PÊNÛS
 
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هه‌ڵوێستی ده‌وڵه‌تان له‌باره‌ی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان 
     2017-09-21
پەرویز ڕەحیم

خوێندنه‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ هه‌ڵوێستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌باره‌ÛŒ ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

تاوه‌كوو ئێستا هه‌ڵوێستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان سه‌ره‌ڕای جیاوازییه‌كانیان له‌ ڕوانگه‌ÛŒ یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ و، هه‌روه‌ها به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان Ùˆ ته‌نانه‌ت ئه‌Ùˆ كێشانه‌ÛŒ كه‌ له‌ ناوخۆیان Ùˆ له‌ بواری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییه‌وه‌ هه‌یانه،‌ زۆر ئاسایییه‌ØŒ چونكه‌ به‌گشتی تاوه‌كوو ئێستا Ùˆ سه‌ره‌ڕای گۆڕانكارییه‌كان، په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی كلاسیكی، له‌سه‌ر دوو بنه‌مای فه‌رمانپێكه‌ر كار ده‌كات: 1- ڕێزگرتن له‌ سه‌روه‌ری Ùˆ یه‌كپارچه‌ییی خاك Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش یه‌كسانی له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان و، هه‌روه‌ها ده‌ستێوه‌رنه‌دان له‌ كاروباری ناوخۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ قه‌ده‌غه‌بوونی به‌كارهێنانی هێز 2- مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی Ú¯Ù‡‌لان، كه‌ زیاتر ڕێز له‌ سه‌ر‌وه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ‌ بواری ناوخۆیی ده‌گرێته‌وه‌ØŒ كه‌ ئه‌مه‌یش هه‌ر په‌یوه‌سته‌ به‌ خاڵی یه‌كه‌مه‌وه‌. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ به ‌بڕوای پسپۆرانی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، هه‌ر دوو بنه‌ما وه‌كوو پره‌نسیپێكی نه‌Ú¯Û†Ú• پێكه‌وه‌گرێدراون. به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆچی هه‌موو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی، كاته‌كه‌ÛŒ به‌ گونجاو نازانن Ùˆ ڕایان وایه‌ كه‌ ئه‌وله‌وییه‌تی ئه‌Ù… قۆناغه‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ تیرۆر Ùˆ دژی داعشه‌ØŸ

ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی

ده‌رباره‌ÛŒ هه‌ڵوێسته‌كانی ئه‌مریكا، بریتانیا Ùˆ به‌گشتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌وروپی، له ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌وانه‌وه ‌(هه‌رچه‌نده به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕاستییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست‌ هه‌ÚµÙ‡‌یه‌ Ùˆ تاوه‌كوو ئیستا به‌ شێوازی جۆراوجۆر باجی ئه‌Ùˆ هه‌ÚµÙ‡‌ سیاسییانه‌یان له‌ ناوچه‌كه‌دا داوه‌)ØŒ یه‌كپارچه‌یی عێراق بێجگه‌ له‌ پره‌نسیپێكی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، بریتییه‌ له‌ دروستكردنی هاوسه‌نگییه‌Ùƒ له‌ ناوچه‌كه‌دا بۆ پاراستنی ئاسایش Ùˆ سه‌قامگیری و، هه‌روه‌ها له‌ ئاستی ناوخۆیی بۆ سنوورداركردنی نفووزی شیعه‌كان Ùˆ ئێران له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كورده‌وه‌یه. بۆیه‌ له ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌وانه‌وه‌ سه‌قامگیری Ùˆ ئاسایش Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تیرۆر ئه‌وله‌وییه‌تی هه‌یه‌ نه‌Ùƒ پرسه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ مافی Ú¯Ù‡‌لان، دیموكراسی Ùˆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی نه‌ته‌وه‌كان‌.

به‌ Ú†Ù‡‌ند هۆكارێك له ‌پاش 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ری ساڵی 2001ØŒ پرسی تیرۆر Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی تیرۆر، بووه‌ته‌ ئه‌وله‌وییه‌تی ئاسایشی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی به‌گشتی Ùˆ ئه‌مریكا به‌تایبه‌تی؛ هه‌روه‌ها پرسی دژایه‌تیی تیرۆریزم بووه‌ته دكتۆرینی سیاسه‌تی ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌مریكا‌. ئه‌مه‌یش وا ده‌كات ئه‌Ù… پرسه‌ له‌ سه‌رووی هه‌موو سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كانیانه‌وه‌‌ بێت. لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ گرنگترین خاڵه‌كانی ده‌كه‌ین:

  1. ئه‌نجامدانی كرده‌وه‌ÛŒ تیرۆریستی له‌ خاكی ئه‌مریكا Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له ئاسایش Ùˆ ‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ناوخۆ Ùˆ له‌ ده‌ره‌وه‌ØŒ پرستیژی ئه‌مریكای وه‌كوو زلهێز برده‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.
  2. دوای ئه‌Ùˆ ڕووداوه،‌ بوونی تیرۆر Ùˆ پرسی تیرۆریزم قه‌یرانی "واتا" Ùˆ "ئه‌وه‌ÛŒ تری ناسنامه‌یی"ÛŒ بۆ‌ ئه‌مریكا له‌ پاش ڕووخانی یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت Ùˆ نه‌مانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد Ùˆ بلۆكی كۆمۆنیستی چاره‌سه‌ر كرد.
  3. له‌ دوای ئه‌Ùˆ ڕووداوه‌ØŒ سیاسه‌ت Ùˆ كرده‌وه‌كانی ئه‌مریكا له ‌ناوچه‌كه‌دا و، هه‌روه‌ها له‌ ئاستی نێوده‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌تیدا Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی وه‌رگرت. بۆ نموونه‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی تالیبان له‌ ئه‌فغانستان Ùˆ هێرش بۆ عێراق Ùˆ هتد.
  4. پرسی تیرۆر وا ده‌كات كه‌ ئه‌مریكا پێوه‌رێكی نوێی بۆ ده‌ستنیشانكردنی دۆستایه‌تی Ùˆ دوژمنایه‌تیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان هه‌بێت.
  5. تیرۆر وا ده‌كات كه‌ بوار بۆ به‌كارهێنانی هێزی سه‌ربازی له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكاوه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ سنووره‌كانی بێته‌ ئاراوه‌ Ùˆ پاساوی Ú•Ù‡‌وای هه‌بێت.
  6. له‌ هاوپه‌یمانێتیی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی تیرۆردا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ هێژموونیی ئه‌مریكا Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێبه‌رایه‌تیی ئه‌مریكا جێگیر ده‌بێت.
  7. پرسی تیرۆر وای كردووه‌ كه‌ ئه‌مریكا بتوانێت زیاتر گوشار بۆ ڕژێمه‌ نه‌یاره‌كانی له‌ ئاستی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا بهێنیت. لێره‌وه‌ دژایه‌تیی ئه‌مریكا بۆ Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئێران Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دیكه‌ ده‌رباره‌ÛŒ به‌ده‌ستهێنانی Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ كۆكوژ Ùˆ ئه‌تۆمی، واتادار ده‌بێت،  بۆ نموونه‌: لیبیا، كۆریای باكوور، سووریا، ئێران Ùˆ هتد.
  8. پرسی دژایه‌تیی تیرۆر، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌مریكا بتوانێت پرسه‌ سیاسییه‌كانی ناوچه‌كه‌ و، هه‌روه‌ها پرسه‌ ئابوورییه‌كان كۆنترۆڵ بكات، بۆ نموونه:‌ پرسی وزه‌ Ùˆ ئاسایشی وزه‌ له‌ ناوچه‌ÛŒ كه‌نداو Ùˆ ده‌ریای قه‌زوین Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ زاڵبوونی نه‌یاره‌كانی ئه‌مریكا وه‌كوو چین Ùˆ ڕووسیا Ùˆ ئێران.
  9. ئه‌Ù… پرسه‌ ده‌توانێت Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ به‌ به‌شداریی ڕاسته‌وخۆی ئه‌مریكا Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ئه‌Ù… به‌شدارییه‌ له‌ ناوچه‌ هه‌ستیاره‌كان وه‌كوو ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ ئاسیای ناوه‌ڕاست Ùˆ قه‌وقاز بدات و، به‌Ù… پێیه Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ڕووسیا Ùˆ چین Ùˆ ئێران كه‌Ù… بكاته‌وه‌ Ùˆ سنوورداریان بكات.
  10. پرسی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ تیرۆر، ده‌توانێت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی نه‌یاری ئه‌مریكا وه‌كوو ڕووسیا Ùˆ چین له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا هاوڕا بكات. هه‌روه‌ها له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی تالیبان و، هه‌روه‌ها داعش ئه‌وه‌ بینرا كه‌ ئه‌مریكا Ùˆ ئێران ناڕاسته‌وخۆ پیكه‌وه‌ هاوكارییان ده‌كرد.

بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ هۆكاره‌كانی پێداگریی ئه‌مریكا له‌سه‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان كاریگه‌ریی له‌سه‌ر جه‌Ù†Ú¯ÛŒ تیرۆر ده‌بێت و، پێویسته‌ وه‌پاش بخرێت، گرنگیی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ تیرۆره‌ له‌ ستراتیژیی نوێی ئه‌مریكا له‌ ئاستی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا.

هه‌روه‌ها ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی له‌وه‌ ده‌ترسن، كه‌ ئه‌وه‌ ببێته‌ سه‌ره‌تایه‌ÙƒÛŒ مه‌ترسیدار بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌Ø› به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ ئه‌زموونیان هه‌بووه‌ كه‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ باڵاده‌ستیی ئیسلامی سیاسی Ùˆ توندڕه‌وه‌وه،‌ به‌تایبه‌ت له‌ به‌هاری عه‌ره‌بیدا، له‌وانه‌یه‌ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ بكه‌ونه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی گرووپه‌ ئیسلامییه‌كانی دژ به ڕۆژاواوه‌. بۆیه له ڕوانگه‌ÛŒ ڕیاڵیستییه‌وه‌ ئه‌وان‌ پێیان باشتره‌ هاوسه‌نگیی هێزه‌كان تێك نه‌چێت و، سه‌قامگیری Ùˆ هاوسه‌نگی، دوو Ú†Ù‡‌مكی سه‌ره‌كین له‌ سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ Ùˆ به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا، هه‌موو هه‌ÙˆÚµÛŒ Ùˆ چاوی له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتووی عێراقه‌ كه‌ "حه‌یده‌ر عه‌بادی" بێته‌وه‌ سه‌ر كار و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له ‌لایه‌نگره‌ توندڕه‌وه‌كانی ئێران، وه‌كوو مالكی، بگرن. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ستراتیژیی ئه‌مریكا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ به‌شداریی كورد Ùˆ سوننه‌ له‌ پێكهاته‌ÛŒ سیاسیی عێراق و، هه‌روه‌ها پاڵپشتیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سوننه‌ Ùˆ عه‌ره‌بی له‌ عێراق، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ هێژموونی Ùˆ زاڵبوونی كۆماری ئیسلامیی ئێران له‌ عێراق Ùˆ ناوچه‌كه‌ بگرن. كوردیش به‌ Ù‡Û†ÛŒ تایبه‌تمه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌یی، مه‌زهه‌بی Ùˆ جیۆسیاسییه‌كانییه‌وه‌ باشترین پێكهاته‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت له ‌ناوخۆی عێراق ئه‌Ùˆ Ú•Û†ÚµÙ‡‌ÛŒ هه‌بێت.

 Ø¨Ù‡‌ڵام له‌ كۆتاییدا ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی، ناتوانن Ùˆ ناخوازن دژی ئیراده‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌كان بوه‌ستنه‌وه‌‌. باشترین نموونه‌یش له‌Ù… دوایییه‌ØŒ شۆڕشه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی بوو كه‌ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ نه‌یانتوانی هاوپه‌یمانه‌كانی خۆیان له ‌هه‌مبه‌ر ئیراده‌ Ùˆ ویستی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ ناڕازیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ بپارێزن Ùˆ پاڵپشتییان بكه‌Ù†. بێجگه‌ له‌ ده‌یان نموونه‌ÛŒ ئه‌Ù… دوایییه‌ له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ 1979 له‌ ئێرانیش نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌.

توركیا

هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك‌ له ڕوانگه‌ÛŒ ناسنامه‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی خۆیه‌وه به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ‌ دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشیی له‌ هه‌مبه‌ر ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیا له‌ ئاستی ناوخۆیی، ڕووبه‌ڕووی دوو پرسی دژبه‌یه‌Ùƒ بوونه‌ته‌وه‌: له‌ لایه‌Ùƒ كاردانه‌وه‌ÛŒ توندڕه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌په‌ر‌ست Ùˆ كه‌مالیسته‌كان Ùˆ به‌كارهێنانی ئه‌Ù… پرسه‌ (سه‌ربه‌خۆییی كوردستان) له‌ ململانێ‌ سیاسییه‌كان Ùˆ هه‌ڵبژاردنه‌كانی توركیادا له‌ دژی حزبی داد Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ پێكهاته‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ واقعی سیاسیی توركیا Ùˆ پرسی كورد له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته به‌چاره‌سه‌رنه‌كراوی و، هه‌روه‌ها پێناسه‌كردنی پرسی كورد به‌ پرسێكی ئاسایشی،‌ له ‌هه‌ر ئاڵوگۆڕێك له ئاستی ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ ناوخۆییدا كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی توركیا به ‌پێكه‌وه‌گرێدراوی ده‌زانن، دژایه‌تیی گۆڕانی ئه‌Ùˆ هاوسه‌نگییه‌ كه‌ له‌ قازانجی كورددا بێت، ده‌كه‌Ù†.

 Ø¦Ù‡‌مه‌یش توركیای له‌ نێوان دووڕێیانێكدا هێشتۆته‌وه‌: له‌ لایه‌Ùƒ هاوكێشه‌ جیۆسیاسی Ùˆ ململانێكانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ باڵاده‌ستیی ئێران و، هه‌روه‌ها پرسی كورد به‌چاره‌سه‌رنه‌كراوی له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ پرسی ئابووری Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كانیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ پرسی وزه‌ Ùˆ پێویستیی توركیا به‌Ùˆ كاڵا ستراتیژییه‌ له ‌بواری ئابووری Ùˆ سیاسیدا. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ  گوشاره‌كانی توركیا هه‌رچه‌نده‌ Ú•Ù‡‌Ù‚ Ùˆ توندیش بن، كاتی Ùˆ ته‌كتیكین.

كۆماری ئیسلامیی ئێران Ùˆ شیعه‌كانی عێراق

زۆرینه‌ÛŒ شیعه‌كانیش (بێجگه‌ له‌ زاڵبوونی عه‌قڵییه‌تی شۆڤێنیستی Ùˆ ناسیۆنالیستی و، هه‌روه‌ها پان-عه‌ره‌بی)ØŒ له‌ عێراق كه ‌له ‌لایه‌Ù† كۆماری ئیسلامیی ئێرانه‌وه‌ ئاراسته ‌Ùˆ ته‌نانه‌ت كۆنترۆڵ ده‌كرێن Ùˆ جێبه‌جێكاری ئه‌جێندا Ùˆ ستراتیژیی سیاسه‌تی ده‌ره‌كیی كۆماری ئیسلامین، ترسی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ كه‌ هاوسه‌نگیی هێز له‌ ناوچه‌كه‌ به‌ زیانی ئه‌وان بشكێته‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سوننه‌ Ùˆ عه‌ره‌بی ناوچه‌كه‌ØŒ وه‌كوو سعوودیا Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانی و، هه‌روه‌ها ئیسڕائیل Ùˆ ئه‌مریكا، به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا زاڵ بن. كۆماری ئیسلامییش ئه‌Ùˆ كاته‌ تووشی گرفتی ئاسایشی ده‌بێت و، هه‌موو هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانیشی له‌ سووریا بۆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاست Ùˆ پاڵپشتی له‌ حزبوڵڵای لوبنان Ùˆ حه‌ماس Ùˆ كۆنترۆڵی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نفووزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی عه‌ره‌بی Ùˆ ئیسڕائیل، پووچه‌Úµ ده‌بێته‌وه‌.

 ØªÙ‡‌نانه‌ت ئێران له‌وه‌ ده‌ترسێت كه‌ ئه‌Ùˆ دۆخه‌ نائاسایشییه‌ Ùˆ ناسه‌قامگیری Ùˆ گوشاره‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی نه‌یاری وه‌كوو ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیل Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی عه‌ره‌بی، كه‌ ئێستا له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ سنووره‌كانی ئێران Ùˆ له ‌ناوچه‌كه‌دا به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، بگوازرێته‌وه‌ Ùˆ بێته‌ سه‌ر سنوور یاخود ناوخۆی سنووره‌كانی ئێران. به‌ڵام ئێران له‌ ڕووی سیاسه‌تی ده‌ره‌كییه‌وه‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی، له‌ كۆتاییدا ئه‌Ú¯Ù‡‌ر گوشار Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو و، هه‌روه‌ها هه‌موو ئامراز Ùˆ میكانیزمه‌كانیشی به‌كرده‌یی تاقی كرده‌وه‌ Ùˆ نه‌یتوانی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ù„ÛŽ بگرێت، ئه‌وه‌ بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كانی و، هه‌روه‌ها بۆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ نفووزی توركیا له‌ كوردستان Ùˆ ته‌نانه‌ت دروستكردنی هاوسه‌نگییه‌Ùƒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ نفووزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سوننه‌ÛŒ‌ وه‌كوو سعوودیا و، هه‌روه‌ها باڵاده‌ستیی ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیل له‌ كوردستان و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه كۆنترۆڵكردنی حزبه‌كان Ùˆ ئۆپۆزیسیۆنی كورد له‌ ئێران،‌ دان به‌ سه‌ربه‌خۆییی كوردستاندا ده‌نێت. مێژووی ته‌مه‌Ù†ÛŒ كۆماری ئیسلامی، Ù¾Ú•Ù‡‌ له‌Ùˆ پراگماتیزمه‌ سیاسییه‌ له‌ بواری ده‌ره‌كیدا؛ ته‌نانه‌ت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دوژمنه‌كانیشیدا وه‌كوو ئه‌لقاعیده‌ Ùˆ سه‌ددام Ùˆ ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیل.

ڕاستییه‌كانی ڕیفراندۆم Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان

به‌ڵام به‌گشتی هه‌موو ئه‌Ùˆ لێكدانه‌وه‌ Ùˆ ڕاڤانه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌یه‌ و، پێناچیت ده‌رباره‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان ڕاست Ùˆ دروست بێت، چونكه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان، ده‌توانێت هاوسه‌نگییه‌ÙƒÛŒ نوێ بێنێته‌ ئاراوه‌ كه‌ له‌ قازانجی سه‌قامگیری Ùˆ ئاسایشی ناوچه‌كه‌ بێت. به‌ڵام به ‌Ù‡Û†ÛŒ نادیموكراسیبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ له‌ لایه‌Ùƒ و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ‌ هه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ كلاسیكی بۆ هاوسه‌نگیی هێز له‌ ناوچه‌كه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت سروشتی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ سیاسیی نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكا Ùˆ بریتانیاوه‌ØŒ ئه‌Ù… دژایه‌تییانه‌ دروست بوونه‌.

بۆیه‌ جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌پێكردنه‌ كه‌ هیچ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك ناتوانێت به‌ئاشكرا پاڵپشتی له‌ دابه‌شبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ بارودۆخی ئاساییدا بكات. له‌به‌ر ئه‌وه‌ØŒ‌ ده‌كرێت ئه‌Ù… دژایه‌تییانه‌ بۆ ڕیفراندۆم Ùˆ جیابوونه‌ له‌ عێراق Ùˆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ عێراق له‌ ڕووی پرسه‌ سیاسییه‌ ناوخۆیییه‌كانی عێراق Ùˆ هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كانی ناوچه‌كه‌ØŒ زۆر ئاسایی بن.

رۆڵی ڕێبه‌رایه‌تی Ùˆ سه‌ركردایه‌تیی كورد له‌ سه‌رخستنی ئیراده‌ÛŒ كورد

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌Ù… بارودۆخه‌ هه‌ستیاره‌دا جێگه‌ÛŒ تێڕامان Ùˆ هه‌ڵوه‌سته‌له‌سه‌ركردنه،‌ پێداگری Ùˆ هۆشیاریی "بارزانی"یه‌ØŒ كه‌ به‌دروستی ده‌زانێت پێداگری له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ گوتاری Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئیراده‌ Ùˆ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ تاكه‌كانی كوردستان، Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی مانه‌وه‌ Ùˆ سه‌ركه‌وتن له‌Ùˆ هاوكێشه‌ ئالۆزه‌ ئاسایشی Ùˆ سیاسییانه‌دا ده‌كات‌.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ خستنه‌ڕووی پرسی به‌دیلێكی باشتر له ڕیفراندۆم له ‌لایه‌Ù† عێراق Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ زلهێزه‌كان Ùˆ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ بۆ‌ سه‌ربه‌خۆییی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له ‌لایه‌Ù† بارزانییه‌وه،‌ لووتكه‌ÛŒ هۆشیاری Ùˆ دیپلۆماسییه‌تی كورده‌ له‌Ù… هه‌لومه‌رجه‌دا. بۆیه‌ نابێت ئه‌وه‌ له‌بیر بكه‌ین كه‌ پێداگری Ùˆ چاونه‌ترسی Ùˆ بوێریی سه‌ركردایه‌تیی كوردستان به‌گشتی Ùˆ به‌ڕێز بارزانی وه‌كوو سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان Ùˆ نوێنه‌ری ئیراده‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان بۆ سه‌ربه‌خۆیی به‌تایبه‌تی، ده‌توانێت زۆربه‌ÛŒ هاوكێشه‌كان له‌ قازانجی كورد بگۆڕێت؛ به‌ مه‌رجێك هه‌موو لایه‌Ù† Ùˆ پێكهاته‌كانی كوردستان به‌ یه‌Ùƒ ده‌Ù†Ú¯ له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ یاسایییه‌وه‌ پشتیوانیان بن Ùˆ له ‌هیچ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ گوشارێك سڵ نه‌كه‌نه‌وه‌.

خاڵێكی زۆر گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له ‌ڕاستیدا ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… جاره‌ ئیراده‌ÛŒ كورد بشكێت Ùˆ كورد به‌بێ ده‌سته‌به‌ركردنی هیچ Ú¯Ù‡‌ره‌نتی Ùˆ به‌دیلێكی دڵخۆشكه‌ر Ùˆ تۆكمه‌ÛŒ یاسایی Ùˆ سیاسییه‌وه ناچار به‌ پاشه‌كشه‌ بێت‌ØŒ ئه‌وه‌ بێجگه‌ له‌ زیانه‌ ئاسایشی، سیاسی Ùˆ ماددییه‌كانی، له‌وانه‌یه‌ له‌ ڕووی ده‌روونناسیی كۆمه‌ڵایه‌تی و، هه‌روه‌ها تاكه‌كه‌سییه‌وه‌ كاریگه‌ریی زۆر نه‌رێنی له‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌ÛŒ ڕزگاریخوازی كورد Ùˆ داهاتووی كورد له‌ عێراق Ùˆ ناوچه‌كه‌ Ùˆ به‌گشتی تاك به ‌تاكی كوردستان دروست بكات.

كۆبه‌ند:

ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ وای كردووه‌ گوشار Ùˆ پاڵه‌په‌ستۆی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بۆ پرسی ڕیفراندۆم (نه‌Ùƒ سه‌ربه‌خۆیی له‌Ù… قۆناغه‌دا) تا ئه‌Ùˆ ڕادده‌یه‌ بۆ سه‌ر كوردستان Ùˆ به‌تایبه‌ت سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان، به‌ڕێز بارزانی، توندتر ببێته‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ 25-9-2017 ڕیفراندۆم ئه‌نجام بدرێت، ئه‌وه‌ ئه‌Ùˆ كاته‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ناتوانن دژایه‌تیی ئیراده‌ Ùˆ ویستی خه‌ÚµÙƒ كه‌ له‌ پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ یاسایی، ئازادانه ‌Ùˆ دیموكراسیدا به‌رجه‌سته‌ كراوه‌ØŒ بكه‌Ù†. بۆیه‌ ده‌یانهه‌وێت ئێستا Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ ئه‌نجامدانی‌ بگرن بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ پاشتر تووشی گرفت له‌ بواری یاسایی و، هه‌روه‌ها كاردانه‌وه‌ÛŒ ڕای گشتیی ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌بن و، به‌ دژایه‌تیی بنه‌ماكانی مافی مرۆڤ Ùˆ دیموكراسی  و، هه‌روه‌ها ئیراده‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان تۆمه‌تبار نه‌كرێن. له‌ كۆتاییشدا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌ین كه‌ له‌ ئاستی داموده‌زگه‌ÛŒ سیاسی، سه‌ربازی، ئاسایشی Ùˆ ته‌نانه‌ت میدیایی Ùˆ ڕای گشتیی هه‌موو ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌دا،‌ به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا، له‌سه‌ر پرسی وه‌پاشخستنی ڕیفراندۆم Ùˆ پاشان سه‌ربه‌خۆییی كوردستان یه‌كگرتوو Ùˆ یه‌كڕا نین؛ ئه‌مه‌یش ده‌رفه‌تێكه‌ بۆ كوردستان كه‌ به‌ دیپلۆماسییه‌ÙƒÛŒ چالاك Ùˆ فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ند كاریان له‌سه‌ر بكات.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون