکی بەرزی شارنشینی، خوێندەواری و بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندنی هەبووە.

بە بۆچوونی لێرنێر، Ù„Û• ڕووی مێژوویییەوە، لوبنان وڵاتێک بووە Ú©Û• ئالۆگۆڕی بازرگانی Ùˆ کارگێڕی Ùˆ کۆچکردنی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جیهانی دەرەوە هەبووە. مەسیحییەکانی لوبنان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جیهانی مەسیحییەتی ئەوروپیدا Ù„Û• پەیوەندیدا بوون. ئەم ئاڵوگۆڕە ئایینی، ئابووری Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورییە، بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتانی تری عەرەبی، گۆڕانکاریی بەسەر سیماکانی ژیانی لادێنشینی Ù„Û• لوبناندا هێنا. بە بڕوای لێرنێر، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© فاکتەر لوبنانی هان دا Ú©Û• بەرەو مۆدێرنیتە هەنگاو بنێت:

یەکەم: فاکتەری بەڕۆژاواییکردن

بە درێژاییی مێژوو، لوبنان مەڵەبندی بازرگانی (entrepot) Ùˆ ئاڵوگۆڕی بیروبۆچوونەکان بووە؛ ئەمەیش، بووە Ù‡Û†ÛŒ بەرزبوونەوەی ئاستی خوێندەواری Ù„Û•Ù… وڵاتەدا. بوونی زانکۆی بیانی، فرۆکەخانە Ùˆ گرێدانی کۆنفڕانسی جیهانی Ù„Û•Ù… وڵاتە، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ لوبنانی بەرەو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی کراوە هان دا. بۆ لێرنێر، خاڵی سەرەکیی مۆدێرنیزاسیۆن Ù„Û• لوبنان بۆ ڕەشەکوژیی مەسیحییەکان بەدەست دەروزەکان (دەروزەکان گروپێکی ئەتنیکین Ú©Û• Ù„Û• لوبنان دەژین) Ù„Û• ساڵی ١٨٦٠دا دەگەڕێتەوە. دوای ئەم کارەساتە، زلهێزە ئەوروپییەکان ناوچەیەکی ئۆتۆنۆمییان بۆ مەسیحییەکان دروست کرد Ùˆ دامودەزگه‌ÛŒ سیاسی-کارگێڕییان دامەزراند. ئەمەیش بووە Ù‡Û†ÛŒ پێشکەوتنی ژیانی کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسیی لوبنان؛ بە شێوەیەک Ú©Û• لوبنان ÙˆÛ•Ù¾ÛŽØ´ گشت هەرێمەکانی تری ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتورییه‌تی عوسمانی کەوت. بە بڕوای لێرنێر، مەسیحییەت Ùˆ بەڕۆژاواییبوون Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• Ù„Û• لوبنان Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ سەند. تەنانەت یەکەم ڕۆژنامەی عەرەبی Ù„Û• سەدەی هەڤدەیەم، لەسەر دەستی کەسێکی مارۆنی Ú©Û• Ù„Û• Ú•Û†Ù… خوێندبووی، دەرکرا. هەروەها، یەکەمین قوتابخانە Ù„Û• ساڵی ١٧٨٩ Ù„Û• لایەن کەسێکی مارۆنی Ú©Û• Ù„Û• ئیتاڵیا خوێندبووی، دامەزرا. زیاد لەمەیش، بە Ù‡Û†ÛŒ داخراوەییی سیستەمی میللەت (millet system) (سیستەمی میللەت واتە سیستەمێک Ú©Û• بە هۆیەوە گشت موسڵمانەکان Ù„Û• هەر نەتەوەیەک بن بە یەک میللەت واتە میللەتی موسڵمان هەژمار دەکران) Ù„Û• ئیمپراتورییه‌تی عوسمانیدا، مۆدێرنگەرایی Ù„Û• لایەن مەسیحییەکانەوە، خێراتر بوو Ù„Û• موسڵمانەکان، چونکە مەسیحییەکانی لوبنان کەناڵەکانی ڕۆشنگەرییان لەبەردەست بوو، واتە: قوتابخانە، ڕۆژنامە Ùˆ پەیوەندیی دەرەکی و، بەم جۆرەیش توانییان بەرەو گۆڕانی کۆمەڵایەتی هەنگاو بنێن. ئەم کەناڵانەیش Ù„Û• لایەن موژدەبەخشە ئەمریکی Ùˆ ئەوروپییەکانەوە پارەدار دەکران. هاوتەریب، ئیمپراتورییه‌تی عوسمانی دەستی بە مۆدیرنکردنی بواری سەربازی کردبوو. بەڵام ئەم دوو جۆرە مۆدێرنیتەیە، دوو ئامانجی جیاوازیان هەبوو، تا وای Ù„ÛŽ هات Ù„Û• لوبنان مەسیحییەکان، Ú©Û• ٣٠٪ی Ú©Û†ÛŒ گشت دانیشتووانی لوبنان بوون، بەڵام ٧٠٪ی خوێندەوارانی Ù¾ÛŽÚ© ده‌هێنا.

Ù„Û• کاتێکدا Ú©Û• Ù„Û• لوبنان مەسیحییەت، ڕۆشنگەریی بۆ ناو ئەم وڵاتە هێنا، مۆدێرنیزاسیۆنی سیاسیی لوبنان میراتی فەڕەنسایە. بریتانیا Ùˆ ئەمریکییەکانیش Ù„Û• بواری بازرگانی Ùˆ پەروەردە (خوێندەوارکردنی مەسیحییەکان) چالاکییان دەگێڕا. فەڕەنسیەکان یاسای نوێیان داڕشت Ùˆ نەزمی کۆمەڵایەتییان بەرقەرار کرد. هەروەها فەڕەنسییەکان، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبان، بەنده‌ر Ùˆ کارگەی چیمەنتۆ Ùˆ ئاوریشەمیان دروست کرد. گشت ئەم هۆکارانەیش، بوونە Ù‡Û†ÛŒ هاتنەکایەوەی بزۆکی (mobility)ÛŒ تاکی لوبنانی Ùˆ کۆچکردن Ù„Û• گوندەکان بەرەو شارەکان Ùˆ بەره‌Ùˆ جیهانی دەرەوە. کەواتە، پەیوەندی (communication)ÛŒ لوبنانییەکان، بەتایبەتیش مەسیحییەکانی ئەم وڵاتە، یەکێک Ù„Û• هۆکارەکانی مۆدێرنیتەی ئەم وڵاتە بووە.

فاکتەری دووەم: میدیا و دۆخی کۆمەڵایەتی (media and status)

لێرنێر لێره‌دا باس Ù„Û• Ú•Û†ÚµÛŒ گوێگرتن Ù„Û• ڕادیۆ دەکات، Ú©Û• Ú†Û†Ù† تاکەکان هان دەدات Ú©Û• بەدوای ڕووداوەکان بکەون Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بەدەستهێنانی زانیاری لەسەر Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ ڕووداوەکانی جیهانی دەرەوە بده‌ن؛ بەتایبەتیش ئەو کەسانەی Ú©Û• زمانی تری بیانیی ÙˆÛ•Ú© فەڕەنسی Ùˆ ئینگلیزی دەزانن. بەپێی ئەو توێژینەوەیه‌ÛŒ Ú©Û• لێرنێر سەبارەت بە لوبنان ئەنجامی داوە، دەردەکەوێت Ú©Û• ئەو کەسانی Ú¯ÙˆÛŽ Ù„Û• ڕادیۆ دەگرن، هاوکات Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدن دەستیان بە میدیای تر، ÙˆÛ•Ú© ڕۆژنامە Ùˆ گۆڤار، بگات. بە بڕوای لێرنێر، ئەوانەی Ú©Û• Ú¯ÙˆÛŽ Ù„Û• میدیای بیانی (ڕۆژاوا) دەگرن، بوونە بە هەڵگری بەهای ڕۆژاوایی و، هاودڵی (Empathy) Ù„Û• هەمبەر بەهاکانی ڕۆژاوا Ù„Û• خۆیان نیشان دەدەن Ú©Û• بەهایەکی مۆدێرنە و، دژی ڕۆژاوا ناوەستنەوە؛ تەنانەت ئەوان Ú¯ÙˆÛŽ Ù„Û• مۆسیقای ڕۆژاوایش دەگرن.

فاکتەری سێیەم: هەڵگرانی بۆچوونی نوێ لە ناوچە گوندنشینەکانی لوبنان

بە Ù‡Û†ÛŒ سەرچاوی نوێی زانیاری Ùˆ بۆچوونی نوێ، ژیانی لادێنشینی Ù„Û• لوبنان گۆڕانی بەسەردا هاتووە. لێرەدا لێرنێر باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەکات Ú©Û• Ú†Û†Ù† هاتنی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن بۆ ناو گوند، بووە Ù‡Û†ÛŒ سەرچاوەیەکی نوێی زانیاری و، پەیوەندیی نێوان ئەندامانی گوند گۆڕانی بەسەردا هات. واتە چیتر کەسێکی ÙˆÛ•Ú© موختار، یان گەورەی گوند، سەرچاوەی زانیارییەکان نەبوون. هەروەها Ú©Û†Ú†ÛŒ Ù†Û•ÙˆÛ•ÛŒ نوێ Ù„Û• گوندەوە بەرەو شار Ùˆ وەرگرتنی بەهاکانی شارنشینی Ùˆ خوێندەواری Ú©Û• دەبنە Ù‡Û†ÛŒ بەرزبوونەیوەی ئاستی داهاتی تاکەکەس، ئەم Ù†Û•ÙˆÛ• نوێیەی ÙˆÛ•Ú© ڕێبەرانی تازە سەرهەڵداو Ùˆ داهێنەری بۆچوونی نوێ Ù„Û• گوندەکاندا نیشان دەدات. هاوکات ئەم Ù†Û•ÙˆÛ• نوێیە Ù‡Û•Ù… بەها تەقلیدییەکانی گوند پشتگوێ دەخەن و، هەمیش بەهای نوێی مۆدێرن بۆ ناو گوندەکان دەگوازنەوە. ئەم ڕووداوە هاوکاتە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ چوونەناوەوەی حزبی سیاسی بۆ ناو گوندەکان. ئەمەیش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• سیاسەتمەدار Ùˆ یاساناسان، شوێنی دەستڕۆیشتووه‌ کۆنەکانی گوند (موختار Ùˆ ڕدێنسپی) بگرنەوە و، دەبنە سەرچاوەی نوێی زانیاری. هاوکات گوندیش دەچێتە چوارچێوەی پرۆسەی بەشداریی سیاسییەوە.

فاکتەری پێنجەم: ئافرەت و میدیا

لێرنێر باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەکات Ú©Û• Ú†Û†Ù† ئافرەت Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تەقلیدیدا بە "شەرەفی خێزان"  هەژمار دەکرێت و، Ù„Û• دابەشکردنی کاری کۆمەڵایەتیدا کەمتر Ù„Û• پیاو بەشدارە Ùˆ Ù„Û• دۆخێکی پەراوێزدا دەژیت. لێرنێر، ئاماژە بە نموونەکانی ÙˆÛ•Ú© باڵاپۆشی Ùˆ نیقاب Ùˆ جیاوازیی ڕەگەزی Ù„Û• نێوان Ú˜Ù† Ùˆ پیاو Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری خۆبەگەورەزانینی پیاو (male vanity culture) Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕۆژهەڵاتی ناڤین (Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ زۆرینەی موسڵماننشین) دەکات. تەنانەت سیستەمی پەروەردەیش لەسەر ئەم بەها دواکەتووانە دامەزراوە. لێرنێر تیشک دەخاتە سەر ئەوەی Ú©Û• Ú†Û†Ù† بیروباوڕی ئایینی Ù„Û• لایەن خودی ڕەگەزی مێیینەوه‌ قبووڵ کراوە Ú©Û• ئەو ڕەگەزێکی خوارووترە Ù„Û• پیاو. لێرنێر، Ù„Û• توێژینەوەکەیدا چاوپێکەوتن Ù„Û• نێوان ئافرەتی خوێندەوار Ùˆ نەخوێندەوار ئەنجام دەدات. ئەو، ئافرەتی خوێندەوار بە مۆدیرن ناو دەبات. بەپێی ئەنجامی توێژینەوەکە، ئافرەتە خوێندەوارەکان زووتر بەهای جیهانی مۆدێرن (ئەمریکا) Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ مۆدێرنی ئافرەت قبووڵ دەکەن، Ù„Û• کاتێکدا Ú©Û• ئافرەتە نەخوێندەوارەکان ئەم Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ بەهایانە ڕەت دەکەنەوە.

بە بڕوای لێرنێر، چوونە ناو پرۆسەی مۆدیرنیتە Ù„Û• لایەن ئافرەتی لوبنانییەوە، بە Ù‡Û†ÛŒ بەهاکانی لوبنان، یان بزاڤە فێمینیستەکانەوە نەبووە، بەڵکوو بە Ù‡Û†ÛŒ دەستگەیشتن بە ئامرازەکانی پەیوەندیی ڕۆژاواوە (western communications) بووە. بەڵام ڕادیۆ Ùˆ تەله‌ڤزیۆن Ùˆ بینینی فیلمی ئەوروپی، ئەم ئافرەتانەی هان دا Ú©Û• Ú†Û†Ù† بەدوای بەهای مۆدێرندا بکەون. بە بڕوای لێرنێر، دۆخی ئافرەت Ù„Û• لوبنان، بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتانی تری عەرەب زۆر باشترە و، بە لانی Ú©Û•Ù…Û•ÙˆÛ• ئافرەت ÙˆÛ•Ú© بارگرانییەک وێنا ناکرێت، بەڵکوو بە خاتوونی ماڵ (mistress of the house) هەژمار دەکرێت  ÙˆØŒ Ù„Û• ساڵی ١٩٥٣دا توانییان  بەشداری Ù„Û• پرۆسەی دەنگداندا بکەن.

ئافرەتە مەسیحییەکانی لوبنان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دوو قوتابخانەوە، Ú©Û• Ù„Û• لایەن موژدەبەخشەکانەوە بنیات نرابوون، فێری خوێندەواری کران. Ù„Û• ساڵانی ١٨٣٠دا، دوو قوتابخانەی تایبەت بە کچان Ù„Û• لایەن ئەم موژدەبەخشانەوە کرانەوە. Ù„Û• ساڵانی ١٨٦٠دا، قوتابخانەی ئەمریکی بۆ کچان دامەزرا. Ù„Û• ساڵانی نێوان ١٩٢١-٢٣ زانکۆی ئەمریکی دەرگه‌ÛŒ بە ڕووی قوتابییە کچەکاندا کردەوە. گشت ئەم گۆڕانکارییانە، بوونە Ù‡Û†ÛŒ سەرهەڵدانی "پرسی ئافرەت" Ù„Û• لوبناندا.

Ù„Û• کۆتاییدا، سەبارەت بە لوبنان لێرنێر بەم دەرنجامە دەگات Ú©Û• گشت ئەو فاکتەرانەی Ú©Û• Ù„Û• سەرەوە باسمان کردن هێندە بەهێز نین Ú©Û• بتوانن سەقامگیری Ùˆ دیموکراسی Ù„Û• لوبنان جێگیر بکەن. بە بڕوای لێرنێر، سیستەمی سیاسیی لوبنان Ùˆ سەرکردەکانی، Ù„Û• نێوان دووڕییانی Ú©Ù‡‌لتووری عەرەبی-ئیسلامی Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری مەسیحی-مۆدێرندا دەژین Ú©Û• ناتوانن واز Ù„Û• هیچ یەک Ù„Û•Ù… دوو Ú©Ù‡‌لتوورە بهێنن. Ù„Û• دەرنجامدا، لوبنان بووە بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەک Ú©Û• هەندێ خەسڵەتی سیاسیی ڕۆژاواییی لەخۆ گرتووە. سیستەمی ئابووری بەئەوروپی کراوە، بەبێ ئەوەی هیچ کۆنترۆڵێکی کۆمەڵایەتی لەسەر ئەم سیستەمە بوونی هەبێت. ئەمەو سەرەڕای Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ مەسیحی-موسڵمان و، هه‌روه‌ها پۆستە سیاسی Ùˆ کارگێڕییەکان Ù„Û•Ù… وڵاتەدا بەپێی پێوەری ئایین Ùˆ ئایینزا دابەش کراون؛ ئەگەرچی سەندیکا Ùˆ ڕێکخراو Ùˆ حزبە سیاسییەکان Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن ئەم لێکدابڕانە تائیفییە لەناو ببەن. سەرەنجام لیرنێر ئاماژە بەوە دەکات Ú©Û• "هیچ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی مۆدێرن ناتوانێ کارکردی کارای (سیستەمێکی لێهاتووی هەبێت) هەبێت بەبێ هەبوونی سیستەمێکی مۆدێرنی پەیوەندیی گشتی (public communication)Ø› ئەمەیش گرنگیی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن Ù„Û• هێنانەدیی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی مۆدێرن دەخاتە ڕوو" (P, 213).

 

 
 
« پێداچوونەوەیەکی کورت لەسەر دۆخی ژیان Ùˆ ئابووری Ù„Û• هەرێمی کوردستان
« بنیاتنانی نەتەوە Ùˆ بنیاتنانی دەوڵەت
« گەشەسەندنی سیاسی (بەشی یەکەم)
« گەشەسەندنی سیاسی
« گەشەسەندنی سیاسی
« دانیێل لێرنێر  (Daniel Lerner)
« لێرنێر Ùˆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون