PÊNÛS
 
ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی چوارەم) 
     2017-09-19
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد - هۆگر ئیبراهیم حەکیم

ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم و سەربەخۆییی کوردستان

"خوێندنەوەیەکی شیکاری- سیاسییە بۆ ئاییندەى دروستبوونی دەوڵەتی کوردستان بەپێی تیۆریی گەمە"

 

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد، Ù¾Ø³Ù¾Û†Ø± Ù„Û• سیاسەت Ùˆ وزە

هۆگر ئیبراهیم حەکیم، Ù…استەر Ù„Û• زانستە سیاسییەکان

خستنەڕووی پرس (بەشی چوارەم)

پرسی خاک Ùˆ سنوور، بەشێکی گەورەی پرۆسەی دروستکردنی دەوڵەتە بۆ هەر کیانێکی سیاسی، بۆیە گەیشتن بە دەوڵەتی سەربەخۆییی کوردستان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەوە، بەبێ بوونی ستراتیژییەتێکی سیاسی Ùˆ ئابووریی سەرکەوتوو نایەتە ئاراوە، بەتایبەتی تا بە دیاریکردنی سنووری جیۆپۆلیتیکی باشووری کوردستانەوە پەیوەندار نەکرێت. بۆ ئەم مەبەستەیش کارکردنی واقعییانەی دەسەڵاتی سیاسیی کوردستان، دەبێت لەبەر چاو بگیرێت، Ú©Û• ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی بە ناوچە جێناکۆکەکانی نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبی بەستۆتەوە. بە واتایەکی تر، کاتێک پڕۆسەی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان بە گەمەیەکی سەرکەوتوو دادەنرێت، كه‌ ئه‌Ùˆ پرۆسه‌یه‌ بتوانێت سنووری خاکە جێناکۆکەکان لەخۆ بگرێت، بە پارێزگه‌ÛŒ کەرکووکیشەوە. دەتوانین بڵێین ئەگەر Ù„Û• قۆناغی یەکەمدا هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی واقعییانە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هێزی پێشمەرگەوە بەشێکی زۆری ناوچە جێناکۆکەکانی گەڕاندەوە سەر خاکی باشووری کوردستان، ئەوا دەسەڵاتی سیاسیی کوردستان، یان دەبێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕێککەوتننامەیەکی نێودەوڵەتییەوە خاکە جێناکۆکەکان Ùˆ کەرکووک بگەڕێنێتەوە سەر باشووری کوردستان، یان دەبێت سازش Ù„Û• ڕیفراندۆم نەکات و، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەوە Ùˆ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دەنگە "بەڵێ"کانیانەوە بۆ گەڕانەوەی سەرجەم ناوچە جێناکۆکەکان، بە پارێزگه‌ÛŒ کەرکووکیشەوە، ڕەوایەتیی دانیشتووانی ئەو ناوچانە وەربگرێت. لێرەیشدا ئەنجامدانی ڕیفراندۆم، بەپێی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• نیوەی هەنگاوەکان یەکلایی دەکاتەوە. کەواتە ئەی گەمەکان بۆ سەرخستنی ڕیفراندۆم Ùˆ گەڕانەوەی ناوچە جێناکۆکەکان، Ú†Û†Ù† بکرێت باشە، تاوەکوو باشووری کوردستان ببێت بە دەوڵەتێکی سەربەخۆ؟ Ù„Û•Ù… نووسینەدا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جۆرەکانی Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ ناو تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ÙˆÛ•ØŒ ئەوە ڕوون بکەینەوە Ú©Û• دەبێت Ú†Û†Ù† لایەنە کوردستانییەکان Ù„Û• گەمەکان تێ بگەن تاوەکوو ببن بە باشترین گەمەکەر و، بتوانن سەرجەم ململانێکانی پەیوەندیدار بە ڕیفراندۆم Ùˆ یەکلاییکردنەوەی سنووری کوردستان ببەنەوە.

ناوەڕۆک

دیاریکردنی جۆری گەمەکان بۆ دەسەڵاتی سیاسیی کوردستان Ù„Û•Ù… قۆناغەدا زۆر گرنگە، تا بتوانێت Ù„Û• کۆتاییی ململانێکانی پەیوەندیدار بە ڕیفراندۆم Ùˆ دیاریکردنی سنووری باشووری کوردستان، ببێت بە یاریکەرێکی سەرکەوتوو؛ چونکە جۆری ئەو گەمانە ئاراستەی ململانێکانی نێوان لایەنە کوردستانییه‌کان Ùˆ بەرامبەرەکانی دیاری دەکات، Ù„Û• نموونەی عێراقی عەرەبی Ùˆ هێزە نێودەوڵەتی Ùˆ هەرێمییەکان. بۆ ئەم مەبەستەیش بەپێی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ØŒ دەسەڵاتی سیاسی Ùˆ سەربازی Ù„Û• باشووری کوردستان، دەبێت بۆ یەکلاییکردنەوەی Ú©ÛŽØ´Û• سەرەکییەکانی ئاگاداری دوو جۆر Ú¯Û•Ù…Û• بێت:

•       Ú¯Û•Ù…Û•Ù‰ ململانێ کێبڕکێییەکان (صراعات تنافسية/ competitive conflicts)

سەبارەت بەم ململانێیە، ئەو دەستکەوتەی Ú©Û• یەکێک Ù„Û• لایەنەکان بەدەستی دەهێنێت، بە هەمان ئاستی دۆڕاندنی لایەنی بەرامبەرەکەیەتی. واتە Ú©Û†ÛŒ گشتیی دۆڕان Ùˆ بردنەوەی لایەنەکان یەکسانە بە سفر، Ú©Û• ئەمەیش زیاتر ئەو بارودۆخانە دەگرێتەوە Ú©Û• تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• لەخۆ دەگرێت. دەتوانین بڵێین Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ دوولایەنەیە Ú©Û• دەرەنجامەکەی سفر دەبێت Ùˆ Ù„Û• زۆر کاتدا ئەم بارودۆخانە دەکەونە ناو ئەو گەمانەی Ú©Û• ماوەیەکی دیاریکراویان هەیە. ئەوەی لێره‌دا هه‌ÙˆÚµ دەدەین ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌ ئه‌Ùˆ كێشه‌ دیارانه‌Ù† كه‌ لایه‌Ù†ÛŒ كوردستانی له‌دوای پرۆسه‌ÛŒ ڕزگاریی عیراق تا ئێستا Ú¯Ù‡‌مه‌ÛŒ له‌پێناودا كردووه‌ØŒ بەتایبەتی Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ دیاریكردنی سنووری جیۆپۆلیتیکی باشووری کوردستان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ گەڕانەوەی ناوچە دابڕاوەکانه‌وه‌ØŒ Ú©Û• ئێمە پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک ÙˆÛ•Ú© کێشەیەکی یەکلاییکەرەوە دادەنێین. بە درێژاییی مێژوو گەڕانەوی ئەم پارێزگه‌یە بۆ سه‌ر سنوری كوردستان، بۆ لایه‌Ù†ÛŒ كوردی بابه‌تی ململانێیەکی توند بووه‌ (Strictly Competitive Games) . هەروەها لایەنی کوردی Ù¾ÛŽÛŒ وایە کوردستانیبوونی ئەم ناوچەیە شوێنی مشتومڕ نییە. ئێمەیش Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەو بارودۆخانەی ناو تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ÙˆÛ• دەرەنجامی گەمەکانی تایبەت بە ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم Ùˆ سنووری جیۆپۆلیتیکی باشووری کوردستان هەڵبسەنگێنین.

  • Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ ناوچە کوردستانییەکانى دەرەوەی هەرێم Ùˆ دیاریکردنی سنووری جیۆپۆلیتیکی کوردستان (بارودۆخی ئەو Ú¯Û•Ù…Û• دوو لایەنەى Ú©Û• دەرەنجامى سفرە)

یەکێک Ù„Û• Ú©ÛŽØ´Û• هەرە دیارەکان Ú©Û• کورد بە درێژاییی مێژوو Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ لەسەر کردووە، Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ئەو ناوچە کوردستانییانه‌یه‌ Ú©Û• Ù„Û• دەرەوەی هەرێم Ùˆ دیاریکردنی سنووری باشووری کوردستان بووە. هەرچەندە پاش ساڵی 2003 Ùˆ ئازادکردنی عێراق، دەرفەتێکی باش هاتە بەردەم لایەنی کوردی بۆ ئەوەی بتوانن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دەرکردنی بڕیاری دروست Ùˆ پلانی گونجاو بۆ گەڕانەوەی ناوچە جێناکۆکەکان Ùˆ دیاریکردنی سنووری کوردستان، بە باشترین Ø´ÛŽÙˆÛ• Ú¯Û•Ù…Û• بکەن، بەڵام لەبەر نەبوونی ستراتیژییەتێکی یەکگرتوو Ù„Û• نێوان حزبە سیاسییە کوردییەکان Ù„Û• لایەک و، دژایەتیکردنی بەبەرنامەی عێراقی عەرەبی، بە حکوومەت Ùˆ پەرلەمانەکەیەوە، بوونە هۆکاری سەرەکی بۆ ئەوەی ئەو ناوچانە بە ڕێگەیەکی دیموکراتی Ùˆ بە جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠، نەیەنەوە سەر خاکی هەرێمی کوردستان. بۆیە Ù„Û• دەرەنجامی ئەو گەمانەی کورد کردوویەتی، Ú† Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سیاسی بێت Ùˆ Ú† Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ یاسایی بێت بۆ گەڕانەوەی ناوچە جێناکۆکەکان، نەتوانرا سنووری هەرێمی کوردستان بەئاشتی Ùˆ یاسایییانە یەکلایی بکرێتەوە. Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم Ù„Û•Ùˆ جۆرە گەمانەیە Ú©Û• دەکەوێتە ناو باروودۆخی Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ دوولایەنەی Ú©Û• دەرەنجامەکەی سفر دەبێت.

لێرەدا مەبەستمان Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ دوولایەنە ئەوەیە، Ú©Û• کورد Ù„Û• لایەک بەتەنیا Ú¯Û•Ù…Û• دەکات و، هەموو لایەنەکانی دیکە بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ڕاستەوخۆ Ùˆ ناڕاستەوخۆ، Ú† لایەنی ناوخۆی عێراق بێت (Ù„Û• پێکهاتەی شیعە Ùˆ عەرەبی سوننە)ØŒ یان لایەنەکانی دەرەوەی عێراق (بەتایبەتی هێزە هەرێمییەکان، Ù„Û• نموونەی ئێران)ØŒ بەیەکەوە بەرامبەر لایەنە کوردستانییەکان Ú¯Û•Ù…Û• دەکەن. سەبارەت بەم گەمانەی Ú©Û• دەرەنجامیان سفر دەبێت، لێرەدا مەبەست لەوەیە یان ئەو ناوچانە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕیفراندۆمەوە دەگەڕێنەوە بۆ سەر هەرێمی کوردستان Ùˆ دەبنە بەشێکی گرنگی دەوڵەتی کوردستان، Ú©Û• لێرەدا لایەنی کوردی براوە دەبێت، یان ئەو ناوچانە بە Ù‡Û†ÛŒ گوشاری زۆری لایەنەکانی دیکە، بەتایبەت هێزە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکان، ناگەڕێتەوە بۆ سەر هەرێمی کوردستان؛ لێرەیشدا لایەنەکانی دیکە بە شێوەیەکی ڕێژەیی براوە دەبن، بە هەمان ئاستی دۆڕانی لایەنی کوردی. دەرەنجامی Ú©Û†ÛŒ هەردووکیان دەکاتە سفر، بەڵام هەمیشە دەرفەتی گۆڕینی سروشتی گەمەکان، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ خۆئامادەکرن بۆ سیناریۆکان Ùˆ ئامادەکردنی ئەلتەرناتیڤی گونجاو بۆ هەموو پێشهاتە چاوەڕوانکراو Ùˆ چاوەڕواننەکراوەکانه‌وه‌ دەشێ گۆڕانکاری بەسەر دەرەنجامەکان بهێنێت؛ ئەویش بە Ù‡Û†ÛŒ کۆنترۆڵکردنی ئەو ئامرازانەی دەرەنجامەکان دەگۆڕن، بە شێوەیەک Ú©Û• دەرفەتی بەکارهێنانی هەموو ئامرازەکان Ù„Û• لایەن سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستانه‌وه‌ بەکار بهێنرێت.

ئەگەر هەڵسەنگاندنێک بۆ ئەم گەمانەی كه‌ پێشتر لایەنی کوردی بەپێی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• کردوویەتى، بکەین، دەبینین سەرەتا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ هێزی پێشمەرگەی کوردستانه‌وه‌ØŒ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ© درا بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچە کوردستانییەکان Ù„Û• چوارچێوەی پاراستنی خاکی کوردستان Ù„Û• بەردەم Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ داعش، Ú©Û• ئەمە گەمەیەکی سەربازی Ùˆ جیۆپۆلیتیکییە Ùˆ خەسڵەتێکی توندی هەیە Ù„Û• ململانێدا. بەڵام دەتوانین بڵێین ئەمە خۆی Ù„Û• خۆیدا ململانێ نەبوو، بەڵکوو گەمەیەکی ستراتیژیی پێویست بوو Ú©Û• لایەنى کوردی ئه‌نجامی دا بۆ پارێزگاریکردن Ù„Û• خاکی کوردستان Ù„Û• بەردەم Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ داگیرکردن، Ú† Ù„Û• لایەن داعشەوە بێت یان Ù„Û• لایەن حەشدی شەعبییەوە، چونکە یەکێک Ù„Û• ئامانجەکانى دروستکردنی حەشدی شەعبی Ù„Û• لایەن حکوومەتی عێراقییەوە، بۆ دروستکردنی مەترسییە بۆ سەر خاکی کوردستان، بۆ ئەوەی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• گەڕانەوەی ئەو ناوچانە بۆ سنووری کوردستان بگرن.

گەر بگەڕێینەوە بۆ ئەو قۆناغە یاسایییانەى تایبەتن بەو ناوچانەى خاڵی ناکۆکیی نێوان هەرێم Ùˆ بەغدا بوونە، دەبینین سەرەتا کوردەکان Ù„Û• پێکهێنانى ئەنجومەنى حوکم، حکوومەتى کاتى Ùˆ حکوومەتى گواستنەوەدا بەشدارییەکی چالاکیان هەبوو. Ù„Û•Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەوە Ù„Û• نووسینەوەى یاساى بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراقدا بۆ قۆناغی گواستنەوە بەشدارییان کرد. ویستیان لێرەدا بە شێوەیەک بۆ گەڕانەوەى ناوچە کوردستانییەکان بەگشتی Ùˆ کەرکووک بەتایبەتى Ú¯Û•Ù…Û• بکەن. ئەویش بە شێوەیەکی یاسایی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ماددەی 58Ù‡‌وه‌ Ù‡Û•ÙˆÚµ درا بارودۆخی Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• بگۆڕدرێت بۆ بارودۆخی ئەو گەمانەى Ú©Û• ماوەیەکی دیاریکراویان هەیە، بەتایبەتى پاش چەسپاندنی ماددەى 58 Ù„Û•Ùˆ یاسایە Ù„Û• دەستوورى هەمیشەییی عێراقدا Ùˆ دەستنیشانکردنی ماددەى 140 بۆ جێبەجێکردنی  ئەم ماددەیە، بۆ ئەوەی Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ ئەم ناوچانە یەکلایی بکاتەوە Ú©Û• ململانێیان لەسەرە. بۆیە دەبینین بەپێی ئەم بارودۆخەى Ú©Û• ماوەیەکی دیاریکراوى هەیە، کورد دەرەنجامى "نەبردنەوە Ù„Û• کاتی خۆی" Ù„Û•Ù… گەمەیەدا بەردەکەوێت. بەڵام دواى پەراوێزخستنی ماددە دەستوورییەکان Ùˆ قووڵبوونەوەی ناکۆکییەکانی نێوان حکوومەتی هەرێم Ùˆ حکوومەتی بەغدا، بارودۆخی Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• گۆڕانکاریی بەسەردا هات و، Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ ئەو ناوچانە کەوتە Ù†ÛŽÙˆ بارودۆخێکی نوێوە، بەتایبەتى دواى دامەزراندنى لێژنەیەک Ù„Û• لایەن نەتەوە یەکگرتووەکانه‌وه‌ بە سەرپەرشتیی "دیمستۆرا". ئەم بارودۆخەیش بریتی بوو Ù„Û• بارودۆخی درێژەدان بە گەمەکان، Ú©Û• ماوەیەکی دیاریکراوى نییە.

پرسی گەڕانەوەی ناوچە کوردستانییەکان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستانەوە،  کێشەیەکی یەکلاکەرەوەیە و، دووبارە سروشتی Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û•ØŒ گۆڕا بۆ Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ ململانێی کێبڕکێیی، چونکە پرسەکە Ù„Û•Ùˆ بارودۆخانەیە Ú©Û• دەرەنجامى کۆتایی، سفرە. بەڵام ئەوەى لێرەدا تێبینی دەکرێت، سەرەتا لایەنى کوردی بۆ کێشەیەکی یەکلاییکەرەوەى وەکوو گەڕانەوەی خاکی دابڕاوی کوردستان خاوەنى ئەلتەرناتیڤێکی Ú©Û•Ù… بووە Ùˆ پلانێکی سادەى هەبووە بۆ چۆنێتیی گەڕاندنەوەى ئەم ناوچانە، بەڵام دواى جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ بەرگریکردنی هێزی پێشمەرگە Ù„Û•Ùˆ ناوچانە، ئەلتەرناتیڤەکانی بەردەست سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستانی فراوان بوون. ئێستایش Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕاگەیاندنی کاتی ئەنجامدانى ڕیفراندۆم Ùˆ شوێنی ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەکە، بەردەوامیدانە بە گەمەیەک Ú©Û• پێشبینیی سەرکەوتنی زیاترە؛ بە شێوەیەک Ú©Û• لایەنى کوردی Ù„Û• ئاراستەى ڕۆیشتنى گەمەکەدا سەرکەوتوو بووە، چونکە بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو پرۆسەیەوه‌ خۆی بڕیار لەسەر چارەنوسی سنووری کوردستان دەدات و، هەروەها ڕیفراندۆم جۆرێک Ù„Û• ڕەوایەتی بە بڕیاری سەرکردایەتیی کوردستانی دەبەخشێت.

کەواتە بەیەکەوەبەستنی کێشەی گەڕانەوەی ناوچە کوردستانییەکان و پرۆسەی سەربەخۆییی کوردستان، لە ڕووی تیۆرییەوە بریتییە لە تێکەڵکردنی ئاراستە و دەرەنجامەکانی دوو گەمە لە گەمەیەکی گەورەتردا. بە شێوەیەک کە گەڕانەوەی ئەو ناوچانە جگە لەوەی لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگییەکی تایبەتی هەیە و هێزێکی زیاتر بە لایەنی کوردی دەبەخشێت، لە هەمان کاتدا دەرەنجامی گەمەی گەڕانەوەی خاکی کوردستان، دەبێتە یەکێک لە گەورەترین فاکتەرەکانی سەرکەوتنی گەمەی سەربەخۆییی کوردستان. لەگەڵ ئەوەیشدا، نابێت ئەوەمان بیر بچێت کە لە کاتى فراوانکردنی سنووری گەمەکان، ژمارە و ڕێژەی بەشداریی لایەنەکانی گەمەکەیش زیاد دەبێت. بۆیە بۆ زیادکردنی ئەگەرەکانی بردنەوە، پێویستە ئامرازەکانى گەمەکردنەکەیش فراوان بکرێن بۆ ئەوەی لەگەڵ سروشتی ئەگەر و سیناریۆ جیاوازەکان بگونجێت. لە پاڵ هەموو ئەمانەیشدا، پێویستە ئەوە بڵێین سەرکەوتنی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان بەبێ سەرکەوتن لە گەمەی گەڕانەوەی ناوچە کوردستانییەکانى دەرەوەی هەرێم، پرۆسەیەکی تەواو نابێت. واتە ڕێژەى سەرکەوتنی پرۆسەکە، بەندە بە ڕێژەی سەرکەوتنی گەمە لاوەکییەکان کە گەڕانەوەی ئەو ناوچە ستراتیژییانە بەشێکی گەورەیەتی؛ ئەمەیش لە پێناو چەسپاندنی سنووری جیۆپۆلیتیکی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان. کەواتە بڕیاردان لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم سەرەتا لە لایەن سەرکردایەتیی سیاسیی هەرێمی کوردستانەوە و، پاشتر چەسپاندی بە شێوەیەکی یاسایی لە لایەن پەرلەمانی کوردستانەوە لە ١٥/٩ دا، گەمەیەکی زیرەکانەیە، کە ئەگەر دەرەنجامەکە لە ڕێگەی ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەوە بێت یان لە ڕێگەی ڕێکكەوتننامەیەکی نێودەوڵەتی، ئەوا لە هەر دوو بارەکەدا، ئامانج لێی گەڕانەوەی ناوچە جێناکۆکەکان و دیاریکردنی سنووری جێۆپۆلیتیکی باشووری کوردستانە.

گەمەى ململانێ ناکێبرکێییەکان (صراعات غير تنافسية/ non-competitive conflicts)

لە هەندێک گەمەدا لایەنی کوردی ململانێیەکی ناکێبرکێی کردووە، بە شێوەیەک کە لەم جۆرە ململانێیانەدا بەرژەوەندیی هەر دوو لا دژبەیەک نابێت بەڵکوو بە ئاستێک بەرژەوەندییەکانیان تێکەڵ دەبن کە هەر دوو لا ڕێگە خۆش بکەن بۆ مساومە و سازشکردن لە پێناوی گەیشتن بە خاڵی ڕێککەوتن. ئەمەیش لەسەر بنەماى سیاسەتی هاوکارى بنیات دەنرێت کە دەتوانین بە بارودۆخی گەمەى دوولایەنەى ناو ببەین کە دەرەنجامەکەى سفر نابێت (Two-Person Non-Constant Sum Games)؛ ئەمەیش لەسەر بنەماى ئەو هاوبەشییەی کە بڕیار بوو عێراقی لەسەر دابمەزرێت. لێرەدا بە شێوەیەکی گشتى هەندێک کێشە کە لایەنی کوردی گەمەى لە پێناودا کردووە بۆ یەکلاییکردنەوەیان دەکەونە چوارچێوەى ئەم بارودۆخانەوە. دیارترین نموونەیان کێشەى بوودجە و پێشمەرگە و پرسی نەوت و گاز بوون. لێرەدا دەتوانین بڵێین لایەنى کوردی لە ڕێگەى گفتوگۆ و دانوستانەوە چەندین گەمەى کرد، کە دەرەنجامەکەى سفر نەبوو، بەڵام دواتر هەڵویستی حکوومەتی ناوەندی لە بەغدا گۆڕانکاریی بەسەردا هات و، تا گەیشتە ئەوەی بوودجەى هەرێمی کوردستان بە بڕیارێکی نادەستوورییەوە ببڕێت. ئەمە سەرەتای قووڵبوونەوەی کێشەی نێوان هەرێم و بەغدا بوو، بە شێوەیەک کە لە دواجاردا هەرێمی کوردستان گەیشتە ئەو بڕوایەی کە باشترین چارەسەر بۆ پارێزگاریکردن لەو کیانە، سەرەتا بریتی بوو لە بەهێزکردن و بەرگریکردن لە مانەوەی هێزی پێشمەرگەی کوردستان و سەربەخۆ فرۆشتنی نەوت و گاز، پاشان ئەنجامدانی ڕیفراندۆم و دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان.

بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە جەختی Ù„ÛŽ بکەینەوە، هەلومەرجەکانی یەکلاییکردنەوەی ناوچە جێناکۆکەکان Ùˆ دیاریکردنی سنووری باشووری کوردستانە، Ú©Û• دەکەونە چوارچێوەی Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ دوولایەنەی Ú©Û• دەرەنجامەکەی سفر دەبێت. بەپێی جووڵەی لایەنەکانی بەرامبەر سەبارەت بە Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ خاک Ùˆ سنوور، پێویستە هەنگاوە تاکتیکییەکانی باشووری کوردستان Ù„Û• ئێستادا Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ سەربازییەوە بۆ پارێزگاریکردن بەرگریکردن Ù„Û• خاک Ùˆ سنووری کوردستان فراوان بکرێن. ئەمە جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ هەنگاوێکی تاکتیکیی گرنگە، Ù„Û• هەمان کاتدا Ú¯Ù‡‌رەنتییەکەی، بۆ پارێزگاریکردن Ù„Û• ئەنجامی ڕیفراندۆم Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ خوێندنەوەی سەرجەم سیناریۆ Ùˆ جووڵەی لایەنەکانی بەرامبەر، Ù„Û•Ùˆ هەنگاوە گرنگترە، بەتایبەت دوای ئەوەی پەرلەمانی عێراقی دەستی حکوومەتی عێراقی واڵا کرد بۆ گرتنەبەری هەر ڕێکارێک بۆ ڕێگەگرتن Ù„Û• ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ù„Û• ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم. Ù„Û• بەرامبەردا پەرلەمانی کوردستان بە دەرکردنی بڕیارێک بۆ پشتگیریکردنی ڕیفراندۆم هێزێکی یاساییی بە پرۆسەکە بەخشی و، بووە وەڵامێکی بەهێز بۆ بڕیارەکەی پەرلەمانی عێراقی.

هەلومەرجەکانى ڕزگارکردنی خاک Ùˆ سنوور Ù„Û• قۆناغی قه‌یرانی بەندبووندا Prisoner's Dilemma

لێرەدا پرسیارێکی دیکە دێتە ناو ئەم بارودۆخانەوە: ئایا Ù„Û• هیچ بارودۆخێکدا، دەکرێت ئەو گەمانەى Ú©Û• سروشتێکی ململانێی کێبرکێیان هەیە وەکوو پرسی خاک Ùˆ سنوور Ùˆ گەڕانەوەی ناوچە کوردستانییەکان، بەجارێ بگۆڕێن بۆ بارودۆخەکانى ململانێی ناکێبرکێیی؟ Ù„Û• وەڵامدا دەڵێین بەڵێ. پێشهاتە سیاسییەکان Ùˆ بڕیاری بوێرانەى سەرکردایەتیی کورد Ù„Û•Ùˆ قۆناغە، بەتایبەت Ù„Û• ڕووی بەستنەوەى هەموو گەمەکان بە ئامانجێکی گەورەوه‌ØŒ دەرفەتی گۆڕینی سروشتی گەمەکانى زیاد کرد. بەم شێوەیە ئەگەرەکانى بردنەوەی گەمەکانی Ù„Û• بەرژەوەندیی لایەنی کوردستانی فراوان کرد. ئەگەرچی خۆی کێشەکان سروشتێکی کێبرکێیییان هەیە، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەو بارودۆخەى Ú©Û• لایەنەکانى ئەو کێشەیە بەڕێوەی دەبەن، بەتایبەت دواى ڕوونبوونەوەی هەڵویستی سەرجەم پێکهاتەکانى عێراق بەرامبەر سنوورەکانی دەوڵەتی کوردستان. کەواتە گۆڕینی سروشتی گەمەکان بەپێی گۆڕانى هەڵویستی لایەنەکانى بەرامبەر، کارێکی پێویستە، بەتایبەت Ù„Û• کاتێکدا گەر لایەنەکانى دیکە، Ú©Û• خۆی Ù„Û• عێراقی عەرەبی Ùˆ وڵاتە ناوچەیییەکان دەبینێتەوە، Ù‡Û•ÙˆÚµ بدەن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ جووڵە چاوەڕوانکراو Ùˆ جووڵه‌ چاوەڕواننەکراوەکانیان هەرێمی کوردستان بخەنە قۆناغی بەندبوونەوە. بەڵام بۆ ئەوەی ئەو قۆناغە کاریگەری لەسەر پرسی سنوور Ùˆ خاکی کوردستان دروست نەکات، پێویستە لایەنی کوردی Ù„Û• کاتى داڕشتنی بڕیاری سیاسیدا ئەو هەلومەرجانەی لەبەرچاو بێت Ú©Û• Ù„Û• قەیرانی بەندبوون[1](Prisoner's Dilemma) نزیکی دەخه‌Ù†Û•ÙˆÛ•. بە شێوەیەکی گشتی ئەو هەلومەرجانەیش بریتین Ù„Û•:

1-    Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•: واتە کاتێک لایەنی کوردی تووشی هەڕەشەیەکی توند دەبێتەوە، Ú† Ù„Û• ناوخۆ بێت یان دەرەکی، ئەوە بۆ ئەوەی زۆربەى دەستکەوتەکانى لەدەست نەدات، بەتایبەت پارێزگاری Ù„Û• سنووری ڕاستەقینەى کوردستان بکات، پێویستە پەرە بەو کارتانە بدات Ú©Û• لەبەردەستییەتی. بە شێوەیەک خۆی خاوەنی جووڵەى یەکەم بێت Ùˆ کردار Ù„Û•ÙˆÛ•ÙˆÛ• دەست Ù¾ÛŽ بکات، چونکە بەپێی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• هەمیشە خاوەنی کرداری یەکەم، چانسی Ù„Û• خاوەن کاردانەوەكه‌ زیاترە.

2-    بارودۆخی چاوەڕواننەکراو: ئەم هەلومەرجەیش هۆکارێکە بۆ گۆڕینی سروشتی Ú¯Û•Ù…Û• کێبرکێیه‌کان؛ جا ئەو بارودۆخە چاوەڕواننەکراوە پشتلێکردنێکی هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی بێت، یاخود بە Ù‡Û†ÛŒ بەکارهێنانى دەرکردنی یاسایەکەوە بێت Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ زۆرینەى لایەنەکانی عێراقەوە بێت دژ بە باشوری کوردستان. باشترین نموونە بۆ جووڵەى لایەنەکانى دیکە ئەو بڕیارانەیە Ú©Û• Ù„Û• پەرلەمانى عێراق سەبارەت بە ڕێگریکردن Ù„Û• ڕیفراندۆم Ùˆ لەکارلادانى پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک دەرچوو؛ سەرەڕای ئەوەی ئەو بڕیارانە ڕێکاری یاسایییان تەواو نییە، بەڵام زۆر بەڕوونی دیدگه‌Ù‰ لایەنی بەرامبەر بە سنوور Ùˆ خاکی کوردستان دەردەخات. Ù„Û•Ù… ڕووەوە پێداگری لەسه‌ر ئەنجامدانى ڕیفراندۆم Ù„Û•Ùˆ ناوچانە، بەپێی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• دەکەوێتە چوارچێوەی جووڵەى باشتر. پابەندبوونیش بە دەرەنجامەکانى ڕیفراندۆم Ù„Û•Ùˆ ناوچانە، پێداگرییە Ù„Û• بەرگریکردن Ùˆ جەختکردنەوە Ù„Û• سنووری دەوڵەتی کوردستان.

3-    بەرتەسکبوونەوەى کات: واتە زۆر جار لەبەر ئەوەی کێشەیەکی دیاریکراو کاتێکی دیاریکراوى بۆ دادەنرێت، بۆیە پابەندبوون بە کاتەوە Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ستراتیژیی گەمەکەرەکان بەهێز دەکات Ùˆ دەرفەتی جووڵەى لایەنی بەرامبەر Ú©Û•Ù… دەکاتەوە. بۆیە Ù„Û• کاتى بەرتەسکبوونەوەی کاتى Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• بە جووڵەى لەناکاوی لایەنەکانى دیکە، پێویستە لایەنی کوردی Ù‡Û•ÙˆÚµ بدات سروشتی Ú©ÛŽØ´Û•Ú©Û• بۆ ململانێی ناکێبرکێیی بگۆڕێت. Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ بڕیارە ناتەندروستەکانى حکوومەت Ùˆ پەرلەمانى عێراق، پێویستە بە شێوەیەک مامەڵەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بکرێت Ú©Û• کاریگەری لەسەر درێژکردنەوەی کاتى Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• دروست نەکات. ئەو واقعەی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕاگەیاندنی ڕیفراندۆمەوە دروست بووە، پێویستە بە ئاراستەی چەسپاندنی سنووری دەوڵەتی کوردستان بروات. لێرەیشدا پێویستە پێداگرییەکی تەواو Ù„Û• بڕیاری سەرکردایەتیی کوردستانى بۆ ئەنجامدانى ڕیفراندۆم Ù„Û• سەرجەم ناوچەکانى باشووری کوردستاندا هەبێت.

 

[1] قه‌یرانی به‌ندبوون بارودۆخێكی تایبه‌ته‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ "تیۆریی Ú¯Ù‡‌مه‌"دا. بۆ زانیاریی زیاتر له‌سه‌ر ئه‌Ù… بارودۆخه‌ØŒ بڕوانه‌ به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ ئه‌Ù… وتاره‌.

 
 
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی سێیه‌م)
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی چوارەم)
« باشووری کوردستان لەنێوان گوشارە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکاندا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون