PÊNÛS
 
ڕیفراندۆم Ùˆ له‌دایكبوونی ئایدیای ده‌وڵه‌ت 
     2017-09-28
پەرویز ڕەحیم

ڕیفراندۆم Ùˆ له‌دایكبوونی ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ 25-9-2017ØŒ هاووڵاتیانی باشووری كوردستان به‌ هه‌موو پێكهاته‌ Ùˆ ناسنامه‌كان Ùˆ به‌بێ جیاوازی Ùˆ هه‌ڵاواردن Ùˆ له ‌هه‌موو ناوچه‌كاندا به‌شدارییان له‌ ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان كرد. ئه‌مه‌ بۆ یه‌كه‌مین جاره‌ له‌ مێژوودا، كه‌ كورد له‌‌ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتیی  ئازاد Ùˆ دیموكراتیكدا ڕای خۆی ده‌رده‌بڕێت بۆ ئه‌وه‌ÛŒ‌ خۆی چاره‌نووسی خۆی ده‌ستنیشان بكات و، به‌ جیهانی ده‌ره‌وه Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ده‌ڵێت كه‌ سه‌ربه‌خۆیی و، به‌Ù… پێیه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ریی ناوخۆ-ده‌ره‌كیی ده‌وێت. به‌ڵام ئه‌Ù… هه‌نگاو Ùˆ كرده‌وه‌یه‌ كاریگه‌ری Ùˆ ئاسه‌واره‌كانی، زۆر له‌ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاسایی Ùˆ یاسایی قووڵتر Ùˆ درێژخایه‌نتره‌ØŒ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ كورد تاوه‌كوو ئێستا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌بووه‌ و، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت وه‌كوو یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسی  Ùˆ یاسایی، به‌Ø´ÛŽÙƒ نه‌بووه‌ له‌ ناسنامه‌ بوونناسانه‌كه‌ÛŒ. له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین كه‌ ڕووداو Ùˆ چركه‌ساتی ده‌گمه‌Ù† Ùˆ مێژووییی پرسی ڕیفراندۆم Ùˆ په‌یوه‌ندی Ùˆ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر‌ بنیاتنانی "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" بۆ كورد Ùˆ پێكهاته‌  ناسنامه‌یییه‌كانی دیكه‌ÛŒ كوردستان شرۆڤه‌ بكه‌ین.

ناسنامه‌ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ئاسایش

هه‌رچه‌نده‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به ‌شێوازی مۆدێرنی خۆی، به‌رهه‌Ù…ÛŒ گۆڕانكارییه ئابووری،‌ كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت هزرییه‌كانی ئه‌وروپایه‌ØŒ به‌ڵام له ‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مۆدێرن له‌ جۆره‌كانی تری ڕێكخستنه‌ سیاسییه‌ جێگیره‌كان جیا ده‌كاته‌وه‌ØŒ پرسی په‌یوه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ نه‌ته‌وه‌ و، به‌Ù… پێیه‌یش ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یییه‌. Ú†Ù‡‌ندین پێناسه‌ÛŒ جۆراوجۆریش بۆ نه‌ته‌وه‌ له‌ ئارادان‌ كه‌ زۆربه‌یان پێداگری له‌سه‌ر بوونی كۆمه‌ÚµÙ‡‌ خه‌ÚµÙƒÛŽÙƒ له‌سه‌ر خاكی خۆیان، كه‌ هاوبه‌Ø´ÛŒ مێژوویی، كه‌لتووری، زمانی، ئایینی Ùˆ به‌هایییان هه‌یه‌ØŒ ده‌كه‌نه‌وه‌Ø› ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌ندامبوونی تاكه‌كان به‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه،‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌Ùˆ هه‌سته‌ÛŒ كه‌ به‌ هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی ده‌ناسرێت Ùˆ پاشان ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی دروست ده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ù… ناسنامه‌یه‌ جێگیر Ùˆ به‌رده‌وام نییه‌. ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی، هه‌موو ناكۆكی Ùˆ دژبه‌یه‌ÙƒÛŒ Ùˆ جیاوازییه‌ ناوچه‌یی Ùˆ خێڵه‌ÙƒÛŒ Ùˆ چینایه‌تی Ùˆ ئایینی Ùˆ كه‌لتوورییه‌كان تێ ده‌په‌ڕێنێت و، له‌ كه‌لتوور Ùˆ ناسنامه‌ Ùˆ وه‌فادارییه‌ÙƒÛŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ سه‌رووتردا كه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌ ناسراوه‌ Ùˆ "ناسیۆنالیزم" نوێنه‌رایه‌تیی ده‌كات، به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ لێره‌دا گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… هه‌ست Ùˆ ناسنامه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌ به‌توندی گرێدراوی خاك (نیشتمان‌)Ù‡‌ØŒ به‌ڵام به‌Ùˆ جیاوازییه‌وه‌ كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتێكه‌وه‌ جێبه‌جێ ده‌كرێت كه‌ به ‌ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی ده‌ناسرێت و، ئه‌مه‌یش له‌ فۆرم Ùˆ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌دا له‌ جیهانی ئیستادا خۆی مانیفێست كردووه‌.

كورد به‌ درێژاییی هه‌زاران ساڵ سه‌ره‌ڕای جیاوازییه‌ ناوچه‌یی Ùˆ زاراوه‌یی Ùˆ ورده‌-كه‌لتوورییه‌كان، له‌سه‌ر خاكی خۆی ژیاوه‌. ته‌نانه‌ت ده‌سه‌ڵاتی له‌ فۆرمی جیاوازدا هه‌ر هه‌بووه،‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ كه نه‌یبووه، "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" بووه‌ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ÛŒ "باری بۆزان" دوو بنه‌ماكه‌ÛŒ تری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت (ماددی Ùˆ دامه‌زراوه‌یی) پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. ته‌نانه‌ت یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ هۆكاره‌كانی ناكۆكییه‌ ناوچه‌یی، خێڵه‌كی، عه‌شیره‌یی و، له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێستایشدا حزبییه‌كان‌ØŒ هه‌ر ئه‌Ù… بنه‌ما Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ گرنگه‌ بووه‌.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ به‌رده‌وام كورد له‌ لووتكه‌دا Ùˆ پاش خه‌باتێكی بێوچان Ùˆ قوربانیدانێكی زۆر، له‌ چركه‌ساتی Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ مافه‌كانی، به‌ هۆكاری ناوخۆیی Ùˆ گوشاری ده‌ره‌كی، له‌ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌ییی خۆی بێبه‌Ø´ بووه‌. بۆیه‌ ده‌سته‌بژێر Ùˆ سیاسیی كورد Ùˆ ته‌نانه‌ت هاووڵاتیی ئاساییی كورد، به‌رده‌وام بیری له‌وه‌ كردۆته‌وه‌ كه‌ سه‌ره‌ڕای نه‌ته‌وه‌بوون، به‌ڵام بۆچی خاوه‌Ù†ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نییه‌ØŸ پرسیاری Ú¯Ù‡‌وهه‌رییش ئه‌وه‌یه‌: Ú†ÛŒ وای كردووه‌ كه‌ كورد، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خۆی نه‌زانێت؟ به‌Ù… پێیه‌یش ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ÛŒ كه‌ ده‌یه‌ÙˆÛŽ دای بمه‌زرێنێت Ú† مۆدێلێكی هه‌یه‌ØŸ به‌گشتی "باری بۆزان" چوار مۆدێلی په‌یوه‌ندیی نێوان نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌خاته‌ ڕوو:

  1.  Ù…ۆدێلی "نه‌ته‌وه‌-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت": كه‌ به ‌واتای سه‌رووتربوون Ùˆ ئه‌وله‌وییه‌تی نه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌. له‌Ù… مۆدێله‌دا نه‌ته‌وه،‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت داده‌مه‌زرێنێت و، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌رجه‌سته‌كه‌ری ئیراده‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یه‌ Ùˆ نوێنه‌رایه‌تیی ده‌كات. لێره‌دا ئامانجی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت پاراستنی نه‌ته‌وه‌یه‌ØŒ بۆیه‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ به‌رزترین ئه‌ركی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌. هه‌ر له‌Ù… مۆدێله‌دا به‌ Ù‡Û†ÛŒ په‌یوه‌ندیی قووڵ Ùˆ ڕیشه‌یییه‌یان، ناتواندرێت جیاوازی له‌ نێوان نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا بكرێت.
  2. مۆدێلی"ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌": له‌Ù… مۆدێله‌دا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌ داده‌مه‌زرینێت و، ئه‌وله‌وییه‌ت بۆ‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… مۆدێله‌ سه‌ركه‌وتوو بێت، ئه‌وه‌ ده‌گۆڕێت بۆ مۆدێلی یه‌كه‌Ù… Ùˆ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌‌ته‌ ده‌بێته‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌كه‌. له‌Ù… مۆدێله‌دا "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" زۆر لاوازه‌ Ùˆ له ‌هه‌مبه‌ر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كاندا لاواز Ùˆ له‌رزۆكه‌Ø› به‌تایبه‌ت كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ خاوه‌Ù† سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ دیموكراتیك نه‌بێت و، به‌ زه‌بری هێز Ùˆ توندوتیژی هه‌ÙˆÚµÛŒ بنیاتنانی نه‌ته‌وه‌ بدات Ùˆ هه‌موو جیاوازییه‌ كه‌لتووری Ùˆ ناسنامه‌یییه‌كان به ‌شێوه‌ÛŒ توندتیژی بسڕێته‌وه‌. زۆربه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌Ù… جۆره‌Ù† و، به‌رده‌وام له‌Ú¯Ù‡‌Úµ نائاسایشی Ùˆ ناسه‌قامگیریدا ده‌سته‌ویه‌خه‌Ù†. بۆیه‌ كورد له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌دا به‌رده‌وام تووشی داپڵۆسین Ùˆ Ú†Ù‡‌وسانه‌وه Ùˆ‌ سڕینه‌وه‌ ده‌بێت، چونكه‌ ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كان له‌ ئارادا نییه‌ و، به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خۆیانی نازانن. بۆیه‌ بنه‌ماكانی تری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، وه‌كوو بنه‌مای ماددی (خه‌ڵك، هه‌رێم Ùˆ...) Ùˆ دامه‌زراوه‌یی (ده‌سه‌ڵاتی سیاسی Ùˆ سه‌روه‌ری Ùˆ...)ØŒ ناتوانن به‌ته‌نیا نه‌ته‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ به‌بێ "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" له ‌لایه‌Ù† نه‌ته‌وه‌وه‌ دروست بكه‌Ù†. چونكه‌ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ كێشه‌ÛŒ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یییان هه‌یه‌ØŒ وه‌كوو: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق، توركیا، سووریا، ئێران Ùˆ هتد.
  3. مۆدێلی نه‌ته‌وه‌-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی: له‌Ù… مۆدێله‌دا نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ له‌ نێوان دوو یاخود Ú†Ù‡‌ند ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكدا دابه‌Ø´ بووه‌. له‌Ù… مۆدێله‌یشدا ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت لاواز Ùˆ له‌رزۆكه‌ و، نه‌ته‌وه‌كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ لێكنزیكبوونه‌وه‌ Ùˆ دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی یه‌كپارچه‌ÛŒ خۆی ده‌دات. ئه‌Ù… مۆدێله‌ ده‌توانێت دوو مۆدێلی لاوه‌كیی تریش له‌خۆ بگرێت، بۆ نموونه‌ عه‌ره‌به‌كان كه‌ Ú†Ù‡‌ندین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیان هه‌یه‌. نموونه‌ Ùˆ مۆدێلی  Ù„اوه‌كیی تر (هه‌رچه‌نده‌ كورد تاوه‌كوو ئێستا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نییه‌) نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورده،‌ كه‌ له‌ نێوان لانی كه‌Ù… چوار ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا دابه‌Ø´ بووه Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ پارچه‌كان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هه‌بێت، ئه‌وه‌ ڕوو ده‌دات‌. هه‌روه‌ها توركه‌كان له‌ ئاسیای ناوه‌ڕاست Ùˆ قه‌وقاز Ùˆ... نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌Ù† له‌Ùˆ مۆدێله‌.
  4. مۆدێلی "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌كان" یاخود "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فره‌نه‌ته‌وه‌": له‌Ù… مۆدێله‌دا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك زیاتر له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك، به‌ڵام به‌ته‌واوه‌تی له‌ناو سنووره‌كانی خۆیدا جێ كردۆته‌وه‌. ئه‌Ù… مۆدێله‌یش دوو لق  یاخود مۆدێلی لاوه‌كیی هه‌یه‌. مۆدێلی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی "فێدراتیڤ" (Federative) Ùˆ مۆدێلی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی "ئێمپریاڵ". له‌ مۆدێلی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فێدراتیڤدا هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ به‌سه‌ر پێكهاته‌ÛŒ ناسنامه‌یی، سیاسی، یاسایی Ùˆ دامه‌زراوه‌ییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا زاڵ نییه‌ Ùˆ هه‌موو ناسنامه‌كان به‌ جیاوازییه‌كانیانه‌وه‌ دانیان پێدا نراوه‌ØŒ به‌ڵام له‌ مۆدێلی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئێمپریاڵدا نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ له‌ نه‌ته‌وه‌كان به‌سه‌ر هه‌موو پێهاته‌ÛŒ ماددی Ùˆ دامه‌زراوه‌ییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا زاڵه‌ Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌كرێت و، ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی بریتییه‌ له‌ ناسنامه‌ Ùˆ كه‌لتووری نه‌ته‌وه‌ÛŒ زاڵ Ùˆ باڵاده‌ست.

بۆ ئه‌وه‌ی، دیسانه‌وه‌ كوردستان باشترین نموونه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ چوار ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ (توركیا، ئێران، سووریا Ùˆ عێراق) ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فێدراتیڤ نین Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ عه‌ره‌بی Ùˆ توركیا Ùˆ فارسی/ئێرانی به‌سه‌ر ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌دا زاڵه‌ و، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كانیان نوێنه‌رایه‌تیی ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وانه‌ ده‌كات و، كورد لێره‌دا هه‌Ù… وه‌كوو نه‌ته‌وه‌ Ùˆ هه‌Ù… وه‌كوو ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی، تووشی سڕینه‌وه‌ Ùˆ هه‌ڵاواردن Ùˆ لانی كه‌Ù… په‌راوێزخستن Ùˆ سه‌ركوت ده‌بێته‌وه‌.

باشترین نموونه‌یش توركیایه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت له‌ ده‌ستووریشدا دان به‌ بوونی كورد، وه‌كوو ناسنامه‌ Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ جیاواز، نانێت. له‌ ئێران به‌‌ نه‌ته‌وه‌ÛŒ جیاواز‌ داناندرێت Ùˆ به‌ لق Ùˆ ورده‌كه‌لتووری ئێرانی و، زمانه‌كه‌یشی به‌ زاراوه‌ÛŒ فارسی داده‌ندرێت. له‌ سووریایش، كه‌ Ù¾ÛŽØ´ گۆڕانكارییه‌كانی ناسراو به ‌به‌هاری عه‌ره‌بی كورد وه‌كوو مرۆڤ Ùˆ هاووڵاتیش هه‌ژمار نه‌ده‌كرا Ùˆ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆریان له‌ هه‌بوونی هه‌موو مافه سیاسی Ùˆ یاسایییه‌كان بێبه‌Ø´ كرابوون‌. به‌ڵام له‌ عێراق به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌بوونی ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له ‌لایه‌Ù† كورده‌وه‌ و، هه‌روه‌ها زاڵبوونی ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ÛŒ زاڵ (عه‌ره‌ب) Ùˆ پاشان له ‌پاش 2003 ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ مه‌زهه‌بیی عه‌ره‌بی/شیعی له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق، ئه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق ناتوانێت نوێنه‌رایه‌تیی "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی" كورد بكات.

لێره‌دا پرسی ئاسایش له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ ئاسایشی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ییی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ جیاوازییان هه‌یه‌. به‌Ù… واتایه‌ÛŒ‌ كه‌ Ú¯Ù‡‌وهه‌ری ئاسایشی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یی، "ناسنامه‌یه‌"Ø› به‌Ù… پێیه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ÛŒ كه‌ هه‌ڵگری ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ییی كورد نییه‌ØŒ ئه‌وه‌ ناتوانێت ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كورد بپارێزێت Ùˆ ته‌نانه‌ت هه‌ÙˆÚµÛŒ سڕینه‌وه‌ Ùˆ هه‌ڵاواردن Ùˆ سه‌ركو‌تكردنی ئه‌Ùˆ ناسنامه‌یه‌ ده‌دات. هه‌روه‌ها ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ هه‌ڵگری ئایدیۆلۆژیی Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێده‌ری نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد و، هه‌روه‌ها خاوه‌Ù† سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ دیموكراتیك وه‌كوو مۆدێلی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی "فێدراتیڤ" نییه‌ØŒ له ‌ڕووی دامه‌زراوه‌ییشه‌وه خاوه‌Ù† ئاسایشی سیاسی نییه‌ØŒ چونكه‌ ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی (ناسنامه‌)ØŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی ئاسایشی سیاسی. بۆیه‌ نه‌بوونی ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی له‌ ئاستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا، له‌ نه‌بوونی ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه،‌ كه‌ ناسنامه‌كه‌ÛŒ بریتی نییه‌ له‌ ناسنامه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. به‌گشتی پرسی "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" به‌توندی گرێدراوی ئاسایشی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یی Ùˆ به‌Ù… پێیه‌Ø´ ئاسایشی ناسنامه‌ییی نه‌ته‌وه‌ییی كوردستانه‌‌.

ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ تیۆرییه‌ بۆ پرسی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ئاسایش، ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان، ده‌توانێت ئه‌Ùˆ ڕووداوه‌ بێت كه‌ هه‌Ùˆ‌ÚµÛŒ یاسایی Ùˆ سیاسی Ùˆ دیموكراتیكی نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد بێت بۆ له‌دایكبوونی "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت"Ø› به‌Ùˆ‌ واتایه‌ÛŒ كه‌ هه‌موو ناكۆكی Ùˆ جیاوازییه‌ÙƒÛŒ‌ حزبی، ناوچه‌یی، عه‌شیره‌تی Ùˆ... له‌ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ دیموكراسیدا له‌ چوارچێوه‌ÛŒ به‌دامه‌زراوه‌ییكردنی ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستاندا لانی كه‌Ù… كه‌Ù…Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ Ùˆ لاواز بووه‌ و، كه‌وتوونه‌ته‌‌ ژێر كاریگه‌ریی ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ییی بنیاتنه‌ری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت. لێره‌ به‌دواوه‌ØŒ كورد له‌ پرۆسه‌ÛŒ دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا خاوه‌Ù† "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت‌"Ù‡‌.

ڕیفراندۆم ئه‌Ù… وه‌رچه‌رخانه‌یه‌‌ كه‌ كورد ده‌گاته‌ وریایی Ùˆ هۆشیاری Ùˆ ئاگاییی مێژوویی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی، چونكه‌ نیشتمان، هه‌رێم، خاك، نه‌ته‌وه‌ Ùˆ كه‌لتووری هاوبه‌Ø´ Ùˆ زمان Ùˆ مێژووی هاوبه‌Ø´ Ùˆ...ØŒ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئیراده‌ÛŒ دامه‌زراوه‌یی Ùˆ یاساییی گشتی Ùˆ هاوبه‌شدا خۆی مانیفێست كرد. ئه‌Ù… ویست Ùˆ ئیراده‌ گشتییه‌ بۆ پێكه‌وه‌ژیان، وا ده‌كات كه‌ ئاسایشی ناسنامه‌ییی كورد له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستاندا ده‌سته‌به‌ر بكرێت.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ چوارچێوه‌ÛŒ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق، هه‌ڵگری ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان نین. بۆیه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ بڕیاردان له‌  دیاریكردنی چاره‌نووس بۆ دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ، گوزارشت له‌ له‌دایكبوونی "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" له‌ لای نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد ده‌كات.

لێره‌ به‌دواوه،‌ Ú† له ‌ڕووی سیاسی Ùˆ Ú† له ‌ڕووی یاسایییه‌وه،‌ هه‌موو هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كان سنووره‌ بچووكه‌ لۆكاڵی Ùˆ خۆجێیییه‌كان تێ ده‌په‌ڕێنێت. به‌ له‌دایكبوونی ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ كوردستان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی Ú•Û†Ú˜ÛŒ 25-9-2017ØŒ ئه‌وه‌ دوو مۆدێل زیاتر به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، چونكه‌ مۆدێلی یه‌كه‌Ù…ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌یی به‌ Ù‡Û†ÛŒ فره‌پێكهاته‌بوون Ùˆ فره‌ناسنامه‌بوونی كوردستانه‌وه‌ØŒ ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی پێكهاته‌ Ùˆ ناسنامه‌كانی تری كوردستان (عه‌ره‌ب، توركمان، ئه‌رمه‌نی، كریستیان، ئاشووری، كلدانی، سریانی، كاكه‌یی، ئێزدی، شه‌به‌ك، فه‌یلی Ùˆ...) په‌راوێز ده‌خات و، ئه‌وه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ناڕه‌وایه‌تیی سیاسی Ùˆ كه‌وتنه ‌به‌رده‌Ù… مه‌ترسیی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی و، به‌Ùˆ پێیه‌ نه‌بوونی ئاسایشی ناسنامه‌یی بۆ پێكهاته‌كانی دیكه‌Ø› ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌وه‌یش ڕوو بدات به‌رده‌وام كوردستان هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشیی له‌سه‌ر ده‌بێت و، مه‌ترسییه‌كان ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ ناسه‌قامگیریی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی.

یه‌كه‌Ù…: مۆدێلی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ پاش دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ باشووری كوردستان، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تری كورده‌كان تاوه‌كوو ئێستا له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تردا ده‌ژین.

دووه‌Ù…: مۆدێلی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كۆنفێدراتیڤ، كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ بڕیاری ڕێبه‌رانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له‌ هه‌موو پێكهاته‌كان Ù¾ÛŽØ´ ڕیفراندۆم بۆ پاراستنی هه‌موو تایبه‌تمه‌ندی Ùˆ جیاوازییه‌ ناسنامه‌یییه‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی داهاتووی كوردستاندا Ùˆ په‌سندكردنی له ‌لایه‌Ù† لیژنه‌ÛŒ باڵای ڕیفراندۆمی هه‌رێمی كوردستان و، هه‌روه‌ها هه‌ڵوێستی فه‌رمیی سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان و، ڕاگه‌یاندنی ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان ده‌بێت فیدراڵی Ùˆ مه‌ده‌Ù†ÛŒ بێت، ده‌ڕبری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا هیچ ناسنامه‌یه‌Ùƒ به‌سه‌ر ناسنامه‌كانی دیكه‌دا زاڵ نابێت Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ییی كوردستانییه،‌ نه‌Ùƒ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی كورد. به‌Ù… پێیه‌ ده‌توانین بڵێین‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت"ÛŒ هه‌موو پێكهاته‌كان Ùˆ ناسنامه‌كانی كوردستانه‌. بۆیه‌ ئاسایشی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ییی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئاسایشی ناسنامه‌كان پارێزراوه‌ و، به‌Ù… پێیه‌یش ئاسایشی سیاسیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌تواندرێت له‌ به‌رزترین ئاستی ئاسایشدا بێت.

كۆبه‌ند:

ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان (باشووری كوردستان)ØŒ سه‌ره‌ڕای هه‌موو هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ گوشاره‌كان، له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ 25-9-2017 به‌ڕێوه‌ چوو. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین خاڵه‌كان كه‌ پێویسته‌ هه‌ڵوه‌سته‌ÛŒ له‌سه‌ر بكرێت، كاریگه‌ری Ùˆ شوێندانه‌ریی ئه‌Ùˆ ڕیفراندۆمه‌‌یه‌ له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ گرنگ كه‌ تاوه‌كوو ئێستا Ù„ÛŽÛŒ بێبه‌Ø´ بوو، ئه‌ویش "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" یاخود "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان" بوو بۆ نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد، وه‌كوو ناسنامه‌یه‌Ùƒ كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ پاراستنی ئاسایشی ناسنامه‌ییی خۆی ده‌دات.

بۆیه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ùˆ ئایدیایه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقدا بۆ كورد له‌ ئارادا نه‌بووه،‌ له ‌لایه‌Ùƒ كورد خوێناویترین ڕاپه‌ڕین Ùˆ شۆڕشه‌كانی كردووه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ حكوومه‌تی به‌غدا به‌ دڕندانه‌ترین شێوه‌ كوردی تووشی برسێتی Ùˆ قڕكردن Ùˆ جینۆساید Ùˆ ئه‌نفال Ùˆ كیمیاباران Ùˆ... كردووه‌. ئه‌Ùˆ كار Ùˆ كاردانه‌وانه هه‌ردووكیان‌ØŒ‌ له‌ نه‌بوونی ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ كورد وه‌كوو ناسنامه له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقدا‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن، چونكه‌ له‌ نه‌بوونی "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" بۆ هه‌موو پێكهاته‌كانی عێراق، ئه‌وه‌ عێراق ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ناسنامه‌ÛŒ‌ ئایینیی نا-ئیسلامی Ùˆ نا-شیعی Ùˆ هه‌روه‌ها ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ییی نا-عه‌ره‌ب نییه‌. به‌Ù… پێیه‌یش ئاسایشی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یی له‌ عێراق، به‌رده‌وام له‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌دا بووه‌ كه‌ كرۆكی بریتییه‌‌ له‌ پرسی ناسنامه‌. به ‌نه‌بوونی ئاسایشی ناسنامه‌یی (كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یی)ØŒ ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ به‌رده‌وام ناسه‌قامگیر Ùˆ ناجێگیر بووه‌ و، به‌ زه‌بری هێزی سه‌ربازی Ùˆ سه‌ركوت Ùˆ توندوتیژی، خۆی پاراستووه‌. هه‌ر بۆیه‌یشه‌ له‌ نێوان به‌ڕێوه‌بردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2003 Ùˆ پاش ساڵی 2003 له ‌هه‌مبه‌ر نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ناسنامه‌كانی تردا، هیچ جیاوازییه‌Ùƒ نییه‌.

بۆیه‌ بڕیاری ڕیفراندۆم Ùˆ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ "به‌ÚµÛŽ" بۆ سه‌ربه‌خۆیی له‌Ù… ڕیفراندۆمه‌دا، له‌دایكبوونی "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت"Ù‡‌ بۆ كورد، به‌ڵام به‌Ù… جیاوازییه‌ كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ  به‌شداریی هه‌موو پێكهاته‌ ناسنامه‌ نه‌ته‌وه‌یی، ئایینی Ùˆ مه‌زهه‌بییه‌كانه‌وه‌ له‌Ù… پرۆسه‌یه‌دا Ùˆ فره‌پێكهاته‌بوونی كوردستان، مۆدێلی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ كۆنفێدراتیڤ – Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی ده‌بێت كه‌ وه‌كوو مۆدێلێكی نوێ، ده‌توانین له‌مه‌ودوا‌ له‌ بواری سیاسی-ئه‌كادیمیدا ئاماژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ بكه‌ین. هه‌ر ئه‌Ù… فاكته‌ره‌ گرنگه‌Ø´ وایكردووه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌بوونی ئه‌Ùˆ "ئایدیای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت"Ù‡‌ له‌ لای ناسنامه‌كانی چوارچێوه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ Ùˆ هه‌روه‌ها ئاماژه‌كانی له‌دایكبوونی مۆدێلێكی نوێی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان، تووشی دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی ببن‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون