PÊNÛS
 
دۆخی ئێستای كوردستان Ùˆ مەکیاڤێللی 
     2017-09-23
عەدنان مەجید محەمەد

دۆخی ئێستای كوردستان و مەکیاڤێللی

عەدنان مەجید محەمەد/ ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

سه‌ره‌تا:

"نیكۆلۆ مه‌كیاڤێللی" بیرمه‌ند Ùˆ فه‌یله‌سووفێكی سیاسیی ئیتاڵییه‌ Ùˆ له‌ نێوان ساڵانی (1469-1527) ژیاوه‌. بیروبۆچوونه‌كانی مەکیاڤێللی ده‌رباره‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ فه‌رمانڕه‌وایی له‌ دونیادا ناوبانگی هه‌یه‌. كه‌سایه‌تییه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ دامه‌زرێنه‌ری سیاسه‌تكردنی واقعی بووه‌. له‌ فلۆره‌نسا له‌دایك بووه‌. باوكی پارێزه‌رێكی به‌ناوبانگ بووه Ùˆ‌ØŒ كاریگه‌ریی زۆری به‌سه‌ر مەکیاڤێللییه‌وه‌ هه‌بووه‌. سه‌ره‌تا مەکیاڤێللی لای باوكی خوێندوویه‌تی Ùˆ زیره‌كییه‌ÙƒÛŒ بێوێنه‌ÛŒ هه‌بووه‌. له‌ ساڵانی نێوان (1494-1512) پۆستی ئیداری وه‌رده‌گرێت. Ú†Ù‡‌ندین به‌رهه‌Ù…ÛŒ هه‌بووه‌ØŒ گرنگترینیان دوو شاكاره‌ به‌ناوبانگه‌كه‌یه‌تی كه‌ بریتین له‌: كتێبی "میر" Ùˆ "گوتاره‌كان"ØŒ كه‌ Ú†Ù‡‌نده‌ها جار چاپ كراونه‌ته‌وه‌ Ùˆ بۆ Ú†Ù‡‌ندین زمانی جیاواز له‌ جیهاندا وه‌رگێڕدراون. كه‌واته‌ كاریگه‌ریی هزره‌كانی مەکیاڤێللی ته‌نیا له‌ ئیتاڵیا Ùˆ ڕۆژاوا نه‌بووه‌ØŒ به‌ڵكوو كاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌موو جیهان دروست كردووه‌. بێ گومان له‌ ئێستادا ئه‌Ú¯Ù‡‌ر كه‌سێك چاوپێداخشانێك به‌Ù†ÛŽÙˆ گرنگترین سه‌رچاوه‌كانی زانستی سیاسی بكات، چاوی به‌ كتێبی "میر"ÛŒ مەکیاڤێللی ده‌كه‌وێت، هه‌روه‌ها كتێبی "میر" وه‌كوو پرۆگرامێك له‌ زۆربه‌ÛŒ زانكۆكانی جیهان ده‌خوێندرێت Ùˆ سوودی Ù„ÛŽ وه‌رده‌گیرێت. له‌Ù… وتاره‌یشماندا فۆكه‌سی سه‌ره‌كیمان له‌سه‌ر بیروبۆچوونه‌كانی مەکیاڤێللییه‌ له‌ كتێبی "میر"دا.

پوخته‌ÛŒ بیروبۆچوونه‌كانی مەکیاڤێللی له ‌كتێبی "میر"

مەکیاڤێللی له‌ ئیتاڵیا، له‌ قۆناغێكی زۆر ناخۆش Ùˆ هه‌ستیار، كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئیتاڵی تووشی لێكترازان Ùˆ ململانێ Ùˆ پارچه‌پارچه‌بوون ببوو، له‌دایك بووه‌. مەکیاڤێللی له‌ هه‌موو ژیانیدا بیری له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌ كه‌ Ú†Û†Ù† ئه‌Ù… زامه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌یه‌ÛŒ سه‌ر نیشتمانه‌كه‌ÛŒ تیمار بكات Ùˆ ئیتاڵیای یه‌كگرتوو بنیات بنرێت. ئه‌Ù… بارودۆخه،‌ پاڵنه‌ر بوو بۆ مەکیاڤێللی كه‌ بیر له‌ نووسینی كتێبی میر بكاته‌وه‌.

له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا مەکیاڤێللی له‌ ساڵی 1513 كتێبی "میر"ÛŒ نووسی، به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ دۆخی ئه‌وكاتی ئه‌وروپا Ùˆ دووبه‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ ئیتاڵیا Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناسه‌قامگیریی بارودۆخه‌وه‌ØŒ گونجاو نه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ ئه‌Ù… كتێبه‌ بڵاو بكرێته‌وه‌Ø› تاكوو ساڵی 1532ØŒ كه‌ ده‌كاته‌ 5 ساڵ پاش مردنی مەکیاڤێللی، كتێبه‌كه‌ بڵاو كرایه‌وه‌.

له‌Ù… كتێبه‌دا جه‌ختی سه‌ره‌كیی مه‌كاڤێللی بریتییه‌ له‌ پاساوهێناوه‌وه‌ بۆ كاره‌كانی "میر". لێره‌دایه‌ مەکیاڤێللی، گوته‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ÛŒ خۆی ده‌ڵێت كه‌ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌: "ئامانج، پاساوه‌ بۆ ئامراز (الغاية تبرر الوسيلة)." ئه‌Ùˆ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ كه‌ "میر"ØŒ بۆ پاراستنی سه‌قامگیری Ùˆ یه‌كپارچه‌ییی خاكی ئیتاڵیا Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی، به‌بێ گوێدانه‌ به‌ها ئه‌خلاقی Ùˆ یاسایییه‌كان، ده‌توانێت هه‌ر كارێك بیه‌وێت بیكات. مەکیاڤێللی ده‌ڵێـت ئه‌Ù… بنه‌مایه‌ ده‌كرێت ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ كۆتاییهێنان به ‌جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناخۆشییه‌كان و، ئیتاڵیا له‌ كه‌ناری سه‌قامگیری Ùˆ به‌هێزبوون Ùˆ خۆشگوزه‌رانی نزیكتر بكاته‌وه‌ØŒ به ‌مه‌رجێك "میر" له‌Ú¯Ù‡‌Úµ جێبه‌جێكردنی ئه‌Ù… بنه‌مایه‌ØŒ ده‌بێت Ú†Ù‡‌ند سیفه‌ت Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌ÙƒÛŒ تێدا بێت كه‌ له‌ خواره‌وه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ پوخت تیشك ده‌خه‌ینه‌ سه‌ریان:

  • - توانای تێگه‌یشتنی هه‌بێت له‌ هه‌موو بارودۆخه‌كان و، بڕیاری پێویست بدات.
  • - له‌ پێناو پاراستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا سه‌ركردایه‌تیی جه‌Ù†Ú¯ بكات.
  • - له‌وه‌ تێ بگات كه‌ هێز Ùˆ توندوتیژی، دوو ئامرازی پاراستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تن.
  • - شاره‌زاییی ده‌رباره‌ÛŒ كه‌سه‌ نزیكه‌كانی خۆی هه‌بێت.
  • - وردبین بێت.
  • - له‌ كاتی پێویستدا ڕاوێژ بكات Ùˆ سوود له‌ خه‌ÚµÙƒÛŒ‌ دڵسۆزی خۆی وه‌ربگرێت.
  • - توانای بڕیار Ùˆ ده‌ستپێشخه‌ریی هه‌بێت‌.
  • - توانای دروستكردن Ùˆ ڕاگه‌یاندنی ئاشتی Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ هه‌بێت.
  • - توانای هه‌بێت له‌ یه‌Ùƒ كاتدا هه‌Ù… شێر بێت هه‌Ù… Ú•ÛŽÙˆÛŒ (هێز Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ پلانی ته‌واوی بۆ كاروباره‌كان هه‌بێت).

به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، له‌Ù… وتاره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌دین وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ ئایا په‌یوه‌ندیی نێوان هزره‌كانی مەکیاڤێللی Ùˆ بارودۆخی ئێستای هه‌رێمی كوردستان چییه‌ØŸ ئایا له‌Ù… قۆناغه‌دا ده‌توانین سوود له‌ بیروبۆچوونه‌كانی مەکیاڤێللی وه‌ربگرین؟

هزره‌كانی مەکیاڤێللی Ùˆ بارودۆخی ئێستای كوردستان:

شتێكی ناڕوون ده‌بێت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر خوێندنه‌وه‌ بۆ دیارده‌یه‌ÙƒÛŒ هه‌نووكه‌یی بكه‌یت، به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ بگه‌ڕێیته‌وه‌ سه‌ر باكگراوندی مێژوویی Ùˆ په‌یوه‌ستبوونی مێژوویی به‌Ùˆ دیارده‌یه‌. له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ته‌ماشای بزاڤی ڕزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد بكه‌ین له‌ باشووری كوردستان Ùˆ بگره‌ پارچه‌كانی تریش، هه‌موو خه‌بات Ùˆ وچان Ùˆ تێكۆشانیان، بۆ دامه‌زراندن Ùˆ دروستكردنی "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ" بووه‌. كورد له‌ كوردستانی باشووریش هه‌مان ڕا Ùˆ بۆچوونی هه‌بووه‌: یه‌Ùƒ ئامانجی هاوبه‌شمان هه‌بووه‌ ئه‌ویش سه‌ربه‌خۆییی كوردستانه‌ØŒ چونكه‌ كوردستان به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ سته‌مكارانه‌ Ùˆ ناعادیلانه‌‌ به‌ عێراقه‌وه Ú†Ù‡‌سپێنراوه Ùˆ‌ØŒ هیچ تاكێكی كوردی به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاره‌زوومه‌ندانه‌ عێراقی به‌ نیشتمان Ùˆ واری خۆی دانه‌ناوه‌. كه‌واته‌ ئامانجی سه‌ره‌ÙƒÛŒ بریتییه‌ له‌ دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سه‌ربه‌خۆبوون. لێره‌دا ده‌توانین بڵێین "ئامانجی تاك به ‌تاكی كوردی له‌ ئێستادا بۆ سه‌ربه‌خۆبوون Ùˆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی به‌هێز، هه‌مان ئه‌Ùˆ هه‌سته‌یه‌ كه‌ ده‌رباره‌ÛŒ دامه‌زراندن Ùˆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئیتاڵیای یه‌كگرتوو لای مەکیاڤێللی هه‌بووه‌Ø› لێره‌دایه‌ لینكێك له‌ نێوان دۆزی كورد Ùˆ هزره‌كانی فه‌یله‌سووف مەکیاڤێللی دروست ده‌بێت"ØŒ ئه‌مه‌ له ‌لایه‌Ùƒ. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ هه‌روه‌Ùƒ هه‌موومان ده‌زانین له‌ دانانی نه‌خشه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی وڵات، Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌رۆك Ùˆ كاربه‌ده‌ستانی وڵات زۆر گرنگه‌Ø›  ئه‌مه‌ بۆ هه‌موو وڵاتێك ڕاسته‌ØŒ به‌ڵام زیاتر بۆ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ كه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ فه‌رمانڕه‌وایییان سه‌رۆكایه‌تییه‌ØŒ بۆ نموونه‌: ئه‌مریكا.

 Ø¦Ù‡‌Ù… گوته‌یه‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌ بۆ هه‌رێمی كوردستان گرنگییه‌كه‌ÛŒ یاخود ڕادده‌ÛŒ ڕاستیبوونه‌كه‌ÛŒ دوو هێنده‌ ده‌بێت، ئه‌مه‌یش له‌به‌ر Ú†Ù‡‌ند هۆكار Ùˆ ده‌ره‌نجامێك: له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ ساڵی 1991Ù‡‌وه‌ تا ئێستا نه‌توانراوه‌ شێوازێكی جوانی حوكمڕانی پێشكه‌Ø´ بكرێت؛ ئه‌مه‌ ڕاستییه‌ÙƒÛŒ حاشاهه‌ڵنه‌گره‌. كه‌واته‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان Ùˆ بگره‌ حزبه‌كانیش، به‌دامه‌زراوه‌یی نه‌كراون، به‌ڵكوو Ú•Û†ÚµÛŒ كه‌سی كاریزما Ùˆ سه‌ركرده‌ زۆر كاریگه‌ر ده‌بێت؛ Ú† له‌ قۆناغی Ø´Û†Ú•Ø´ Ùˆ خه‌بات، Ú† له‌ قۆناغی به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ حكوومه‌تداری. كه‌واته‌ مادام دامه‌زراوه‌كان لاوازن Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌دامه‌زراوه‌یی نه‌كراوه،‌ Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌ركرده‌كان گرنگ Ùˆ پڕبایه‌Ø® ده‌بێت. هه‌موویشمان ده‌زانین سێ كه‌سایه‌تیی زۆر گرنگ له‌ مه‌یدانی سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان Ú•Û†ÚµÛŒ زۆر Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ كاریزماتیكیان هه‌یه Ùˆ هه‌بووه،‌ كه‌ بریتین له‌: "مه‌سعوود بارزانی"ØŒ "جه‌لال تاڵه‌بانی" Ùˆ "نه‌وشیروان مسته‌فا".

ئاشكرایه‌‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ ئێستادا له‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ Ú¯Ù‡‌یشتنه‌ به‌ خه‌ونی مێژووییی خۆی Ùˆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ. له‌ كاتێكدا ته‌نیا چەند Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ بۆ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم ماوه‌ØŒ كاردانه‌وه‌كان له‌ ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان Ùˆ ده‌ره‌وه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان بۆ دژایه‌تیكردنی ئه‌Ùˆ پرۆسه‌یه زیاتر ده‌بن‌. به ‌هه‌مان شێوه‌ØŒ‌ هێزه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانیش جاڕی ئه‌وه‌یان داوه‌ كه‌ دژی ئه‌نجامدانی ئه‌Ùˆ پرۆسه‌یه‌Ù† و، زۆرێك له‌ ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان دوودڵییان پێوه‌ دیاره‌ØŒ به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ گرنگه‌ له‌ ئێستادا، به‌Ù¾ÛŽÛŒ هزره‌كانی مەکیاڤێللی له‌ كتێبی "میر"ØŒ Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌ركرده‌ Ùˆ میری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ بۆ ده‌ربازكردنی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ئامانجه‌ باڵاكان، به‌ هه‌ر ئامراز Ùˆ شێوازێك بێت. له‌ ئێستادا دوو له‌Ùˆ سه‌ركرده‌ كاریزماتیكانه‌ÛŒ كه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان ڕۆڵیان هه‌بوو، "كاك نه‌وشیروان مسته‌فا" Ùˆ "مام جه‌لال تاڵه‌بانی"ØŒ له‌ ساحه‌ÛŒ سیاسیدا نه‌ماون؛ یه‌كه‌میان به‌ Ù‡Û†ÛŒ مه‌رگه‌وه‌ØŒ دووه‌میان به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌خۆشییه‌وه‌. كه‌واته‌ ئێستا تاكه‌ كه‌سێك وه‌كوو سه‌ركرده‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌مزی Ùˆ كاریزماتیك مابێته‌وه‌ØŒ خودی به‌ڕێز سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان،‌ "كاك مه‌سعوود بارزانی"یه‌. شتێك كه‌ به‌ڕوونی ده‌بینرێت له‌ وه‌ڵامی هێزه‌ نه‌یاره‌كانی تر، به‌ڕێز سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان زۆر به‌ڕوونی باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ پاشه‌كشه‌ له‌ ڕێفراندۆم Ùˆ ئامانجی بوون به ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ناكه‌ین؛ كه‌واته‌ زۆر له‌Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییانه‌ÛŒ كه‌ مەکیاڤێللی باسی كردووه‌ØŒ له‌ خودی كه‌سایه‌تیی "بارزانی"دا ده‌بینرێت. ئه‌وه‌ÛŒ له‌ ئێستادا گرنگه‌ØŒ پشتگیریی خه‌ڵكه‌ بۆ سه‌رخستنی پرۆسه‌ÛŒ ڕیفراندۆم Ùˆ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان. ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی مەکیاڤێللی Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ پێویسته‌ بۆ جێبه‌جێكردنی ئامانجه‌ هاوبه‌شه‌كان Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی، به‌بێ گۆیدانه‌ به‌ها ئه‌خلاقی Ùˆ یاسایییه‌كان، پشتگیریی فه‌رمانڕه‌وا بكرێت، ئه‌ÛŒ Ú† جای ئه‌وه‌ÛŒ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی سه‌ركرده‌ Ùˆ میر (سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان)ØŒ هه‌Ù… یاسایی Ùˆ هه‌Ù… شه‌رعی Ùˆ هه‌Ù… ئه‌خلاقی بن، ده‌بێت Ú† پشتگیرییه‌ÙƒÛŒ بوێت؟

زه‌روره‌تی سه‌ركرده‌یه‌ÙƒÛŒ به‌هێز Ùˆ خاوه‌Ù† بڕیار بۆ هه‌رێمی كوردستان زۆر گرنگه‌ØŒ چونكه‌ له‌ ئێستادا ترسی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ به لاچوونی به‌ڕێز مه‌سعود بارزانی سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان، له‌ پۆسته‌كه‌یدا جا به ‌هه‌ر هۆكارێك بێت، له‌ داهاتوودا هه‌موو كوردستان دوچاری كێشه‌ Ùˆ په‌رته‌وازه‌بوون ببێته‌وه،‌ هه‌روه‌Ùƒ "یه‌كێتیی نیشتمانی" له ‌دوای نه‌خۆشكه‌وتنی مام جه‌لال تووشی جۆرێك له‌ لێكترازان Ùˆ كێشه‌ÛŒ ناوخۆیی بۆته‌وه‌. كه‌واته‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ هزره‌كانی مەکیاڤێللی، هه‌روه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† ئاماژه‌ÛŒ به‌وه‌ كرد كه‌ بوونی سه‌ركرده‌یه‌ÙƒÛŒ به‌هێز Ùˆ به‌توانا ده‌توانێت یه‌كپارچه‌یی Ùˆ سه‌قامگیری بۆ ئیتاڵیا بنیات بنێت، له‌ ئێستایشدا بوونی سه‌ركرده‌یه‌ÙƒÛŒ به‌هێز Ùˆ خاوه‌Ù† بڕیار Ùˆ كاریزماتیك، ده‌توانێت له‌ دابینكردنی سه‌قامگیری Ùˆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی به‌هێز له‌ باشووری كوردستان، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ بگێڕێت.

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون