PÊNÛS
 
بنه‌ما ئابوورییه‌كانی هه‌رێم؛ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت 
     2017-09-21
جیهانگیر سدیق گوڵپى

بنه‌ما ئابوورییه‌كانی هه‌رێم؛ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت

 

جیهانگیر سدیق Ú¯ÙˆÚµÙ¾ÛŒ/ ماسته‌ر له‌ زانستی ئابووری/ پسپۆڕ له‌ داراییی گشتی

بەشی یەکەم

پێشه‌ÙƒÛŒ                               

هه‌ر دوو ‌بابه‌تی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، دوو بابه‌تی جیاوازن و، له ‌هه‌ر دوو بابه‌ته‌كه‌یشدا ئابووری جێگه‌یه‌ÙƒÛŒ دیار Ùˆ هه‌میشه‌ییی هه‌یه‌. په‌یوه‌ندیی فاكته‌ر Ùˆ بنه‌ما ئابوورییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ر یه‌Ùƒ له‌Ùˆ دوو بابه‌ته‌دا سروشتێكی ئاڵۆز Ùˆ جیاوازيان هه‌یه‌. له ‌قۆناغی هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ڕاگه‌یاندنیدا، هۆكار Ùˆ توانا ئابوورییه‌كان، له‌ سه‌رخستن Ùˆ خێراكردنی هه‌نگاوه‌كان Ùˆ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ تێچوونه‌كاندا Ú•Û†ÚµÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ ده‌گێڕن، به‌ڵام له ‌پرۆسه‌ÛŒ  بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا خه‌سڵه‌تی په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ بنه‌ما ئابوورییه‌كان جیاوازتره‌ و، كارلێكی ئه‌Ù… په‌یوه‌ندییانه‌ له‌ هاوكێشه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاڵۆزتردا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. ئه‌مه‌یش په‌یوه‌ندیی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ بنه‌ما ئابوورییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، له ‌یه‌Ùƒ كاتدا هه‌Ù… به‌ره‌نجام Ùˆ هه‌Ù… بنه‌مای كارتێكه‌ری بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ نه‌خشاندنی هێزه‌ سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌كه‌ین له ‌چوارچێوه‌ÛŒ  پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ دینامیكی Ùˆ به‌رده‌وامدا. بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… بابه‌ته،‌ ‌پێویسته‌ په‌یوه‌ندیی توانا Ùˆ بنه‌ما ئابوورییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ بابه‌ته‌كانی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا به‌جیا Ø´ÛŒ بكرێنه‌وه‌. له‌Ù… به‌شه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌دین شیكاری Ùˆ هه‌ڵسه‌نگاندن Ùˆ به‌راوردكاری بۆ توانا Ùˆ بنه‌ما ئابوورییه‌كانی هه‌رێم بكه‌ین له ‌قۆناغی هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆییدا.

Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بنه‌ما‌ ئابوورییه‌كان له ‌قۆناغی هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆییدا

مه‌به‌ست له‌ بنه‌ما ئابوورییه‌كان به‌گشتی، ئه‌Ùˆ سه‌رچاوه‌ Ùˆ ژێرخان Ùˆ توانا Ùˆ دامه‌زراوه ‌ئابوورییانه‌Ù† كه‌ په‌یكه‌ری ئابووریی وڵاتیان له‌سه‌ر ڕاده‌وه‌ستێ‌: هه‌ر له‌ سه‌رچاوه‌ سروشتی Ùˆ مرۆیییه‌كان Ùˆ كه‌رت Ùˆ دامه‌زراوه ‌Ùˆ تواناكانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ وه‌به‌رهێنان Ùˆ ئاڵوگۆڕ Ùˆ ئاڵووێرو بازرگانی Ùˆ توانا دارایییه‌كانه‌وه‌ بیگره‌ØŒ تاكوو سیسته‌Ù… Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی پاره‌داركردن Ùˆ پاشه‌كه‌وت Ùˆ به‌كاربردن Ùˆ هتد.

سه‌ره‌ڕای گرنگی Ùˆ بایه‌خی هه‌میشه‌یی Ùˆ جۆراوجۆری ئه‌Ùˆ بنه‌ما ئابوورییانه‌ له ‌ژیانی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌گشتی، به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ر باس له مه‌رج Ùˆ ‌بنه‌ماكانی سه‌ربه‌خۆبون و، بوون به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بكرێت، ئه‌وه‌ هیچ كات بنه‌ما ئابوورییه‌كان Ùˆ به‌رزیی نیشانده‌ره‌كانی دۆخی ئابووری Ùˆ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پێنوێنی جۆراوجۆری تر، مه‌رجی بنه‌Ú•Ù‡‌تی نین. به‌ڵكوو فاكته‌ری ئابووری له‌ Ú¯Ù‡‌Úµ Ú†Ù‡‌ند فاكته‌رێكی تردا به ‌گشتی هۆكاری یاریده‌ده‌ر Ùˆ ڕیخۆشكه‌رن بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئه‌Ùˆ مافه‌ به‌ئاسانتر Ùˆ به ‌تێچوونی كه‌متر. واته‌ بوونی ئابوورییه‌ÙƒÛŒ به‌هێز Ùˆ ئاستێكی به‌رزی په‌ره‌پێدان، مه‌رج نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒ ببێته‌ خاوه‌Ù†ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت؛ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه،‌ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت مه‌رج Ùˆ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌كییه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒ ببێته‌ خاوه‌Ù†ÛŒ ئابوورییه‌ÙƒÛŒ به‌هێز Ùˆ ئاستێكی شیاوی په‌ره‌پێدان.‌

له ‌دنیادا نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ ئه‌وتۆ نییه‌ كه‌ ئابوورییه‌Ùƒ له ‌ده‌ره‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، یان وڵاتێك به‌ر له ‌به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆییی سیاسی، به‌ ئاستێكی به‌رزی په‌ره‌پێدانی ئابووری Ú¯Ù‡‌یشتبێت Ùˆ خۆشگوزه‌رانیی ته‌واوی بۆ هاووڵاتیانی فه‌راهه‌Ù… كردبێت، زۆرینه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئێستای دنیا له‌ قۆناغی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییدا نه‌Ùƒ هه‌ر خاوه‌Ù†ÛŒ بنه‌مای ئابووریی به‌هێز Ùˆ توانا Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ ئابووریی Ú¯Ù‡‌وره‌ نه‌بوون، به‌ڵكوو له ‌ڕووی دۆخی گوزه‌ران Ùˆ ئاستی خوێنده‌واری Ùˆ ته‌ندروستی Ùˆ نیشته‌جێبوون Ùˆ توانا ئابووری Ùˆ مرۆیییه‌كانه‌وه‌ به‌گشتی له‌ دۆخێكی زۆر ناله‌بارتردا بوون به ‌به‌راورد به ‌دۆخی ئێستای هه‌رێمی كوردستان، به‌ڵام له ‌دوای سه‌ربه‌خۆیی‌ØŒ بوونه‌ خاوه‌Ù†ÛŒ ئابوورییه‌ÙƒÛŒ به‌هێز Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندوو Ùˆ ئاستیكی باشی  خۆشگوزه‌رانی.

 Ø¦Ù‡‌وه‌یش ڕاسته‌ كه‌ ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ زۆری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانیش له ‌پاش سه‌ربه‌خۆبوونه‌وه،‌ نه‌یانتوانیوه‌ دۆخی ئابوورییان باش بكه‌ن، به‌ڵام هۆكاری ئه‌وه‌ØŒ زیاتر بۆ ئه‌وه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ كه ‌نه‌یانتوانیوه‌ سوود له ‌ده‌رفه‌ته‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت وه‌ربگرن بۆ بوونه‌ خاوه‌Ù† ئابوورییه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندوو، نه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت هۆكار بووبێت. سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، ته‌نیا ده‌رفه‌ت ده‌Ú•Ù‡‌خسێنێت Ùˆ به‌رپرس نییه‌ له ‌چۆنێتیی قۆستنه‌وه Ùˆ به‌كارهێنانی ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌ته‌.

بنه‌ما ئابوورییه‌كانی هه‌رێم بۆ قۆناغی سه‌ربه‌خۆیی: تێڕوانینێكی به‌راوردكارییانه‌

سه‌ره‌ڕای موكوڕبوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بوونی ئابووریی به‌هێز Ùˆ به‌رزیی ئاستی په‌ره‌پێدان Ùˆ خۆشگوزه‌رانیی ته‌واو، مه‌رج نین بۆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆیی، به‌ڵام له‌Ùˆ سۆنگه‌یه‌وه‌ كه‌ دۆخی ئابووری Ùˆ توانا ئابوورییه‌كان به‌گشتی له ‌پاڵ فاكته‌ره‌كانی تردا، Ú•Û†ÚµÛŒ هۆكارى ياریده‌ده‌ريان له‌ پاڵپشتیی هه‌نگاوه‌كانی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ سه‌رخستنی پرۆسه‌كه‌دا هه‌یه. هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین چاوێك به‌ دۆخی ئابووری Ùˆ زه‌مینه‌سازییه‌كانی بنیاتنانی بنه‌ما ئابوورییه‌كانى هه‌رێمدا بخشێنین و، به‌راوردكارییه‌ÙƒÛŒ ساكار له ‌نێوان دۆخی ئابووریی هه‌رێم Ùˆ Ú†Ù‡‌ند ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك له‌ قۆناغی به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆییدا بكه‌ین. ئه‌مه‌یش له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له ‌ئێستادا بۆچوونێك له ‌ئارادایه،‌ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ ناسازیی دۆخی ئابووری Ùˆ لاوازیی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ توانا ئابوورییه‌كانی هه‌رێم له‌ ئاستێكی بێوێنه‌دان و، كۆسپێكی زۆر Ú¯Ù‡‌وره‌Ù† له‌ به‌رده‌Ù… هه‌نگاوی سه‌ربه‌خۆییدا؛ وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دنیا به‌ته‌واوی ئاده‌ماسازیی ئابووری Ùˆ تۆكمه‌ییی دامه‌زراوه‌ Ùˆ بنه‌ما ئابوورییه‌كان Ùˆ له‌وپه‌Ú•ÛŒ سه‌قامگیری Ùˆ دۆخی خۆشگوزه‌رانیدا هه‌نگاویان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی نابێت.

لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌بكه‌ین كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ دۆخی ئابووری، تاكه‌ فاكته‌ر Ùˆ گۆڕاوی ناو هاوكێشه‌كان نییه‌ØŒ خودی دۆخی ئابوورییش بابه‌به‌تێكی فره‌Ú•Ù‡‌هه‌نده‌ و، هه‌ڵسه‌نگاندن Ùˆ به‌راوردكاریی ورد له‌وباره‌یه‌وه‌ پێویستیی به ‌تاووتوێكردنی ده‌یان جۆر داتا Ùˆ زانیاریی ورد هه‌یه،‌ له‌سه‌ر پێنوێنه‌كانی دۆخی ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی. ئێمه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌نده‌ÛŒ له ‌ئاستی وه‌خۆگرتنی نووسینێكی له‌Ù… جۆره‌دا بێت Ùˆ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كه‌مان شیاو بێت، ‌ئاماژه به‌ Ú†Ù‡‌ند نیشانده‌ر Ùˆ پێنوێنێكی سه‌ره‌كیی بواره‌كانی ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌رێمی كوردستان Ùˆ Ú†Ù‡‌ند وڵاتیك ده‌كه‌ین له ‌سه‌روبه‌ندی به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆییدا.

كۆریای باشوور Ùˆ سه‌نگاپۆره‌‌ Ùˆ مالیزیا وه‌Ùƒ نموونه‌ÛŒ ده‌یان وڵاتی تر ‌كه‌ ئێستا له ‌دۆخێكی ئابووریی باشدان، له‌ ڕۆژگاری به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆییدا له‌وپه‌Ú•ÛŒ دۆخی ناله‌باری ئابووری Ùˆ هه‌ژاری Ùˆ بێكاری Ùˆ قه‌رزاری Ùˆ قه‌یرانی دارایی Ùˆ كورتهێنانی ته‌رازووی بازرگانیدا بوون. له‌ دنیادا ده‌یان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی تریش هه‌Ù† كه‌ له ‌سه‌روبه‌ندی به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆییدا دۆخی ئابوورییان زۆر له‌Ùˆ سێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته خراپتر Ùˆ ناله‌بارتر بووه‌‌ØŒ به‌ڵام پێوانه‌كردن له‌سه‌ر بنه‌مای به‌راوردكاری له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خراپترین، له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی بابه‌تییانه‌ دوورمان ده‌خاته‌وه‌.

 ÙƒÛ†Ø±ÛŒØ§ÛŒ باشوور/ له ‌سه‌روبه‌ندی سه‌ربه‌خۆییدا، كۆریای باشوور یه‌ÙƒÛŽÙƒ بوو له‌ هه‌ژارترین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دنیا: ‌داهاتی ساڵانه‌ÛŒ تاك تێیدا له‌ 50 دۆلار تێ نه‌ده‌په‌ڕی، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ هه‌ژاری له‌ 50% زیاتر بوو، نه‌خوێنده‌واری Ùˆ بێكاری به‌ته‌واوی بڵاو ببووه‌وه‌ØŒ دۆخی ته‌ندروستی له ‌ئاستێكی ناله‌باردا بوو، ئابوورییه‌كه‌ÛŒ ته‌نیا پشتی به ‌هه‌نارده‌كردنی برنج ده‌به‌ست، سامانی كانزایی زۆر كه‌Ù… Ùˆ ده‌گمه‌Ù† بوو، ڕووبه‌ری كشتوكاڵی زۆر به‌رته‌Ù†Ú¯ بوو، پاڵپشتیی سه‌ره‌كیی، یارمه‌تییه‌ ده‌ره‌كییه‌كان بوو. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش به ‌Ù‡Û†ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ 1950-1953 له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆریای باكوور،  Ø²ÛŒØ§ØªØ± له ‌40%ÛŒ یه‌كه‌كانی نیشته‌جێبوون Ùˆ47%ÛŒ تۆڕه‌كانی Ù‡ÛŽÚµÛŒ ئاسنین Ùˆ 500 كم Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ تۆنێل Ùˆ 80%ÛŒ وێستگه‌كانی كاره‌بای به‌ته‌واوی وێران ببوون Ùˆ به‌رهه‌مهێنانی كشتوكاڵییش له‌وپه‌Ú•ÛŒ لاوازیدا بوو، ته‌نیا 36 پرۆژه‌ÛŒ پیشه‌سازی له‌كاردا بوون كه‌ زۆرینه‌یان خاوه‌ندارێتییان بۆ كۆمپانیا بیانییه‌كان ده‌Ú¯Ù‡‌ڕایه‌وه‌.

مالیزیا/ مالیزیایش كاتێك له ‌ساڵی 1957دا سه‌ربه‌خۆییی به‌ده‌ست هێنا، یه‌ÙƒÛŽÙƒ بوو له ‌هه‌ژارترین وڵاتانی دنیا: ڕووبه‌ری كشتوكاڵی به‌رته‌Ù†Ú¯ بوو Ùˆ زۆربه‌ÛŒ زه‌وییه‌كانی شیاوی كشتوكاڵ نه‌بوون، سه‌رچاوه‌ كانزایییه‌كانی زۆر سنووردار بوون، ئابوورییه‌كه‌ÛŒ ته‌نیا پشتی به ‌Ú†Ù‡‌ند كه‌ره‌سته‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌تاییی كشتوكاڵی به‌ستبوو، به‌تایبه‌تیش به‌رهه‌Ù…ÛŒ لاستیك Ùˆ Ú•Û†Ù†ÛŒ خورما له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌رهه‌Ù…ÛŒ قه‌ڵایی (قصدیر)ØŒ ژێرخانی ئابووری Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سێكته‌ره‌كانی پیشه‌سازی Ùˆ Ú¯Ù‡‌شتیاری Ùˆ بازرگانیی، له‌وپه‌Ú•ÛŒ لاوازیدا بوو، زیاتر له 70%ÛŒ دانیشتووانه‌كه‌ÛŒ له‌ژێر Ù‡ÛŽÚµÛŒ هه‌ژاریدا بوون Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ بێكاری له ‌سه‌رووی 52% Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ نه‌خوێنده‌وارییش له ‌سه‌رووی 55% بوو، نادادپه‌روه‌ری له‌ پشكی هاووڵاتیان له‌ سامان Ùˆ داهاتی وڵات له‌وپه‌Ú•ÛŒ خراپیدا بوو Ùˆ پێكهاته‌ÛŒ مه‌لایۆ كه‌ زیاتر له‌ 50%ÛŒ دانیشتووانیان Ù¾ÛŽÙƒ ده‌هێنا، پشكیان كه‌متر بوو له ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 3%ÛŒ ‌داهات Ùˆ سامانی وڵات؛ جگه‌ له‌وه‌یش نوقمی كێشه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینی بوو.

سه‌نگاپۆره‌‌/ كاتێك سه‌نگاپۆره‌ سه‌ربه‌خۆییی به‌ده‌ست هێنا: وڵاتێكی زۆر دواكه‌وتوو Ùˆ نوقمی هه‌ژای بوو، 70%ÛŒ دانیشتووانه‌كه‌ÛŒ له‌ژێر Ù‡ÛŽÚµÛŒ هه‌ژاریدا بوون، 30%ÛŒ دانیشتووانه‌كه‌ÛŒ له‌سه‌ر شه‌قام Ùˆ له ‌ده‌وروبه‌ری Ú¯Ù‡‌Ú•Ù‡‌كه‌ هه‌ژارنشینه‌كانی ده‌وروبه‌ری شاره‌كان به‌بێ خۆراك Ùˆ پێداویستییه‌كانی تر ژیانیان ده‌گوزه‌راند، زیاتر له‌ 50%ÛŒ دانیشتووانه‌كه‌‌ÛŒ نه‌خوێنده‌وار بوون، ژێرخانی ئابووری Ùˆ دۆخی سێكته‌ره‌ ئابوورییه‌كان ته‌واو لاواز بوو و، تاكوو ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی ڕاگه‌یاند 75%ÛŒ داهاتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كه‌ÛŒ وابه‌سته‌ بوو به‌ بریتانیاوه‌.

هه‌ر یه‌Ùƒ له‌Ùˆ سێ وڵاته Ùˆ ده‌یان وڵاتی تریش،‌ نه‌Ùƒ هه‌ر ئه‌Ùˆ بارودۆخه‌یان نه‌كرده‌ مایه‌ÛŒ ترسان له ‌سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پاڵنه‌ر بۆ مانه‌وه‌ له‌ دۆخی ژێرده‌سته‌ییدا، به‌ڵكوو ئه‌وه‌یان كرده‌ پاڵنه‌ر بۆ هه‌نگاونان بۆ سه‌ربه‌خۆیی. سه‌ره‌نجامیش له ‌پاش Ú†Ù‡‌ند ده‌یه‌یه‌Ùƒ له‌ سه‌ربه‌خۆیییه‌وه‌ØŒ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ڕێوه‌بردنی سه‌ربه‌خۆیییانه‌ÛŒ ئابووریی وڵاته‌كه‌یان به Ú†Ù‡‌ند ‌پلانێكی تۆكمه‌ Ùˆ گونجاو، Ú¯Ù‡‌یشتنه‌ ئاستی پێشكه‌وتووترین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دنیا له ‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌.

هه‌رێمی كوردستان/  Ù‡Ù‡‌رێمی كوردستان جگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ خاوه‌Ù†ÛŒ زه‌ویی به‌پیت Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاو Ùˆ كه‌شوهه‌وا Ùˆ سروشتی شیاوی كشتوكاڵ Ùˆ Ú¯Ù‡‌شتیاری و، نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ كانزای جۆراوجۆر و، سه‌چاوه‌ÛŒ مرۆیی Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رزی ده‌ستی كاری كارا Ùˆ هه‌ڵكه‌وته‌یه‌ÙƒÛŒ جوگرافیی له‌باره‌ بۆ بازرگانی‌ØŒ به‌ڵام وه‌Ùƒ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ عێراق هه‌ڵگری زۆرینه‌ÛŒ سیما Ùˆ خه‌سڵه‌ته‌كانی وڵاتانی تازه‌ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندووه‌ (البلدان النامیه‌)ØŒ به‌تایبه‌تیش: لاسه‌نگییه‌كانی په‌یكه‌ری ئابووری Ùˆ لاوازیی سێكته‌ره‌كانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ پشتبه‌ستن به ‌تاكسه‌رچاوه‌ Ùˆ كورتهێنانی ته‌رازووی بازرگانی Ùˆ بوونی بێكاریی شاراوه‌ Ùˆ نزمیی ئاستی ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ هتد.

جگه‌ له‌وه‌یش، Ú¯Ù‡‌مارۆی ئابووری Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ به‌رده‌وامه‌كان Ùˆ سیاسه‌تی حكوومه‌ته‌ یه‌Ùƒ له ‌دوای یه‌كه‌كانی عێراق بۆ په‌راوێزخستنی ئابووریی كوردستانی باشوور Ùˆ له‌كارخستنی توانای سێكته‌ره‌كانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ ڕاگواستن Ùˆ وێرانكردنی گوند Ùˆ مینڕێژكردنی زه‌وییه‌ كشتوكاڵییه‌كانی و، دوورخستنه‌وه‌ÛŒ هێزی كاری كوردستان له‌ چالاكییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ خزاندنی بۆ ناو دامه‌زراوه‌ سه‌ربازی Ùˆ ئه‌منی Ùˆ Ú†Ù‡‌كداری Ùˆ مه‌ده‌نییه‌كان، ئه‌وه‌نده‌ÛŒ تر سیماكانی لاوازی Ùˆ دواكه‌وتوویی له‌ ئابووری كوردستاندا خه‌سه‌ت كردۆ‌ته‌وه‌.

 Ù„Ù‡ ‌پاش ڕاپه‌ڕینی ئازاری ساڵی 1991یشه‌وه‌ تاكوو ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ به‌عس له ‌به‌غدا، حزبه‌ كوردستانییه‌كان Ùˆ حكوومه‌تی هه‌رێم، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌ڕێوه‌بردنی ئابووریی هه‌رێمی كوردستانیان به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، هه‌Ù… به‌ Ù‡Û†ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناخۆیی و، هه‌میش به‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú¯Ù‡‌مارۆی ئابووریی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی و، هه‌میش به‌ Ù‡Û†ÛŒ بێئه‌زموونییه‌وه‌ له ‌به‌ڕێوه‌بردنی ئابووریی وڵاتدا، نه‌یانتوانی هه‌نگاوێكی ئه‌وتۆ بۆ گۆڕان Ùˆ په‌ره‌پێدانی بواری ئابووری بنێن و، بگره‌ سیاسه‌ت Ùˆ هه‌نگاوه‌كانیان له‌ هه‌ندێك ڕووه‌وه،‌ بوونه‌ مایه‌ÛŒ قووڵتركردنه‌وه‌ÛŒ قه‌یرانه‌كان، به‌تایبه‌تیش پشتبه‌ستن به ‌تاكسه‌رچاوه‌ÛŒ داهاتی گومرگه‌كان Ùˆ هاندانی دروستبوونی بێكاریی شاراوه ‌Ùˆ ڕووكردنه‌ كاری حزبی Ùˆ دامه‌زراوه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ ئه‌منی Ùˆ Ú†Ù‡‌كدارییه‌كان، له ‌بری هاندان Ùˆ پشتگیریكردنی چالاكییه ‌ئابوورییه‌كان.

له‌ پاش ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ به‌عس له‌ به‌غدا له‌ ساڵی 2003 و، هه‌ڵگرتنی Ú¯Ù‡‌مارۆی ئابووری له‌سه‌ر عێراق Ùˆ هه‌رێم و، سه‌قامگیریی دۆخی سیاسی Ùˆ ئه‌منیی هه‌رێم Ùˆ نه‌مانی زۆرینه‌ÛŒ ئاسه‌واره‌كانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆ، دۆخی ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی له ‌هه‌رێم تا ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر گۆڕان Ùˆ پێشكه‌وتنی به‌خۆیه‌وه‌ بینی. له‌ دوای ساڵی 2004Ù‡‌وه‌ سه‌ره‌ڕای به‌رده‌وامیدان به ‌هه‌نگاوه‌ هه‌ÚµÙ‡‌كان له ‌لایه‌Ù† حكوومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌ له‌: به‌Ú¯Ù‡‌ڕخستنی هێزی كار Ùˆ دامه‌زراندنی ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ زۆری خه‌ÚµÙƒ له‌ناو داموده‌زگه‌كانی حكوومه‌ت Ùˆ حزبه‌كان، زیاتركردنی بێكاریی شاراوه‌ØŒ فه‌رامۆشكردنی كه‌رته‌كانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ پشتبه‌ستنی ته‌واو به‌ پشكی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێم له‌ به‌غدا، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا له ‌ئه‌نجامی سه‌قامگیریی دۆخی سیاسی Ùˆ ئه‌منی Ùˆ به‌Ø´ÛŽÙƒ له ‌ئاراسته‌ÛŒ دروستی سیاسه‌ته‌كانی خه‌رجكردنه‌وه له ‌ماوه‌ÛŒ ساڵانی نێوان 2004-2013ØŒ ئابووریی هه‌رێم بووژانه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ دیاری به‌خۆیه‌وه‌ بینی.

به‌ ‌جۆرێك ئه‌Ú¯Ù‡‌ر سه‌رنج بدرێته‌ نیشانده‌ره‌ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌Ùˆ ماوه‌یه‌دا، ئه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ دۆخی ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌رێم له ‌زۆر ڕووه‌وه‌ نه‌Ùƒ هه‌ر له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌شه‌كانی تری عێراقدا شیاوی به‌راورد نه‌بووه‌ØŒ به‌ڵكوو له ‌ئاستی Ú†Ù‡‌ندین وڵاتی ناوچه‌كه‌ Ùˆ جیهانیش به‌رزتر بووه‌.‌ به‌ڵام له‌پاش ساڵی 2014Ù‡‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ بڕانی پشكی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێم Ùˆ دابه‌زینی نرخی نه‌وت Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ لێشاوی ئاواره‌كانه‌وه ئه‌Ùˆ ژمارانه‌ گۆڕانی دیاریان به‌سه‌ردا هاتووه‌ Ùˆ له‌ئێستادا دۆخی ئابووریی كوردستانیش به‌ره‌Ùˆ خراپتر چووه‌ØŒ به‌ڵام ده‌توانین بڵیین كه‌ هێشتا شیاوی  ‌به‌راورد نین له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌ دۆخی زۆرینه‌ÛŒ وڵاتان له‌ سه‌روبه‌ندی به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆیییاندا.

"Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ هه‌ژاری" له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ ساڵی 2012دا ته‌نیا (3.5%) بوو، به‌ڵام له‌ئێستادا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌ نافه‌رمیه‌كان به‌رزبوه‌توه‌ (14%). كه‌Ú†ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌كه‌ له ‌عێراقدا له‌ ساڵی 2012دا (18.9%)بوو Ùˆ له‌ئێستادا به‌رزبوه‌ته‌وه‌ بۆ نزیكه‌ÛŒ(35%)ØŒ "Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ بێكاری"یش  Ù„Ù‡‌ هه‌رێم له‌ ساڵی 2012دا ته‌نیا 7.9% بوو، به‌ڵام Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌كه‌ له‌ ئێستادا به‌رز بووه‌وه‌ بۆ 15%. به‌ڵام له‌عیراقدا ئه‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ له‌ساڵی 2012دا 16% بوو له‌ئێستادا به‌رزبوه‌ته‌وه‌ بۆ زیاتر له‌30%. "Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ نه‌خوێنده‌واری" له  Ù‡Ù‡‌رێمی كوردستان له‌ ‌ئێستادا كه‌متره‌ له ‌(14%)ØŒ به‌ڵام له‌عیراقدا زیاتره‌ له‌ 20%. پشكی كۆبه‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆیی هه‌رێم بۆ هه‌ر تاكێك له‌ ساڵی 2012دا به‌ (4452) دۆلار مه‌زه‌نده ‌كراوه‌Ø› به‌مه‌یش ته‌نیا له‌ ماوه‌ÛŒ چوار ساڵدا له ‌نێوان 2008-2011 به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 12% به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌. ئه‌مانه‌‌یش به‌گشتی ئه‌وه‌مان بۆ ده‌رده‌خه‌Ù† كه‌ سه‌‌ره‌ڕای كاریگه‌ری نه‌رێنیی گۆڕانكارییه‌كانی سێ ساڵی ڕابوردو له‌‌سه‌ر باری ئابوری، هێشتا دۆخی ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌رێم شیاوی به‌راوردكردن نییه‌ØŒ Ú† له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ له ‌سه‌ره‌وه‌ باس كران له‌ كاتی سه‌ربه‌خۆبوونیاندا، Ú† له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌شه‌كانی تری عێراق و، ته‌نانه‌ت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú†Ù‡‌ندین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی تری جیهانیش له ‌ئێستادا. بێ گومان ئه‌مه‌‌‌یش ده‌ره‌نجامی ئه‌Ùˆ پێشكه‌وتن Ùˆ گۆڕانكارییانه‌یه‌  كه‌ له ‌سێكته‌ره‌ جۆراوجۆره‌كاندا ڕووی داوه‌. به‌ سه‌رنجدان له‌ Ú†Ù‡‌ند ژماره‌ Ùˆ ئامارێك ده‌رباره‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وشی گۆڕان Ùˆ په‌ره‌پێدانی هه‌ندێك له ‌سێكته‌ره‌كان له ‌نێوان ساڵانی (2004-2012)([1]) له ‌خواره‌وه‌ØŒ وێنه‌كه‌مان زیاتر بۆ ڕوون ده‌بێته‌وه‌.

سێكته‌ری په‌روه‌رده‌/  Ù„Ù‡‌ ماوه‌ÛŒ نێوان ساڵانی (2004-2012) ژماره‌ÛŒ قوتابخانه‌ Ùˆ باخچه‌ÛŒ ساوایان له‌ (3280)Ù‡‌وه‌ بۆ (5921) به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (81%) زیادی كردووه‌. ژماره‌ÛŒ قوتابیان له‌ (843197)Ù‡‌وه‌ بۆ (1669201) به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (98%) زیادی كردووه‌. ژماره‌ÛŒ مامۆستایان له‌ (44965)Ù‡‌وه‌ بۆ (99253) به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (121%) زیادی كردووه‌ØŒ له ‌به‌رامبه‌ردا ژماره‌ÛŒ مامۆستا بۆ هه‌زار قوتابی له ‌(53)Ù‡‌وه‌‌ بۆ (60)‌ به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (13%) زیادی كردووه. ژماره‌ÛŒ پرۆژه‌ÛŒ دروستكردنی قوتابخانه‌ له‌ (66) پرۆژه‌ به‌ ÙƒÛ†ÛŒ گوژمه‌ÛŒ تێچوونی (53531667000) دیناره‌وه‌ بۆ (189) پرۆژه‌ به‌ ÙƒÛ†ÛŒ گوژمه‌ÛŒ (475641957000) دینار زیادی كردووه‌ØŒ سه‌ره‌ڕای پرۆژه‌كانی Ù†Û†Ú˜Ù‡‌نكردنه‌وه‌ÛŒ قوتابخانه‌كان‌ كه‌ ژماره‌یان (340) پرۆژه‌ بووه‌ به‌ ÙƒÛ†ÛŒ گوژمه‌ÛŒ تێچوونی (304339230000) دینار ته‌نیا له‌ ساڵی 2012دا.  Ù„Ù‡ ‌ئه‌نجامدا Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ نه‌خوێنده‌واری، له‌ (34%)Ù‡‌وه‌ دابه‌زیوه‌ بۆ (16%) و، له‌ به‌رامبه‌ردا Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ خوێنده‌واری له‌ (66%)Ù‡‌وه‌ بۆ (84%) به‌رز بووه‌ته‌وه‌.

سێكته‌ری خوێندنی باڵا/  Ù‡Ù‡‌ر له‌ ماوه‌ÛŒ ساڵانی (2004-2012) ژماره‌ÛŒ زانكۆكان ته‌نیا له‌ ‌(4) زانكۆی حكوومییه‌وه، بۆ (22) زانكۆی حكوومی Ùˆ ئه‌هلی، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (450%) زیادی كردووه‌. ژماره‌ÛŒ په‌یمانگه‌كان له‌ (14) بۆ (24) به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (71%) زیادی كردووه‌. ژماره‌ÛŒ قوتابیانی زانكۆ Ùˆ په‌یمانگه‌ØŒ له ‌(27141) بۆ (108992) به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (301%) زیادی كردووه‌. ژماره‌ÛŒ مامۆستایانی زانكۆ له ‌زانكۆ Ùˆ په‌یمانگه‌كان، له ‌(2338) مامۆستا بۆ (6229) به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (166%) زیاد بووه‌. ژماره‌ÛŒ پرۆژه‌كان، له‌ (45) پرۆژه‌وه‌ به‌ ÙƒÛ†ÛŒ گوژمه‌ÛŒ (29943927000) دینار، بۆ (320) پرۆژه‌ به ‌ÙƒÛ†ÛŒ گوژمه‌ÛŒ (213582296000) دینار زیادی كردووه‌ØŒ به‌ڵام ژماره‌ÛŒ مامۆستا بۆ هه‌زار قوتابی، له‌ (86)Ù‡‌وه‌‌ بۆ (57) دابه‌زیوه، واته‌ به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (-33%)Ø› ئه‌مه‌یش له ‌ئه‌نجامی زیادبوونی له‌ڕادده‌به‌ده‌ری خواست له‌سه‌ر خوێندن Ùˆ زیادبوونی ژماره‌ÛŒ قوتابیانی زانكۆ Ùˆ په‌یمانگه‌كان به ‌به‌راورد به ‌زیادبوونی ژماره‌ÛŒ مامۆستایان.

سێكته‌ری ته‌ندروستی/  Ù‡Ù‡‌ر له‌Ùˆ ماوه‌یه‌دا ژماره‌ÛŒ نه‌خۆشخانه‌ÛŒ تایبه‌ت Ùˆ حكوومی Ùˆ بنكه‌ÛŒ ته‌ندروستی، له‌ (198)Ù‡‌وه‌ بۆ (1073) ‌ به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (442%) زیادی كردووه. ژماره‌ÛŒ پزیشك Ùˆ پزیشكی ددان Ùˆ ده‌رمانساز، له ‌(1051)Ù‡‌وه‌ بۆ (7296) ‌به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (594%) زیادی كردووه. ژماره‌ÛŒ كادیری ته‌ندروستی Ùˆ كادیری په‌رستاری، له ‌(5417)Ù‡‌وه‌ بۆ (23230) به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (329%) زیادی كردووه‌. ژماره‌ÛŒ پزیشك بۆ هه‌ر ده ‌هه‌زار كه‌س، له ‌(5.1)Ù‡‌وه‌ بۆ (11)ØŒ واته‌ به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (11.5%) زیادی كردووه‌.

سێكته‌ری كاره‌با/  Ù‡Ù‡‌ر له‌Ùˆ ماوه‌یه‌دا به‌رهه‌مهێنانی كاره‌با، له‌ نزیكه‌ÛŒ (400) میگاواته‌وه‌ بۆ زیاتر له‌ (2400) میگاوات به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (500%) زیادی كردووه‌ و،‌ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ دابینكردنی كاره‌با به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (441%) زیادی كردووه‌. پێداویستییه‌كانی هه‌رێم بۆ وزه‌ÛŒ كاره‌با له‌Ùˆ ماوه‌یه‌دا به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (227%) زیادی كردووه‌ Ùˆ‌ به‌شداربووانی كاره‌بایش به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ(139) زیادیان كردووه‌. ئه‌مه‌یش جگه‌ له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ تۆڕه‌كانی Ú¯Ù‡‌یاندن له ‌ته‌واوی شار Ùˆ شارۆچكه‌كان Ùˆ Ú¯Ù‡‌یاندنی كاره‌با بۆ زیاتر له‌ (3242) گوند له‌Ùˆ ماوه‌یه‌دا.

سێكته‌ره‌كانی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبان Ùˆ شاره‌وانی Ùˆ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌/ هه‌ر له‌ ماوه‌ÛŒ ساڵانی (2004-2012)دا نزیكه‌ÛŒ (512) كم Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دووساید Ùˆ (9501) كم Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ یه‌كساید و، به ‌درێژیی (19669)مه‌تر پرد و، (16654)مه‌تر تۆنێل دروست كراوه‌. هه‌روه‌ها (94797142) مه‌تر دووجا قیرتاوی شه‌قام Ùˆ كۆڵانه‌كان كراوه‌ و، (6540051) مه‌تر دووجا كۆنكرێتی كۆڵانه‌كان كراوه‌ و، به ‌درێژیی (6519751) مه‌تر تۆڕی ئاو Ùˆ (6511872) مه‌تر تۆڕی ئاوه‌Ú•Û† دروست كراوه‌. له ‌ڕووی سێكته‌ری گواستنه‌وه ‌Ùˆ Ú¯Ù‡‌یاندنیشه‌وه،‌ ئه‌وه‌ دروستكردنی دوو فڕۆكه‌خانه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ بنیاتنان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌كردنی تۆڕه‌ جۆراوجۆره‌كانی په‌یوه‌ندی له‌ ته‌ÚµÙ‡‌فۆن Ùˆ ئینترنێت، له‌ ئاماژه‌ به‌رچاوه‌كانی Ú¯Ù‡‌شه‌كردنی ئه‌Ùˆ بواره‌Ù†. هه‌ر له‌Ùˆ ماوه‌یه‌دا (166) پرۆژه‌ بۆ دروستكردنی (150205) یه‌كه‌ÛŒ نیشته‌جێبوون به ‌ÙƒÛ†ÛŒ گوژمه‌ÛŒ (13657) ملیۆن دۆلار، چووه‌ته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌ØŒ كه‌ (20884) یه‌كه‌ÛŒ نیشته‌جێبوونیان به‌ پاڵپشتیی حكوومه‌‌ت (سندووقی نیشته‌جێبوون) بووه‌ و، (129397) یه‌كه‌یش به‌بێ سندووقی نیشته‌جێبوون، به‌ڵام به ‌پاڵپشتیی جۆراوجۆری تری حكوومه‌ت، وه‌Ùƒ: دابینكردنی شوێن Ùˆ ئاسانكاریی Ù…Û†ÚµÙ‡‌ت Ùˆ Ú¯Ù‡‌یاندنی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبان Ùˆ تۆڕه‌كانی خزمه‌تگوزاری بۆ شوینی پرۆژه‌كان.

سێكته‌ری كشتوكاڵ Ùˆ پیشه‌سازی/ هه‌ر له‌ ماوه‌ÛŒ نێوان ساڵانی 2004 Ùˆ 2012 ژماره‌ÛŒ داموده‌زگه‌ كشتوكاڵییه‌كان (بنكه‌ Ùˆ سه‌نته‌ر)ØŒ له ‌(73)وه‌  بۆ (92) زیادی كردووه‌ØŒ واته‌ به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (26%) و،‌ ژماره‌ÛŒ پرۆژه‌ كشتوكاڵییه‌كان به‌گشتی (خانووی پلاستیكی، پرۆژه‌كانی ئاژه‌ڵداری، پرۆژه‌كانی په‌له‌وه‌ر، ماسی، هه‌نگ، فستق Ùˆ زه‌یتۆن)ØŒ له‌ (838) پرۆژه‌وه‌  بۆ (10058) پرۆژه‌ زیادی كردووه،‌ واته‌ به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (1100%). هه‌ر له‌Ùˆ ماوه‌یه‌دا ژماره‌ÛŒ كارگه‌ پیشه‌سازییه‌كان به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (175%) زیادیان كردووه‌ و، سه‌رمایه‌ÛŒ به‌Ú¯Ù‡‌ڕخراویش له‌Ùˆ بواره‌دا به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (250%) زیادی كردووه‌. له ‌بواری وه‌به‌رهێنانیشدا له ‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی ده‌سته‌ÛŒ وه‌به‌رهێنانه‌وه‌ له‌ (1/8/2006) تاكوو كۆتاییی ساڵی (2012)ØŒ نزیكه‌ÛŒ (508) پرۆژه‌ به‌ گوژمه‌ÛŒ 24 ملیار Ùˆ 464 ملیۆن دۆلار، كه ‌Ù…Û†ÚµÙ‡‌تیان وه‌رگرتبوو، چوونه‌ته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌.

له‌Ù… نێوه‌یشدا په‌ره‌سه‌ندنی سێكته‌ری نه‌وت Ùˆ گاز وه‌Ùƒ سێكته‌رێكی گرنگی ئابووری Ùˆ سیاسی له‌ خاڵی سفره‌وه‌ بۆ ئاستێكی به‌هێز، یه‌كێكه‌ له‌ زه‌مینه‌سازییه‌كانی دروستكردنی بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ به‌هێزی ئابووری. ئه‌مه‌یش له ‌ئه‌نجامی كاركردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌یان كۆمپانیای Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ جیهانی له ‌ده‌یان ÙƒÛŽÚµÚ¯Ù‡‌دا بۆ وه‌به‌رهێنان له‌Ùˆ بواره ‌Ùˆ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ سازكردنی ژێرخانی گواستنه‌وه‌ Ùˆ هه‌نارده‌كردنی و، سه‌ره‌نجام، كردنی ئه‌Ù… سامانه‌ به ‌سه‌رچاوه‌یه‌ÙƒÛŒ گرنگی به‌ده‌ستهێنانی داهات، سه‌ره‌ڕای بایه‌خه‌ سیاسی Ùˆ ستراتیژییه‌كه‌ÛŒ.

ئه‌Ù… ئاماژانه‌ پێمان ناڵێن كه‌ ئابووریی هه‌رێم به ‌قۆناغێكی گرنگی په‌ره‌پێداندا تێ په‌ڕیوه‌ØŒ به‌ڵكوو پێمان ده‌ÚµÛŽÙ† كه‌ دۆخی ئابووریی هه‌رێم هێنده‌ ناله‌بار Ùˆ بێتوانا Ùˆ مه‌ترسیدار نییه‌ كه‌ ناچارمان بكات بۆ مانه‌وه‌ له ‌ژێرده‌ستی و، به‌ڕێوه‌بردنی ئابوورییش ئه‌وه‌نده‌ مایه‌ÛŒ بێئومێدی نییه‌ و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئیراده‌ÛŒ چاكسازی هه‌بێت، ئه‌وا له ‌توانایدا ده‌بێت ئابووریی هه‌رێم له‌ داهاتوودا بگه‌یه‌نێته‌ قۆناغێكی پێشكه‌وتوو. ڕاسته‌ تاكوو ئێستا شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی ئابووریی هه‌رێم نه‌یتوانیوه‌ كاریگه‌ریی ئه‌رێنی له‌سه‌ر لاسه‌نگییه‌ جۆراوجۆره‌كانی په‌یكه‌ری ئابووری دابنێت Ùˆ سێكته‌ره‌كانی به‌رهه‌مهێنان چالاك بكات، هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ وای كردووه‌ كه‌ كاریگه‌ریی گۆڕانكارییه‌ ئابووری Ùˆ سیاسییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ به‌خێرایی Ùˆ به‌توندی كاریگه‌ری له‌سه‌ر دۆخی ئابووریی هه‌رێم دابنێن،  Ø¨Ù‡‌ڵام ئه‌Ù… كێشه‌یه‌‌ یه‌كێكه‌ له‌ نه‌خۆشییه‌ ئابوورییه‌ درێژخایه‌نه‌كانی زۆربه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تازه‌ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندوو، كه‌ Ú†Ù‡‌ندین ده‌یه‌یه‌ به‌ده‌ستییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن. بۆیه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر واقعییانه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن بكه‌ین، ئه‌وا كاتێك ئابووریی هه‌رێم له‌ دۆخێكی نه‌خوازراو‌دا ده‌بینینه‌وه‌ تووشی Ø´Û†Ùƒ نابین، به‌ڵكوو ده‌توانین به‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ هاوسه‌Ù†Ú¯ Ùˆ بابه‌تییانه‌ØŒ كار بۆ دیاریكردنی جه‌وهه‌ری كێشه‌كه‌ Ùˆ كۆسپه‌كانی به‌رده‌Ù…ÛŒ Ùˆ چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشییه‌كه‌ بكه‌ین، كه‌ له ‌ڕاستیدا نه‌بوونی شه‌فافییه‌ت Ùˆ كارنه‌كردن به ‌پلان، یه‌كێكن له‌ هۆكاره‌‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی چاره‌سه‌رنه‌بوونی ئه‌Ùˆ نه‌خۆشییه‌ له‌ناو كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ هۆكاری جۆراوجۆردا.

 

     سه‌رچاوه‌كان:

  1. محمد صادق اسماعيل، التجربة الماليزية، محمد مهاتير والصحوة الماليزية، العربى للنشر والتوزيع، 2014.
  2. على احمد فرج، التجربة التنموية الماليزية والدروس المستفادة منها عربيا، مجلة جامعة بابل، العلوم الصرفة والتطبيقية، العدد 3، المجلد 23، 2015.
  3. عبدرالرحمن المنصوري، تجربة كوريا الجنوبية عوامل النجاح وتحديات المستقبل، مركز دراسات الجزيرة، 2013.
  4. د. اشرف ابراهيم، كيف استطاعت سنغافورة ان تتحول من قزم الى مارد اقتصادى عملاق:  https://www.sasapost.com/singapores-economy/
  5. حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، سه‌رۆكایه‌تیی ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ وه‌زیران، ده‌سته‌ÛŒ به‌دواداچوونی بوودجه‌ØŒ بوودجه‌ پرۆژه‌یه‌Ùƒ بۆ خزمه‌تگوزاری Ùˆ خۆشگوزه‌رانیی هاووڵاتیان، شیكاری به‌راوردكارییانه‌ØŒ كانوونی دووه‌Ù…ÛŒ 2013.
  6. حكومة‌ اقلیم كوردستان، وزارة التخطيط، خطة تنمية الاستراتيجية لاقليم كوردستان 2012-2016ØŒ اذار 2011.
  7.  Ø­ÙƒÙˆÙ…Ù‡‌ اقلیم كوردستان، وزارة التخطيط، خطة التنمية لاقليم كوردستان للسنوات  2012-2016ØŒ اربيل 2014.
  8.  ÙˆÙ‡‌زاره‌تی پلاندانان Ùˆ گرووپی بانكی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، هه‌رێمی كوردستان، چاكسازیی ئابووری له ‌پێناوی بووژانه‌وه‌ÛŒ هاوبه‌Ø´ Ùˆ پاراستنی نه‌داران.
  9. وه‌زاره‌تی پلاندانان، ده‌سته‌ÛŒ ئاماری هه‌ریم، ڕاپۆرتی بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئابووری له‌ هه‌رێمی كوردستان، 2012.
  10. http://www.krso.net/Default.aspx?page=article&id=893&l=3&#krso2
 

[1] - گشت داتا Ùˆ ئاماره‌كانی تایبه‌ت به‌ سێكته‌ره‌كان، له‌ ماوه‌ÛŒ 2004-2012 له‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ ژماره‌ (5) وه‌رگیراون.

 
 
« دەوڵەتى سەربەخۆ Ù„Û• دیالێکتیکى نێوان سیاسەت Ùˆ ئابووریدا
« ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆیى؛ Ù„Û• نێوان مافى سروشتى Ùˆ ویستى پەراوەکردندا
« شكستی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق
« توانای ئابووریی هه‌رێم Ùˆ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ
« ئایینده‌ی ئابووریی هه‌رێم؛ له ‌نێوان ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا
« بنه‌ما ئابوورییه‌كانی هه‌رێم؛ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت
« بنه‌ما ئابووریيه‌كانی هه‌رێم: سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون