PÊNÛS
 
ڕەهەندە سیاسییەكانی ڕەگوڕیشەی بیروباوەڕی ئایینی Ù„Û• ته‌لەعفەر 
     2017-09-28
عه‌بدوڵڕه‌حمان كه‌ریم ده‌روێش

ڕەهەندە سیاسییەكانی ڕەگوڕیشەی بیروباوەڕی ئایینی Ù„Û• ته‌لەعفەر

پاژی سێیەم

عەبدولڕەحمان كەریم دەروێش

سەرەتا:

ته‌لەعفەر خاوەن جوگرافیایەكی گرنگ Ùˆ هەستیارە، مێژوویەكی دانەبڕاوی هەیە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕەنگدانەوەی گرنگیی هه‌ڵكه‌وته‌ جوگرافییەكەی، بەڵام كەس ناتوانێت نكۆڵی Ù„Û• Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگ Ùˆ هەستیاری ڕەنگدانەوەی فرەچەشنیی ئایینی Ùˆ باوەڕی مەزهەبی لەسەر ڕەفتاری كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسیی ئەو ناوچەیە بكات. لەوەیش گرنگتر، باوەڕی ئایینی Ùˆ مەزهەبی، كاریگەریی زۆری لەسەر گەڵاڵەكردنی ناسنامه‌ÛŒ ئیتن-نەتەوەی دانیشتووانی ئەو ناوچەیە هەیە. Ù„Û•Ù… پاژەدا باس Ù„Û• ڕەگوڕیشەی باوەڕی ئایینی Ù„Û• ته‌لەعفەر Ùˆ كاریگەرییە جیۆپۆلیتیكییەكانی لەسەر كوردستان Ùˆ ڕەنگدانەوەی ئەو كاریگەرییە لەسەر سەرجەم سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی عێراق دەكەین.

یەكەم: دیالێكتیكی مێژووی بیروباوەڕی ئایینی Ù„Û• ته‌لەعفەر:

ته‌لەعفەر Ùˆ شنگال، بە Ù‡Û†ÛŒ بەستنەوەی ئەو ناوچەیە بە سەرەتاكانی ڕووداوە گەورەكانی جیهانی ئیسلامییەوە، ÙƒÛ• بە هۆیانەوە ململانێی مەزهەبی سەری هەڵدا، بوونەتە Ú†Û•Ù‚ÛŽÙƒÛŒ هەستیار Ù„Û• ململانێی مەزهەبیی نێوان سوننە Ùˆ شیعە.[1] چەندین ئەفسانە Ùˆ دیرۆكی جۆراوجۆر Ù„Û•Ù… ناوچەیە جێگیر بوونە، Ú©Û• بیروباوەڕ Ùˆ ڕگەزی ئەم ناوچەیە بەو ڕووداوانەوە دەبەستنەوە؛ هەر بۆیە خەڵكانێك دروست بوونە، ئێزدی بە ئەمەوییەكان دەبەستنەوە، Ù„Û• هەمان كاتیشدا خەڵكانێك Ù‡Û•Ù† ئێزدییایەتی دەبەستنەوە بە كارەساتی كوشتنی ئیمام حسێنەوە. ئەم دیرۆكانە هەستێكی ئاڵۆزیان لای موسڵمانەكانی ئەم ناوچەیە دروست كردووە، Ú©Û• Ù„Û• هەڵسوكەوتی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسییاندا Ú•Û•Ù†Ú¯ÛŒ داوتەوە.[2] ئەفسانەكان دەڵێن، ته‌لەعفەر كۆتا ناوچەیە ÙƒÛ• لایەنگرانی ئەمەویی تێیدا ماونەتەوە Ùˆ نهێنییەكانی دەعوەتی ئەمەوی تێیدا شاردراونەتەوە، چونكە هەزاران سەرباز Ùˆ لایەنگرانی ئەمەوی Ù„Û•ÙˆÛŽ جێگیر بوون.[3] شایانی باسە Ù„Û• جەنگی داعش Ùˆ پێشتریش Ù„Û• جەنگی نێوان سوننە Ùˆ شیعەدا هەمان سیمبۆلەكانی ململانێی ئەو سەردەمە بەكار هێنراون و، ئێستایش هەزاران سەرباز Ù„Û• نەجەف بە هەمان ڕۆحییەتی سەردەمانی ناوەڕاست ڕەوانەی جەنگ دەكرێن.

دووەم: ڕاستی Ùˆ دروستیی بونیادی بیروباوەڕ Ù„Û• ته‌لەعفەر:

زۆرێك Ù„Û• ته‌لەعفەرییەكان كاكەیی بوونە، بەڵام دواتر بە Ù‡Û†ÛŒ پرۆسەی تەسەننون Ùˆ تەشەییوعەوە Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ كاكەیی زۆر ÙƒÛ•Ù…ÛŒ كردووە، تاوەکوو ئێستا دیالێكتیكی ئەم گۆڕانكارییە دیار Ùˆ ئاشكرا نییە Ùˆ لەبەر هەستیاریی ئەم جۆرە بابەتانە تاوەکوو ئێستا كۆڵینەوە لەسەر ئەم پرسە ئەنجام نادرێت و، وەکوو نهێنی لەناو هۆشیاریی گشتیدا ماوەتەوە. ڕەهەندی سیاسیی ئەم پاشەكشێیەی كاكەییبوون لەناو ته‌لەعفەر Ùˆ دەوروبەریدا، Ù„Û• لایەك دەگەڕێتەوە بۆ ئیشكالییەتی سیاسیی پشت پرۆسەی تەشەییوع Ùˆ تەسەننون([4]) و، Ù„Û• لایەكی دیكەیشەوە دەگەڕێتەوە بۆ كاریگەریی خودی سروشتی بیروباوەڕی كاكەیی لەسەر چۆنێتیی پۆلێنكردن Ùˆ ناساندنی ناسنامه‌ÛŒ بیروباوەڕی ئایینی، ÙƒÛ• وای كردووە بە چەند پێناسەیەك دەركەوێت، بۆیە بە ناساندنێكی جۆراوجۆر دەخرێتە ڕوو؛ ئەمەیش هاوكات بە تێكەڵبوون Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕەگەزی عیرفانی Ùˆ سۆفیگەری، هاوبەشیی خۆیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بیروباوەڕكانی دیكە دەدۆزنەوە و، ئیشكالییەتی گۆڕانكاریی سیاسی Ù„Û• بونیادی ئایینزایی لەناو موسڵمانەكاندا وای کردووە زۆرێك Ù„Û• كاكەیییەكان لەناو سوننە، یان شیعەدا بتوێنەوە. هەر ئەم حاڵەتەیش، بوو بە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕینی ڕەگەزی ئیتنی Ùˆ نەتەوەیی. ته‌لەعفەر Ù„Û• ناوچە دەگمەنەكانە ÙƒÛ• گۆڕینی باوەڕی ئایینی Ùˆ مەزهەبی، بوو بە هۆكارێكی سەرەكیی گۆڕینی ڕەگەز Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەیی Ùˆ نیشتمانی و، ئاراستەكانی گۆڕینی بیروباوەڕیش، بوون بە Ù‡Û•ÙˆÛŽÙ†ÛŒ سەرهەڵدانی ململانێی ئایینی Ùˆ مەزهەبی و، پێكهاتەكانی Ù„Û• یەكتری ترازاند.

سێیەم: ڕەگەزی ململانێی نێوان سوننە Ùˆ شیعە لەسەر ته‌لەعفەر:

دوای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، پرۆسەی تەسەننون Ùˆ تەشەییوع Ù„Û• عێراق دەستی Ù¾ÛŽ كرد. ئەم پرۆسەیە بە پشتیوانیی چەندین لایەنی سیاسی ئاراستە دەكرا. ئیسلامی كوردی زەرەرمەندی سەرەكی بوو؛ Ù„Û• جەنگدا دۆڕاندبووی. تۆڕی كۆمەڵایەتی Ùˆ ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ بیروباوەڕ Ù„Û• كوردستان لەژێر گوشاردا بوون Ùˆ بە Ù‡Û†ÛŒ قووەتی دەوڵەتەوە ڕێبازە ئیسلامییەكانی باشوور Ù„Û• ناوچەكە بڵاو بوونەوە و، تێگەیشتنی ئایینیی دانیشتووانی ناوچەكە Ù„Û• لای ئەوان نامۆ بوو. بۆیە زۆرێك Ù„Û• دانیشتووانی ناوچەكە مێژووی خۆیان شاردەوە، دەیان عەشیرەت Ùˆ شوێنكەوتەی ئایینزا شاراوەكان خۆیان بەستەوە بە مێژووی فەرمیی دەوڵەتی عێراقەوە، تاوەکوو خۆیان Ù„Û• ئەشكەنجە Ùˆ ترسی تەكفیر دوور بخەنەوە Ùˆ Ù„Û• پشتیوانیی دەوڵەت سوودمەند بن. Ù„Û• ته‌لەعفەر ڕێبازەكانی نەخشی Ùˆ قادری Ùˆ بەكتاشی Ùˆ قەلەندەری Ù„Û• بەرامبەر تەسەننون Ùˆ تەشەییوعی فەرمیی حکوومەتی عێراقدا پاشەكشێیان كرد و، بۆ ململانێی بەردەوام لەسەر تەبشیركردنی زیاتر Ù„Û•Ùˆ ناوچانەدا، سوننە Ùˆ شیعە دەستیان كرد بە ململانێ و، هەر یەك دەیەویست سەرنجی زۆرترین ژمارە بۆ لای خۆی ڕابكێشێت.  

چوارەم: پرۆسەی تەشەییوع Ù„Û• ته‌لەعفەر:

حەوزەی نەجەف Ù„Û• سەرەتاكانی دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقدا پرۆسەیەكی بەرفراوانی بەشیعەكردنی عه‌لییوڵڵاهییه‌كانی، بە جەختكردنەوە لەسەر خاڵی هاوبەش، ÙƒÛ• خۆشەویستییە بۆ ئیمام عەلی، دەست Ù¾ÛŽ كرد. ئەم پرۆسەیە Ù„Û• بەدرە Ùˆ جەسان دەستی Ù¾ÛŽ كرد تاوەکوو ته‌لەعفەر. ئەم پرۆسەیە تاوەکوو ئێستایش بەردەوامە Ùˆ سەركەوتنی بەرچاویان بەدەست هێنا. محەمەد سەدر، ÙƒÛ• یەكەم سەرۆكوەزیرانی شیعە بوو Ù„Û• عێراق Ù„Û• سەردەمی مەلەكیدا سیاسەتێكی تایبەت بۆ تەشەییوع Ù„Û• ناوچەكانی ویلایەتی مووسڵ بەرپا دەكات و، دەست دەکات بە گۆڕینی ڕەگەزی ساداتی كاكەیی بۆ سەر موسەوی Ùˆ بۆ ئەم مەبەستەیش بڕیاری حەوزەی نەجەف Ùˆ بڕیاری هاشمییەكان بەدەست دەهێنێت.[5]

Ù„Û• بەیاننامەكانی حەوزەی نەجەفدا باس Ù„Û• هەڵمەتەكانی تەبشیر Ù„Û•Ùˆ ناوچانە دەكرێت Ùˆ Ù„Û• ماوەی 3 ساڵدا Ù„Û• سەردەمی موحسین حەكیم، 7 ئایەتوڵڵا Ùˆ 2 حوججەتەلئیسلام Ùˆ 5 وتاربێژ Ùˆ Ø´ÛŽØ® Ùˆ سەید نێردراون بۆ ته‌لەعفەر و، ژمارەیەكی هاوشێوەیش نێردراون بۆ ناوچەكانی كەركووك Ùˆ مەندەلی Ùˆ جەلەولا Ùˆ خانەقین و، Ù„Û•Ùˆ بەیاننامانە دەردەكەوێت ÙƒÛ• گەورە زانایانی شیعە ماوەیەك Ù„Û•Ù… ناوچانەدا تەبشیری ئیمامییان كردووە.[6]

"ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ عەهد" (جمعية العهد)ØŒ[7] ÙƒÛ• كۆمەڵەیەكی سیاسی بوو، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گەورەی گێڕا بۆ گۆڕینی ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەییی دانیشتووانی ئەو ناوچەیە، چونكە ئەو كۆمەڵەیە هاوپەیمانی بریتانیا بوو Ùˆ دەیویست دەوڵەتێكی عێراقی-عەرەبی دروست بكرێت و، Ù„Û• كاریگەریی تورك دوور بكەوێتەوە. ئه‌Ù… كۆمه‌ÚµÙ‡‌یه‌ لقێكی Ù„Û• ته‌لەعفەر هەبوو و، دواتر بوون بە گەورەترین پیشتیوانی عێراق دژی ئەوەی بخرێنە سەر توركیا و، هەستی نەتەوەییی عەرەبیان لەناو ته‌لەعفەردا بە ئارگیۆمێنتی خۆشەویستی بۆ ئیمام عەلی، دامەزراند. ئەندامانی ئەم بزووتنەوەیە دواتر بۆ ئەوەی سەرنجی دانیشتووانی ئەو ناوچەیە بەرەو بەغدا Ùˆ نەجەف ڕابكێشن، "بەكر سدقی"یان كوشت Ùˆ بەشدارییان كرد Ù„Û• قەتڵوعامی سێمێل Ùˆ هێرشكردن بۆ سەر بارزانییەكان Ùˆ هتد. حکوومەتی عێراق ئەمەی بە دەرفەتێكی زێڕین دانا بۆ ئەوەی ئەو ناوچانە ئاوێتەی عێراق بكات، بۆیە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حەوزەی نەجەف Ù„Û• پرۆسەی تەبشیری ئیمامیدا ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ نەبوو، بەڵكوو پشتیوانییەكی زۆریانی كرد.

دوای هەرەسهێنانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ دێرسیم، پڕوپاگەندەی كەمالیستەكان عه‌لییوڵڵاهیی بەستەوە بە ماركسییەت و، Ù„Û•Ù… پرۆسەیەدا عێراق Ùˆ دەوڵەتە عەرەبییەكان پشتیوانییان Ù„Û•Ù… پڕوپاگەندەیە كرد؛ بۆیە دژایەتیكردنی عەلەوییەت، بوو بە بەشێك Ù„Û• پرۆسەی ڕووبەڕووبوونەوەی Ø´Û•Ù¾Û†Ù„ÛŒ كۆمۆنیستی. Ù„Û• ته‌لەعفەر بە پیشتوانیی حکوومەت، زانایانی ئیسلامیی سوننی Ùˆ شیعی ڕەوانەی ئەوێ دەكران و، حزبی تەحریری ئیسلامی Ú•Û†ÚµÛŒ زۆری دەگێڕا بۆ ئەوەی عه‌لییوڵڵاهی Ù„Û•ÙˆÛŽ نەمێنێت. یەكەم زانای ئایینی Ú©Û• Ù„Û• ته‌لەعفەر دەبێتە شیعەی ئیمامی، Ø´ÛŽØ® مەحموود بەرزنجی، ڕابەری تەكییەی قادری بوو Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە و، تەكییەی قادریی كرد به‌ حوسەینییە.([8]) Ù„Û• بەرامبەریشدا ژمارەیەكی زۆر Ù„Û• بەكتاشییەكان دەبن بە سوننەی حەنەفی، چونكە ئەوان خۆیان بە حەنەفی هەژمار دەكرد. بەم پێیەیش ژمارەی سوننەبوون Ùˆ شیعەبوون له‌ بەرامبەر كاكەییبوون Ùˆ سۆفییەكاندا Ù„Û• هەڵكشاندا بوو.

بە هاتنی عەبدولسەلام عارف بۆ سەر تەختی عێراق، پرۆسەی دژایەتیی كۆمۆنیستی، یه‌كجار بەزەقی دەركەوت؛ لەهەمان كاتیشدا پرۆسەی دژایەتیی پرسی كورد زۆر زەق كرایەوە، ئەم دوالیزمە لەناو سیاسەتی حکوومەتی عێراقدا وەرگێڕایەوە سەر چەندین سیاسەت.[9] وەکوو پشتیوانیكردنی زیندووكردنەوەی هەستی ئایینی لەناو دانیشتووانی خەڵكی "ویلایەتی مووسڵ"دا بۆ ئەوەی Ù„Û• ماركسییەت دوور كەونەوە، Ù„Û• ته‌لەعفەر پرۆسەی تەشەییوع Ù„Û• لایەن دەزگه‌ ئەمنییەكانەوە دەستی Ù¾ÛŽ كرد؛ كاتێك بەڕێوبەری ئەمنی ته‌لەعفەر Ù„Û• 1963دا، بەفەرمی مەڕاسیمی عاشوورای ئەنجام دا.[10]

ئایەتوڵڵا موحسین حەكیم Ù„Û• گوتەیەكیدا دەڵێت: "ئێمە بایەخ بە ته‌لەعفەر دەدەین، زیاتر Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ بایەخ بە نەجەف بدەین، چونكە ته‌لەعفەر بۆ ئێمە پێگەیەكی پێشكەوتووە Ù„Û• باكووری عێراق." دوای ئەوە چەندین كۆنگرەی تایبەت بۆ تەشەییوعكردنی ته‌لەعفەر Ù„Û• نەجەف Ùˆ قوم ئەنجام دران و، چەندین لێكۆڵینەوە Ùˆ په‌رتووك لەسەر ته‌لەعفەر ئامادە كران، چونكە ئەوە دەرفەتێكی زێڕین بوو بۆ ئەوەی ژمارە Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ شیعەی ئیمامی بەهێز بكرێت.

Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا، چەندین هۆكاری شاراوە Ùˆ نادیار هەن، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• Ù„Û• داهاتوودا تەلیسمەكانیان دەركەون Ùˆ بزانرێن. شایانی باسە پرۆسەی تەشەییوعی ته‌لەعفەر، هاوكات Ùˆ هاوچەشن بوو Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پرۆسەی تەشەییوعكردنی ناوچەكانی دیكەی وەکوو مەندەڵی Ùˆ زرباتیە، ÙƒÛ• سێ خاڵی سەرەكیی پاڵنەرەكانی دەخەینە ڕوو:

  • سیاسەتی شیعەی دوازدە ئیمامی بۆ لەناوبردنی بەكتاشییەكان Ùˆ كاكەیییەكان Ùˆ شەبەكییەكان Ùˆ نەخشییەكان و، هەموو ئەو قوتابخانە Ùˆ ئایینزا Ùˆ ڕێبازانەی ÙƒÛ• Ù†Û• بە سوننە Ù¾Û†Ù„ÛŽÙ† دەكرێن، Ù†Û• بە شیعە.
  • بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی سوننەكان هەموو ئەو ڕێبازە باتنییانەیان تەكفیر كرد، زانایانی شیعە بە دەرفەتیان زانی ئەو دۆخە ئاڵۆزە بقۆزنەوە، ئەو رێبازە باتنییانە بچنە لەژێر باڵی شیعەبوون، ئەوانیش Ù„Û• ترسی ئەوەی تەكفیر نەكرێن لەلایەن سوننەوە، خۆیان دایە پاڵی شیعەوە.
  • سیاسەتی حکوومەتی عێراق بۆ تەبشیركردن بە ئیسلام لەناو عێراقدا، دەرفەتی بۆ زانایانی شیعەی سەر بە حکوومەتی عێراق كردەوە، بۆ ئەوەی لەناو ئەو كۆمەڵگەیانەدا Ú©Û• بە موسڵمان هەژمار ناكرێن، تەبشیر بكەن.

Ù„Û• ڕاستیدا پرۆسەی تەشەییوع تەنیا ئەركی حەوزەی نەجەف نەبوو، بەڵكوو "حەوزەی قوم"یش ئەم ئەركەی ئەنجام دەدا و، Ù„Û• كاتی گەیشتنی خومەینی بۆ عێراق بایەخێكی تایبەتی دا بە ته‌لەعفەر Ùˆ پەیوەندییەكی توندوتۆڵی لەگەڵیان بەست Ùˆ چەندین جار سەردانی ته‌لەعفەری كردووە؛ ئەمەیش بە پشتیوانی Ùˆ یارمەتیی حکوومەتی عێراق بووە و، هەنگاوەكانیشی Ù„Û• جێگیركردنی شیعەبوون Ù„Û•Ùˆ ناوچەیەدا Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ زۆری بینی.

 Ù¾ÛŽÙ†Ø¬Û•Ù…: ته‌لەعفەر Ù„Û• نێوان ئیخوان موسلمین Ùˆ حزبی دەعوەی ئیسلامیدا:

Ù„Û• پرۆسەی ڕووبەڕووبوونەوەی كۆمۆنیستیدا، هەڵمەتی زیندووكردنەوەی هەستی ئایینی دەستی Ù¾ÛŽ كرد و، ئیخوان موسلمین Ùˆ حزبی دەعوە دەستیان بە ئەنجامدانی تەبشیری ئایینی Ù„Û• ناوچەكەدا كرد. ئیخوان موسلمین زیاتر Ù„Û• ناوچەكانی هەڵەبجە- مووسڵ كاریان دەكرد Ùˆ حزبی "دەعوە"یش Ù„Û• Ù‡ÛŽÚµÛŒ باشوورەوە Ù„Û• مەندەلی-ته‌لەعفەر كاریان دەكرد. هەر دوو لایەنیش لەناو ئێزدییەكاندا كاریان دەكرد، تاوەکوو بیانكەن بە موسڵمان. حزبی دەعوەی ئیسلامی Ù„Û• ناوچەی ته‌لەعفەر Ùˆ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەو كەسایەتییانەی دەبوون بە شیعە، شوێنپێی خۆی بەهێز دەكرد. ڕەفتار Ùˆ سیاسەتی حزبی دەعوە بەرامبەر بە تەلەعفەر، درێژكراوەی هەمان سیاسەتی "محه‌مه‌د سەدر"Û•ØŒ ÙƒÛ• Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە جێبەجێی دەكرد.

Ø´Û•Ø´Û•Ù…: بەعس Ùˆ ململانێی مەزهەبی لەناو ته‌لەعفەردا:

گرفتی تەشەییوع Ù„Û• ته‌لەعفەر Ù„Û• سەردەمی سەددامدا سەری هەڵدابوو Ùˆ نیگەرانی Ùˆ ململانێیەكی بەربڵاویش Ù„Û• ناوچەكەدا دەستی Ù¾ÛŽ كردبوو و، بەعسییەكان ببوون بە دوو بەش Ùˆ هەر یەك بە لایەنی خۆیدا ڕاپۆرتی دژی ئەوی دیكە بەرز دەكردەوە بۆ بەغدا. "زیاء یەحیا ئەلعەلی"ØŒ یەكێک بوو Ù„Û• سەركردە بەعسییەكان، ÙƒÛ• پرۆسەی بەشیعەكردنی Ù„Û• ناوچەكانی ته‌لەعفەر Ùˆ كەركووك ئەنجام دەدا Ùˆ یارمەتی Ùˆ ئاسانكاریی بۆ پیاوانی ئایینیی شیعە دەكرد، تاوەکوو ئەو كارە ئەنجام بدەن.[11] Ù„Û• هەشتاكاندا بەرپرسە سوننەكانی ناو حزبی بەعس چەندین جار هۆشدارییان داوە بەوەی بەرپرسە شیعەكانی هەمان حزب Ú•Û†ÚµÛŒ ئاسانكار Ùˆ ڕێكخەری پرۆسەی تەشەییوع دەگێڕن. لەسەر ئەم بنەمایە زۆرێك Ù„Û• سوننەكان، حزبی بەعس بە حزبی شیعەكان دەناسێنن Ùˆ Ù„Û• كاتی جەنگی عێراق Ùˆ ئێران ئاڵۆزی Ù„Û• نێوان لایەن Ùˆ كەسایەتیی ئیسلامیی شیعە Ùˆ حزبی بەعسدا دەركەوتن Ùˆ چەندین كەسایەتیی شیعە لەناو ته‌لەعفەر بەرەو ئێران هەڵهاتن. بەپێی دانپێدانانەكانی بەعسییەكان دوای چەندین ساڵ، دەیانگوت پشتیوانی Ù„Û• پرۆسەی تەشەییوع دەكرا بۆ ئەوەی ئێزدی Ùˆ كاكەیی Ùˆ شەبەكەكان بكرێن بە شیعە Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ كوردبوونیان كاڵ بكرێتەوە. Ù„Û• كاتی بەرپاكردنی "هەڵمەتی ئیمانی" Ù„Û• نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا، ئیخوان موسلمین Ù„Û• عێراق گەشەیەكی زۆری كرد؛ Ù„Û• ته‌لەعفەر چەندین پێكدادان Ù„Û• نێوان سوننە Ùˆ شیعەدا ڕوویان دا.[12]

حەوتەم: پرۆسەی تەشەییوع لە دوای 2003وە:

بە ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…Û•ÙƒÛ•ÛŒ سەددام، شیعە بەعسییەكان وەکوو خۆیان مانەوە Ùˆ هیچ زیانێكیان Ù¾ÛŽ نەگەشت Ùˆ لەناو حزبی دەعوەدا جێگه‌یان كرایەوە Ùˆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمریكا Ú•ÛŽÙƒ کەوتن و، سوننەكانیش دژی ئەمریكا وەستانەوە. دوای چەند مانگێگ، ململانێ Ù„Û• نێوانیاندا دەستی Ù¾ÛŽ كرد Ùˆ ئەو ململانێیە تاوەکوو ئێستا بەردەوامە Ùˆ چەندین وێستگەی ترسناكی بەخۆیەوە بینیوە. گەورە بەرپرسانی عێراق بایەخی سەرەكییان بە پرسی ته‌لەعفەر داوە. ململانێ Ù„Û• نێوان سوننە Ùˆ شیعەدا لەناو ته‌لەعفەر لەسەر حیسابی مانەوەی پێكهاتەكانی دیكە بوو، ÙƒÛ• تووشی چەندین نەهامەتی بوونەوە Ùˆ گوشاریان لەسەر دادەنرا تا لایەنێك هەڵبژێرن. ته‌لەعفەر، بوو بە دوو بەش: بەشێكی بوو بە ناوچەی شیعەكان و، بەشێكیشی بوو بە ناوچەی سوننەكان، تا ئەو ئاستەی "مالكی" پێشنیاری كرد دیوارێك Ù„Û• نێوانیاندا دروست بكات Ùˆ حەشدی شەعبی بڕیار بدات بە دەركردنی سوننەكان بۆ ئەوەی تەنیا بۆ ئایینزای شیعە بێت.

ئەنجام:

ته‌لەعفەر ناوچەیەكی ئایینی Ùˆ مەزهەبیی دەوڵەمەند بوو، بەڵام؛ بە Ù‡Û†ÛŒ پرۆسەی بەئیسلامكردنی سیاسی ئەو ناوچەیە Ùˆ گۆڕینی بونیادی نەتەوەیی بۆ بەرژەوەندیی عەرەببوون Ùˆ گۆڕینی بونیادی ئاینی بۆ بەرژەوەندیی ئیسلامبوون Ùˆ چوارچێوەكردنی ئیسلامبوون تەنها بۆ بەرژەوەندیی شیعەی ئیمامی بێت، دانیشتووانی ئەو ناوچەیەی به‌ره‌Ùˆ جەنگێكی ئایینیی خوێناوی ئاراستە كرد، Ú©Û• تاوەکوو ئێستا بەردەوامە و، پێویستە هەنگاو بۆ پاراستنی ئایین Ùˆ ئایینزا ڕەسەنەكانی ناو ته‌لەعفەر بنرێت، بۆ ئەوەی نەبن بە قوربانیی لایەنەكانی دیكە. زۆریش پێوستە ئەزموونی گۆڕینی بیروباوەر لەناو تەلەعفەر ببێتە زەنگێكی هەستیار Ùˆ ڕێكاری پێویست بخرێتە بەر بۆ ئەوەی ئەم پرۆسەیە Ù„Û• ناوچەیەكی دیكە ئەنجام نەرێت، یان ئەوەی Ù„Û• تەلەعفەر ڕووی دا كاریگەری لەسەر ناوچەكانی دیكەی كوردستان دروست نەكات.

 

 

[1] لە كاتی ململانێی ناو جیهانی ئیسلامی لە نێوان بنەماڵەی پیغمبەری ئیسلام و بنەماڵەی ئەمەوییەكان لە سەردەمی یەزید كوڕی مەعاوییەدا، كارەساتی كەربەلا ڕووی دا. لەوێش ئیمام حسێن كوڕی ئيمام عەلی و بنەماڵەكەی قەتڵوعام كران؛ لەو كاتەیشەوە تاوەكوو ئێستا ململانێ لە نێوان لایەنگرانی هەر دوو لادا بەردەوامە.

[2] هەندێ سەرچاوە دەڵێن بزووتنەوەی پیشتیوانكار Ù„Û• ئەمەوییەكان Ù„Û•Ùˆ ناوچەیەدا جێگیر بوون. Ù„Û•ÙˆÛŽØ´ سەربازەكانی یەزید ÙƒÛ† كرانەوە Ùˆ كارەساتی كەربەلایان ئەنجام دا. ئاسەواری ئەو ڕووداوە Ù„Û• ته‌لەعفەر Ù„Û• لای شیعەكان بەپیرۆز ڕاگیراوە. گێڕانەوەی ئەم مێژووە Ù„Û• لای چەندین لایەنی ئیسلامی، ئیشكالییەتی ناسنامه‌ بۆ ئێزدی دروست دەكات Ùˆ سەرجەم بڕیارەكانی قەتڵوعامی ئێزدییەكان، دەگەڕێتەوە بۆ خوێندنەوەی لایەنە ئایینییەكان بۆ ئەم مێژووە.

[3] لە 750ی زایینیدا لەسەر ڕووباری زێی گەورە لە نێوان هەولێر و مووسڵ جەنگی كۆتایی لە نێوان ئەمەوییەكان و عەباسییەكاندا ڕووی دا و، ئەمەوییەكان شكستیان هێنا و دەگوترێت 12هەزار كەسیان لەناو شنگالدا خۆیان حەشار دا. عروبییەكان ئەم ڕووداوە مێژوویییە دەقۆزنەوە بۆ بەستنەوەی ڕەگەزی ئێزدییەكان و دانیشتووانی ناوچەكە بە عەرەبی ئەمەوییەوە و، لە لایەكی دیكەیشەوە مانەوەی سەربازانی ئەمەوی لەو ناوچەیە، بوو بە هەوێنی گرفتی نێوان سوننە و شیعە، بەوەی كە ئەو ناوچانە بەگشتی وەكوو ناوچەیەكی دژ بە شیعە هەژمار كران.

[4] . ئەم ئیشكالییەتە لە چەندین ناوچەی دیكەیشدا بەدی دەكرێت، وەكوو: جەلەولا، مەندەلی، بەدرە، جەسان و حەویجە.

[5] لە هەندێ سەرچاوەدا ئاماژە بەوە دەدرێت کە بریتانییەكان ئاگایان لەو سیاسەتە هەبووە كە سەدر بە پشتیوانیی ڕاستەوخۆی خێزانی پاشایەتی ئەنجامی دەدا، چونكە لەژێر چەتری دژایەتیكردنی كۆمۆنیستیدا ئەنجام دەدران.

[6] . بە پشتیوانیی بنەماڵەی شا لە عێراق، حەوزەی نەجەف لە سەرجەم ناوچە كوردستانییەكانی نێوان بەدرە و جەسان تاوەكوو شنگال، كار و چالاكیی تەبشیری ئیمامیی ئەنجام دەدا و، هاوكات لەگەڵ ئەوەیش دەوڵەتی عێراق پیشتیوانیی پرۆسەی تەسەننونی دەكرد.

[7] ئەندامانی ئەو كۆمەڵەیەی فەرمانڕەوایەتیی عێراقیان كرد تاوەكوو 1958، هەرچەندە زۆربەی ئەندامەكانی بە ڕەگەز كورد و توركمان بوون، بەڵام لە ڕووی بیر و هزرەوە سەر بە نەتەوەی عەرەب بوون. ديارترين كەسایەتییەکانی ئەم كۆمەڵەیە بریتی بوون لە: یاسین هاشمی، نووری سەعید، حیكمەت سلێمان، زیائەددین نووری، جەعفەر عەسكەری و چەندین كەسایەتیی دیكە.

[8] هۆكاری گۆڕینی ئایینزاكەی، دەگەڕێتەوە بۆ كاریگەریی كەسایەتیی ئیمام خومەینی Ùˆ محەمەد باقر سەدر و، Ù„Û• دوای مردنیشی، كوڕەكەی، جواد بەرزنجی، بوو بە ڕابەری شیعەگەرایی Ù„Û• ته‌لەعفەر و، حكوومەتی عێراق Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ù¾ÛŽ دا تەشەییوع لەناو شەبەك Ùˆ ئێزدییەكاندا بڵاو بكاتەوە.

[9] . گەورەترین هەڵمەتی بڵاوكردنەوەی ئایدلۆژیای نەتەوەییی عەرەبی لەو ناوچانە بەرپاكرا، بۆ ئەم مەبەستەیش لە زۆربەی وڵاتانی عەرەبی تیۆریزان و بیرمەندی عەرەبیان هێنا بەتایبەت لە میسر، كە ڕاستەوخۆ پشتیوانی ئەو پرۆژەیەی دەكرد و ڕەوتێكیان دامەزراند بەناوی ڕەوتی عروبی ناسری (بەناوی جەمال عبدولناسر). تاوەكو ئێستایش زۆرێك لە توندرەوە نەتەوەیییەكانی ناو عەرەبی دانیشتووی مووسڵ وتەلەعفەر و ناوچەكانی دەوروبەریدان.

[10] ئەو مەراسیمە، ئامادەبووی كەم بوو؛ بە زۆری ئەو فەرمانبەرانەی حكوومەتی دەگرتەوە، كە دانیشتووی باشووری عێراق بوون.

[11] سەركردەیەكی بەعس بوو و چەندین پۆستی وەرگرتبوو، دوایین پۆستیشی پارێزگاری تكریت بوو لە سەردەمی بەعسدا. ئامۆزای مالكییە و، لە كاتی مردنیدا بە مەراسیمێكی شكۆدار و فەرمی تەرمەكەی بۆ عێراق گەڕێندرایەوە.

[12] لە 1995دا بە هۆی تەفسیری ئایەتێكی قورئانەوە شەڕ و پێكدادان لە نێوان سوننە و شیعەدا بەرپا بوو، بۆ ماوەی چەند ڕۆژێك بەردەوام بوو و زیانێكی مرۆیی و ماددیی زۆری لێ كەوتەوە.

 
 
« ئیشكالیەتی كورد Ù„Û• عێراق، تا دێ ئاڵۆزتر دەبێت
« گرتنەوەی مووسڵ Ùˆ كێشه‌ی لادانی زێباری
« ڕەهەندەكانی بونیادی هزری نەتەوەییی عەرەبی Ù„Û• عێراق
« مووسڵ Ùˆ هەرێمی كوردستان؛ ململانێ، يان یەكبوونەوە
« ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ
« پرسی كوردستان Ù„Û• هاوكێشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
« قووڵاییی جیوستراتیژیی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون