PÊNÛS
 
سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان له‌ سیاسه‌تی هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌وڵه‌تیدا 
     2017-09-24
ڕێبوار بابکەیی

سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان له‌ سیاسه‌تی هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا

 

ڕێبوار بابكه‌یی، مامۆستای په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، دراساتی ستراتیژی، له‌ هه‌ر دوو زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین Ùˆ زانكۆی نۆڵج

خستنه‌ڕووی پرس

به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ باشووری كوردستان به‌ره‌Ùˆ پرسی سه‌ربه‌خۆیی، كه‌ له‌ڕادده‌به‌ده‌ر چاره‌نووسسازه‌ØŒ هه‌نگاو هه‌ڵده‌گرێت، له‌ ئێستادا زۆربه‌ÛŒ ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كان Ùˆ ناوه‌نده‌كانی بڕیار له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، چاویان خستۆته‌ سه‌ر ڕووداوه‌ مه‌زن Ùˆ چاوه‌ڕوانه‌كه‌ÛŒ باشووری كوردستان كه‌ "ڕیفراندۆم"Ù‡‌.

سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان، وه‌Ùƒ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ ده‌رهاوێشته‌كانی قۆناغی دوای "داعش"ØŒ ده‌بێته‌ دوایه‌مین ڕووداوه‌ مێژوویییه‌كانی سه‌ده‌ÛŒ بیست Ùˆ یه‌Ùƒ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا. هه‌ر له‌Ùˆ سۆنگه‌یه‌وه‌ØŒ هه‌زاره‌ÛŒ سێیه‌Ù… ده‌بێته‌ هه‌زاره‌ÛŒ كوردی_ كوردستانی، چونكه‌ له‌دایكبوونی قه‌واره‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسی به ‌ناوی "كوردستان"ØŒ ده‌بێته‌ مایه‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كورد له‌ باشووری كوردستان بتوانێت پیاده‌ÛŒ مافه‌ سه‌روه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر زه‌ÙˆÛŒ Ùˆ ئاسمانی خۆی بكات. ته‌نانه‌ت كورد له‌ ئه‌كته‌رێكی نافه‌رمی، ده‌بێته‌ ئه‌كته‌رێكی فه‌رمی و، هه‌روه‌ها باشووری كوردستان ده‌بێته‌ خاوه‌Ù† Ú•Û†ÚµÛŒ سیاسی، له‌ بری Ú•Û†ÚµÛŒ ئیداری، كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقێكی به‌ناو "فیدراڵ" پیاده‌ÛŒ ده‌كرد.

دوای سه‌ربه‌خۆبوونی باشوور، ئیتر Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كورد له‌Ùˆ به‌شه‌ÛŒ كوردستان، كۆتایی به‌ بزاڤی ناسیۆنالیستیی خۆی ده‌هێنێت؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ "سه‌ربه‌خۆیی"ØŒ دوا وێستگه‌ Ùˆ دوا ئامانجه‌ØŒ كه‌ كاروانی خه‌باتی نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد Ù¾ÛŽÛŒ ده‌گات. بێ گومان ئه‌Ùˆ پرسه‌ ڕووبه‌رێكی فراوان له‌ سیاسه‌تی هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا داگیر ده‌كات. بۆیه‌ له‌Ùˆ وتاره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین كه‌ تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌سه‌ر ئاستی هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، وڵاتان Ú†Û†Ù† ده‌ڕواننه‌ ئه‌Ùˆ پرسه‌ØŸ‌ ئاخۆ هه‌ڵوێست Ùˆ سیاسه‌تی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ له‌ هه‌مبه‌ر پرسی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان Ú†ÛŒ ده‌بێت؟

سیاسه‌تی هه‌رێمی

به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ باشووری كوردستان له‌ ڕووی جوگرافیاوه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان سنووری چوار وڵات (عێراق، توركیا، ئێران Ùˆ سووریا)ØŒ ده‌كرێت بڵێین ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ئاسته‌Ù†Ú¯Ù‡‌ جیۆپۆلیتیكه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ سه‌ربه‌خۆبوونی باشوور. به‌ دیوێكی تر، تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ژینگه‌ÛŒ هه‌رێمی له‌ ڕووی جوگرافیاوه‌ له‌ هه‌مبه‌ر داخوازیی هه‌نۆكه‌ییی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له‌ باشوور، كاریگه‌ریی نه‌رێنی له ‌به‌رده‌Ù… پڕۆسه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییدا دروست ده‌كه‌ن، به‌ڵام ناتوانن پڕۆسه‌كه‌ له‌بار ببه‌Ù†. له‌Ùˆ گۆشه‌نیگایه‌وه‌ØŒ هه‌ر دوو وڵاتی توركیا Ùˆ ئێران به ‌مه‌به‌ستی ئاسته‌نگخستنه‌ به‌رده‌Ù… پڕۆسه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی، له‌ قۆناغی دوای ڕیفراندۆم هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† سێ جۆر سیاسه‌ت پیاده‌ بكه‌Ù†: "سیاسه‌تی ده‌وره‌دان"ØŒ "سیاسه‌تی تۆقاندن" و، هه‌روه‌ها "سیاسه‌تی په‌رته‌وازه‌كردن" بۆ په‌رته‌وازه‌كردنی هێزه‌ كوردییه‌كانی باشوور. به‌ڵام هه‌رگیز بیر له‌وه‌ ناكه‌نه‌وه‌ كه‌ ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازی له‌ دۆخی ناوخۆی كوردستان بكه‌ن، چونكه‌ ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان به‌شێكه‌ له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ ئاسایشی ناوچه‌كه‌Ø› به‌ تێكچوونی باری ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان، ئاسایشی ناوچه‌كه‌یش ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. جگه‌ له‌مه‌یش، به‌ هیچ شێوه‌یه‌Ùƒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ده‌رفه‌ت نادات ئه‌Ùˆ دوو وڵاته‌ هێرشی سه‌ربازی بكه‌نه‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان، چونكه‌ ئه‌مه‌ پێشێلكارییه‌ÙƒÛŒ مه‌زنی بنه‌ما Ùˆ ڕێساكانی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی و، به‌ڵێننامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌. ئه‌مه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌نگاوێكی له‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه‌ له‌ لایه‌Ù† وڵاتانی ناوبراو بێته‌ ئاراوه‌ØŒ ئه‌وا دۆستانی هه‌رێمی كوردستان له‌ وڵاته‌ ئه‌وروپییه‌كان و، ته‌نانه‌ت وڵاتانی ناوچه‌كه‌یش، وه‌Ùƒ ئیسڕائیل Ùˆ سعوودیا، به‌ مه‌به‌ستی هه‌ڵوێستوه‌رگرتن له‌ دژی ئه‌Ùˆ كرده‌وه‌ سه‌ربازییه، دێنێته‌ سه‌ر خه‌ت‌.   

توركیا Ùˆ ئێران‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ له‌ ده‌سپێكی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ په‌نابردنه‌ به‌ر "سیاسه‌تی ده‌وره‌دان" بكه‌ن، به‌ مه‌به‌ستی داخستنی زه‌ÙˆÛŒ Ùˆ ئاسمان به‌ ڕووی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ باشوور! Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌یش‌ بۆ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ كاتی وه‌Ùƒ تاكتیك به‌كاری بهێنن، به‌ڵام هه‌رگیز ناتوانن به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ هه‌میشه‌یی Ùˆ ستراتیژی، بۆ پیاده‌كردنی له‌ دژی باشووری كوردستان بیر له‌Ùˆ Ú†Ù‡‌شه‌نه‌ سیاسه‌ته‌ بكه‌نه‌وه‌ØŒ له‌به‌ر Ú†Ù‡‌ند هۆكارێك: یه‌Ùƒ/ له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندیی جیۆئابووری Ùˆ بازرگانیی زۆروزه‌وه‌ندی ئه‌Ùˆ دوو وڵاته له‌ هه‌رێمی كوردستان‌. دوو/ به‌دیكردنی سیاسه‌تی ده‌وره‌دان Ùˆ بنكۆڵكردنی هه‌رێمی كوردستان، ده‌بێته‌ مایه‌ÛŒ برسیكردنی خه‌ÚµÙƒÛŒ كوردستان؛ له‌Ùˆ سۆنگه‌یه‌وه‌ هه‌رگیز كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ڕێكخراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ ناده‌Ù† ئه‌Ùˆ Ú†Ù‡‌شه‌نه‌ سیاسه‌ته‌ له‌ لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌وه پیاده‌ بكرێت‌ØŒ وه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یان نه‌دا ئه‌Ùˆ Ú†Ù‡‌شنه‌ سیاسه‌ته‌ له‌ لایه‌Ù† حكوومه‌تی "به‌شار ئه‌سه‌د"Ù‡‌وه‌ له ‌دژی Ú¯Ù‡‌له‌كه‌ÛŒ له‌ شاره‌كانی حه‌له‌ب Ùˆ ئيدلب پیاده‌ بكرێت. هه‌مدیس ده‌وره‌دانی "قه‌ته‌ر"یش له‌ لایه‌Ù† وڵاتانی ده‌وروبه‌ری قه‌ته‌ر، ده‌Ù†Ú¯ Ùˆ سه‌دا Ùˆ ناڕازه‌ییی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه‌‌. له‌Ùˆ چوارچێوه‌یه‌دا گوشارێكی زۆر خراوه‌ته‌ سه‌ر وڵاتانی سعوودیا، ئیمارات Ùˆ به‌حرێن، كه‌ ده‌ست له‌Ùˆ Ú†Ù‡‌شنه‌ سیاسه‌ته هه‌ڵگرن‌. سێ/ ئه‌زموونی حوكمڕانیی باشووری كوردستان له‌ ماوه‌ÛŒ ساڵانی دوای 2005Ù‡‌وه‌ تاكوو ئێستا‌یش، سه‌لماندی كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌Ùƒ كاریگه‌ریی نه‌رێنیی له‌سه‌ر "ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی"ÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاتانه نه‌بووه‌. له‌Ùˆ سۆنگه‌یه‌وه‌ هه‌ر هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒ به‌ ئاراسته‌ÛŒ گۆشه‌گیركردن Ùˆ ده‌وره‌دانی "باشووری كوردستان"ØŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ باشووری كوردستان ئێدی بۆ به‌رگریكردن له‌ خۆی، كاریگه‌ریی نه‌رێنی بۆ سه‌ر "ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی"ÛŒ وڵاتانی ناوبراو بنوێنێت. ده‌یشكرێ له‌Ùˆ نێوه‌نده‌یشدا، ده‌ستبردن بۆ جووڵاندنی كورد له‌ هه‌ر دوو به‌Ø´ÛŒ باكوور Ùˆ ڕۆژهه‌ڵات، یه‌ÙƒÛŽÙƒ بێت له‌Ùˆ ئامرازانه‌ÛŒ كه‌ سه‌ركردایه‌تیی باشووری كوردستان، به‌ مه‌به‌ستی تێكدانی باری ئاسایشی نێوخۆی وڵاتانی ناوبراو به‌كاریان بهێنێت. 

 ÛŒÙ‡‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ تر له‌Ùˆ سیاسه‌تانه‌ÛŒ كه‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ هه‌ر دوو پایته‌خت (ئانكارا‌ØŒ تاران) له‌ دژی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ باشوور پیاده‌ÛŒ كه‌ن، بریتییه‌ له‌ ‌ "سیاسه‌تی تۆقاندن".  Ù¾ÙˆØ®ØªÙ‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ سیاسه‌ته‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌رپرسان Ùˆ دروستكه‌رانی بڕیار له‌Ùˆ وڵاتانه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† له‌ Ú•ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه ‌Ùˆ Ú¯ÙˆÚ•Ù‡‌شانه‌ی،‌ وه‌Ùƒ په‌یامی سیاسی Ùˆ ڕۆژنامه‌وانی كه‌ له‌ زاری ئه‌وانه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، به ‌مه‌به‌ستی ترساندن Ùˆ تۆقاندنیان به‌ Ú¯ÙˆÛŽÛŒ هاووڵاتیانی هه‌رێمی كوردستاندا بچرپێنن. ئه‌Ùˆ سیاسه‌ته،‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر لایه‌Ù†ÛŒ ده‌روونیی هاووڵاتیان به‌جێ بهێڵێت، به‌ڵام له‌سه‌ر پاشگه‌زبوونه‌وه‌ÛŒ بڕیاربه‌ده‌ستانی باشوور له‌سه‌ر پرسی سه‌ربه‌خۆیی، كاریگه‌رییه‌ÙƒÛŒ ئه‌وتۆی نابێت، چونكه‌ ئه‌Ùˆ سیاسه‌ته‌ هه‌ر به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ زاره‌ÙƒÛŒ ده‌مێنێته‌وه‌ و، نابێته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ كرداری.

سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی

ژینگه‌ÛŒ نیوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی به‌ به‌راورد به‌ ژینگه‌ÛŒ هه‌رێمی، فه‌راهه‌متر Ùˆ له‌بارتره‌ بۆ له‌ئامیزگرتن Ùˆ دانپێدانان به‌ پرسی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان. به‌گشتی، ئه‌Ùˆ ژینگه‌یه‌ بۆ هه‌ڵسوكه‌وتكردن به‌رامبه‌ر به‌ پرسی ئاماژه‌بۆكراو، سێ جۆر سیاسه‌ت له‌خۆ ده‌گرێت. له‌ ئایینده‌دا له‌ دوای قۆناغی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان، سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بۆ هه‌ڵوێستوه‌رگرتن به‌رامبه‌ر به‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیییه‌ØŒ شێوه‌ÛŒ خۆی به‌ته‌واوی وه‌رده‌گرێت. سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بۆ گوزارشتكردن Ùˆ هه‌ڵوێستوه‌رگرتن به‌رامبه‌ر به‌ بابه‌تی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان، زێتر له‌ نێوان "سیاسه‌تی دیفاكتۆ"ØŒ‌ "سیاسه‌تی كرانه‌وه‌" Ùˆ "سیاسه‌تی خۆبه‌دوورگرتن"دا ده‌بێت.

سیاسه‌تی دیفاكتۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ Ú†Ù‡‌ند یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌Ùˆ كاته‌ÛŒ كه‌ باشووری كوردستان سه‌ربه‌خۆیی ڕاده‌Ú¯Ù‡‌یه‌نێت، وه‌Ùƒ‌ هه‌یه‌ Ùˆ ڕووی داوه‌‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ هه‌لومه‌رجه‌ ده‌كه‌Ù†. ئه‌Ùˆ Ú†Ù‡‌شه‌نه‌ وڵاتانه‌ نایانه‌ÙˆÛŽ بۆ هه‌ڵوێستوه‌رگرتن، Ù¾ÛŽØ´ ڕووداوه‌كه‌ بكه‌ون، به‌ڵكوو چاوه‌Ú•ÛŽ ده‌كه‌Ù† كه‌ هه‌لومه‌رجه‌كه‌ ڕوو بدات Ùˆ‌ ببێت به‌ دیفاكتۆ، تا هێدی هێدی په‌یوه‌ندیی دیپلۆماسیی خۆیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ قه‌واره‌ سیاسییه‌ نۆێیه‌ ببه‌ستن Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ فه‌رمیی له‌Ú¯Ù‡‌ڵدا بكه‌Ù†.

 Ú˜ÛŒÙ†Ú¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ هه‌رێمی، هه‌ر له‌ دوای دامه‌زراندنی یه‌كه‌Ù… كابینه‌ÛŒ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له‌ ساڵی 1992 تا ساڵی 2003ØŒ به‌Ù¾ÛŽÛŒ "سیاسه‌تی دیفاكتۆ" مامه‌ÚµÙ‡‌یان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ قه‌واره‌یه‌ÙƒÛŒ ئیداری به‌ ناوی "حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان" كرد‌Ø› به‌ڵام دوای ساڵی 2005ØŒ كاتێك كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستووری نوێی عێراق، هه‌رێمی كوردستان چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ده‌ستووری- فیدراڵی وه‌رده‌گرێت، ڕوانینی ژینگه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییش به‌رامبه‌ر به‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ یاسایی Ùˆ فه‌رمیی هه‌رێمی كوردستان ده‌گۆڕێت. ئه‌Ù… جۆره‌ سیاسه‌ته‌ØŒ زێتر گوزارشته‌ له‌ سیاسه‌تی Ú†Ù‡‌ند وڵاتێكی ئه‌وروپی وه‌Ùƒ: ئه‌ڵمانیا، بریتانیا، به‌لژیكا، سوید، دانیمارك و،‌ Ú†Ù‡‌ند وڵاتێكی دیكه‌ له‌ ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات وه‌Ùƒ: ڕووسیا‌.

سه‌باره‌ت به‌ "سیاسه‌تی كرانه‌وه"ØŒ مه‌به‌ست Ù„ÛŽÛŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، هه‌ڵوێستی هێزگه‌Ù„ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، په‌یوه‌ست به‌ پرسی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان، به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ له‌ شێوه‌كان جۆرێكه‌ له‌ تێگه‌یشتنی سیاسی به‌رامبه‌ر به‌Ù… هه‌لومه‌رجه‌ نوێیه‌Ø› به‌ جۆرێك كه ئاماده‌Ù† دان به‌Ù… قه‌واره‌ سیاسییه‌ نوێیه‌دا بنێن‌. ئه‌Ù… جۆره‌ سیاسه‌ته‌ له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ گرتووه‌ØŒ كه‌ هه‌رێمی كوردستان وه‌Ùƒ ئه‌زموونێكی سیاسی- ئیداری له‌ ماوه‌ÛŒ ساڵانی رابردوودا جێی Ú•Ù‡‌زامه‌ندیی ئه‌Ùˆ هێزانه‌ بووه‌‌Ø› له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان هه‌ÙˆÚµÛŒ داوه‌ كه‌ بنه‌ماكانی "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تداری" له‌ خۆیدا ÙƒÛ† بكاته‌وه‌. هه‌روه‌ها پایه‌كان Ùˆ ÙƒÛ†ÚµÙ‡‌كه‌كانی دیموكراسییش له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی ئه‌Ùˆ هه‌رێمه‌دا هه‌ن؛ ئه‌مه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ حوكمڕانی له‌Ùˆ هه‌رێمه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای سێكیولاریزم Ùˆ پلۆڕالیزمه‌.

خاڵێكی تر، بوونی په‌یوه‌ندیی بازرگانی، ئابووری Ùˆ دیپلۆماسییه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، هه‌رێمی كوردستان له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌Ø´ØŒ  Ø¨Ù‡‌ هێزگه‌Ù„ÛŽÙƒÛŒ سیاسی ده‌به‌ستێته‌وه. له‌مه‌یش گرنگتر، هه‌بوونی هیزێكی بوێری وه‌Ùƒ "پێشمه‌رگه‌‌"یه‌ØŒ كه‌ جۆرێك له‌ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی Ù¾ÛŽ دراوه‌Ø› به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ گرنكه‌ له‌ هاوپه‌یمانێتیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌ دژی "داعش". ته‌نانه‌ت له‌ ژینگه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، هێزی "پێشمه‌رگه"‌ÛŒ كوردستان به‌Ùˆ جۆره‌ ناوزه‌د كراوه‌ كه‌ جگه‌ له‌ به‌رگریكردن له‌ كورد، هاوكات به‌رگریی له‌ ته‌واوی پێكهاته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسییه‌كانی Ù†ÛŽÙˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ كوردستانی كردووه‌. خاڵێكی تری گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ هه‌رێمی كوردستان خاوه‌Ù† هێزێكی ژێرزه‌مینیی Ú¯Ù‡‌وره‌یه‌ له‌ نه‌وت Ùˆ گازی سروشتی، ته‌نانه‌ت Ú†Ù‡‌ندین كانزای دیكه‌یش وه‌Ùƒ یۆرانیۆم. واته‌ هه‌رێمی كوردستان به‌ Ù‡Û†ÛŒ هێزی ژێرزه‌مینییه‌وه‌ØŒ بۆته‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ نه‌خشه‌ÛŒ جیۆوزه‌ÛŒ جیهانی.

سیاسه‌تی كرانه‌وه‌ØŒ زێتر گوزارشت ده‌بێت له‌ سیاسه‌تی هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ وڵاتانی: ئه‌مریكا، فه‌Ú•Ù‡‌نسا، هه‌نگاریا، ئیتاڵیا Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین وڵاتی دیكه‌. ئه‌وه‌یشی كه‌ په‌یوه‌ست بێت به‌ "سیاسه‌تی خۆبه‌دوورگرتن"ØŒ كه‌ مه‌به‌ست Ù„ÛŽÛŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ Ú†Ù‡‌ند وڵاتێك، یان پرسی سه‌ربه‌خۆییی باشوور Ú•Ù‡‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ Ùˆ له‌ دژی ده‌وه‌ستنه‌وه‌ØŒ یان خۆیان بێده‌Ù†Ú¯ ده‌كه‌Ù† Ùˆ هیچ هه‌ڵوێستێك، نه‌ به‌ ئه‌رێنی Ùˆ‌ نه‌ به‌ نه‌رێنی، له ‌به‌رامبه‌ر پرسی ناوبراو نانوێنن. ئه‌Ùˆ جۆره‌ سیاسه‌ته،‌ زێتر گوزارشته‌ له‌ سیاسه‌تی وڵاتانی: چین، هیندستان، میسر، جه‌زائیر Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین وڵاتی دیكه‌ÛŒ عه‌ره‌بی.

هۆكارگه‌Ù„ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، ئه‌منی، ئابووری Ùˆ جیۆپۆلیتیكی، وایان كردووه‌ كه‌ هه‌ڵوێستی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ له‌مه‌Ú• پرسی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان، له‌سه‌ر بنه‌مای "سیاسه‌تی خۆبه‌دوورگرتن"  بێت و، ته‌نانه‌ت‌ زێتر به‌ ئاراسته‌ÛŒ Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ پرسه‌كه‌ بێت.

كۆتایی

به ‌درێژاییی مێژوو، هێنده‌ÛŒ ئێستا ژینگه‌ÛŒ ده‌ره‌وه‌ له‌بار نه‌بووه‌ بۆ پرسێكی گرنگی ستراتیژیی مێژوویی وه‌Ùƒ سه‌ربه‌خۆیی، به‌ڵام هێنده‌ÛŒ ئێستایش ژینگه‌ÛŒ ناوخۆیش په‌رشوبڵاو Ùˆ سست نه‌بووه‌ بۆ ئه‌Ùˆ پرسه‌. پرسی سه‌ربه‌خۆبوون، له‌ كاتێكدا كه‌ له ‌فه‌رهه‌Ù†Ú¯ÛŒ تاكی كوردستان Ùˆ فه‌رهه‌Ù†Ú¯ÛŒ شاعیراندا "خه‌ون" Ùˆ "یۆتۆپیا" بوو، له‌ ئێستادا له‌ فه‌رهه‌Ù†Ú¯ÛŒ سیاسی Ùˆ دیپلۆماسیدا "بوون" Ùˆ "لۆژیك"Ù‡.

ژینگه‌ÛŒ ده‌ره‌وه‌ كاتێك كه‌ بۆ ئۆتۆنۆمیستكردنی كوردستان ده‌Ú•Ù‡‌خسێت، ده‌بێت ئه‌Ùˆ Ú•Ù‡‌خساندنه‌ له ‌لایه‌Ù† هێزه‌ سیاسییه‌كانی كوردستان به‌ تێكڕای ئاراسته‌ جیاوازه‌كان بقۆزرێته‌وه‌ و،‌ تێكڕای ئه‌Ùˆ هێزانه‌ بێنه‌‌ به‌ره‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆبوون؛ تا چیتر خه‌ونی پێوه‌ نه‌بینین. هه‌روه‌ها ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌تانه‌ÛŒ كه‌ له‌Ùˆ ژینگه‌یه‌ ده‌Ú•Ù‡‌خسێت به‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌لومه‌رجێكی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ دروست ده‌بێت، هه‌روه‌Ùƒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌لومه‌رجێكی جیاوازتر به‌خێراییش تێ ده‌په‌ڕێت. بۆیه‌ ده‌بێت سوودی Ù„ÛŽ وه‌رگیرێت كاتێك كه‌ له‌ شێوه‌ÛŒ ده‌رفه‌ت خۆی وێنا كردووه‌ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر نا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ له‌ هه‌لومه‌رجێكی تردا‌ ببێته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ و، زیانی Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌ ئامانجه‌كانی هه‌رێمی كوردستان له‌سه‌ر ئاستی عێراق Ùˆ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بدات.

 
 
« داعش Ù„Û• ڕوانگەی جیۆئەمنیی  ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ قەوقازەوە
« داعش Ù„Û• دامێنی شکستی سووریا Ùˆ عێراقدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە
« ئاسۆی پەیوەندییەکانی چین Ùˆ ئەمریکا Ù„Û• گۆشەنیگای "ترامپ"Û•ÙˆÛ•
« سیستەمی نێودەوڵەتی Ù„Û• تای تەرازووی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ چیندا
« تورکیا Ùˆ هۆڵەندا؛ جه‌نگی سیمبۆلی Ùˆ قەیرانی دیپلۆماسیی نێوان دەستەبژێرەکان
« سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• قووڵاییی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون