PÊNÛS
 
ڕیفرانــدۆم Ù„Û• نێوان بەڵـێ Ùˆ نەخێـردا 
     2017-09-15
سەروەر حەمە

ڕیفرانــدۆم لە نێوان "بەڵـێ" و "نەخێـر"دا

 

ســەروەر حەمە، مامۆستا لە كۆلێژی یاسا و زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەڵاحەددین-هەولێر

دەروازە:

بوونی هەر دوو بژاردەی "بەڵـێ" Ùˆ "نەخێـر" لەسەر كاتی دەنگدان Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ ئەنجامدانی ڕیفرانــدۆم، ئاماژەیە بۆ ڕەوابوونی بەكارهێنانی ئەم دوو چەمكە، چونكە خودی ڕیفرانــدۆم مەبەست Ù„ÛŽÛŒ دەنگدانێكی گشتییە، ÙƒÛ• تێیدا Ú¯Û•Ù„ بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ ڕای خۆی سەبارەت بە پرس ‌Ùˆ بابەتێكی گرنگ دەردەبڕێت. Ù„Û•Ù… پرۆسەیەدا بژاردەكانی بەردەم هاونیشتمانیان دیاریكراون‌ و، تەنیا دوو بژاردەی ÙˆÛ•Ùƒ "بەڵـێ" Ùˆ "نەخێـر"ØŒ دەخرێتە بەردەستیان. Ù„Û• هەمان كاتیشدا بەپێی پره‌نسیپەكانی مافەكانی مرۆڤ ‌Ùˆ دەستوور ‌Ùˆ یاسا كارپێكراوە دیموكراتییەكان، دەنگدەر ‌Ùˆ هاونیشتمانیان ئازادن Ù„Û• پیادەكردن ‌Ùˆ بەكارهێنانی ئەم مافە _مافی دەنگدان_ ‌و، هەڵبژاردنی چەمك ‌Ùˆ دەستەواژەكان. بەڵام ئەوەی من مەبەستمە Ù„Û• چوارچێوەی ئەم وتارەدا بیخەمە ڕوو، قسەكردنە لەسەر ڕیفرانــدۆم Ù„Û• نێوان "بەڵـێ" ‌Ùˆ "نەخێـر"دا؛ بەدوای ئەو وەڵامەدا دەگەڕێین ÙƒÛ• ئایا Ù„Û• Ú† كاتێكدا هەڵبژاردنی چەمكی بەڵـێ تەندروستە Ùˆ دیارترین دەرەنجامەكانی چین Ùˆ Ù„Û• Ú† كاتێكی دیكەدا هەڵبژاردنی چەمكی نەخێـر Ù„Û• پرسێكی ÙˆÛ•Ùƒ ڕیفرانــدۆم بۆ بەدیهێنانی سەربەخۆیی، ناتەندروست ‌Ùˆ نابەجێیە؟ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خستنەڕووی دیارترین دەرەنجامە نەرێنییەكانی دەنگی نەخێـر.

بۆچی بەڵـێ بۆ ڕیفرانــدۆم؟

ڕیفرانــدۆم بۆ بەدیهێنانی سەربەخۆیی ‌Ùˆ بڕیاردان Ù„Û• چاره‌نووسی گەلێك، هەنگاوێكی ئاشتییانەی گرنگە، بۆیە Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە بەڵـێ بۆ ڕیفرانــدۆم بە ئامانجی سەرخستنی پرۆسەكە، ئاماژەی ئاشتیخوازیی Ú¯Û•Ù„ÛŒ ستەمدیدەی كوردە ÙƒÛ• هەمیشە ویستوویەتی بەئاشتییانە مافە ڕەواكانی خۆی بەدەست بهێنێت. لێرەیشدا بەگرنگی دەزانم باس Ù„Û•Ùˆ هۆكار ‌Ùˆ فاكتەرانە بكەم ÙƒÛ• وا دەكەن بە بەڵێ‌ دەنگ بۆ وەها پرسێك بدرێ، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خستنەڕووی دەرەنجامەكانی دەنگی بەڵێ‌ØŒ وەكوو:

  1. كورد یەكێكە Ù„Û• دێرینترین نەتەوەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ÙƒÛ• بەشدارییەكی بەرچاو Ùˆ كارای Ù„Û• نەخشاندنی مێژووی وڵاتانی ناوچەكە Ù„Û• بوارە جۆربەجۆرەكانی سیاسی، كۆمەڵایەتی، ڕۆشنبیری، كه‌لتووری ‌Ùˆ ئابووریدا هەبووە و، دۆزی كورد ئەمڕۆ بە یەكێك Ù„Û• گرنگترین دۆزە گەرم ‌Ùˆ زیندووەكانی ناوچەكە ‌Ùˆ جیهان دادەنرێت. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە دەنگدان بە بەڵێ،‌ جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ لەبەرچاوگرتنی سەنگ ‌Ùˆ قورساییی میللەتەكەمانە، Ù„Û• هەمان كاتیشدا هەوڵدانە بۆ بنیاتنانی قەوارەیەكی سیاسیی سەربەخۆ بۆ گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەتی ناوچەكە ‌Ùˆ جیهان.
  2. بەڵێ‌ بۆ ڕیفرانــدۆم، بەڵـێیە بۆ دووبارەنەبوونەوەی تەواوی ئەو زوڵم ‌Ùˆ ستەم ‌Ùˆ پێشێلكارییە نەتەوەیی ‌Ùˆ سیاسی ‌Ùˆ یاسایییانەی Ù„Û• ماوەی زیاتر Ù„Û• سەدەیەك دەرهەق بە میللەتی كورد كراوە، Ù„Û• لایەن Ú•Ú˜ÛŽÙ…Û• فاشیستەكانی عێراق ‌Ùˆ وڵاتانی دراوسێ، هەر Ù„Û• سەركوتكردنی Ø´Û†Ú•Ø´ ‌Ùˆ ئەنفال ‌Ùˆ كیمیابارانەوە، بۆ بڕینی قوت ‌Ùˆ بوودجە ‌Ùˆ مووچەی هەرێمی كوردستان.
  3. Ú¯Û•Ù„ÛŒ كورد Ù„Û• ئێستادا Ù„Û• ئامانجێكی مێژینەی خۆی نزیك بۆتەوە، ÙƒÛ• هەنگاونانە بۆ بنیاتنانی دەوڵەتی سەربەخۆ. سەرخستنی ئەم پرۆسەیەیش بە بەڵێ‌ دەبێت و، پێمان وایە ڕیفرانــدۆم باشترین شێوازی خەباتی مەدەنیی ئاشتیخوازییە بۆ گەیشتن بە مافە ڕەواكانمان.
  4. ڕیفرانــدۆم ÙˆÛ•Ùƒ ئامانج Ùˆ ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ نیشتمانی، ئەو پرسە گرنگ Ùˆ چارەنووسسازەیە ÙƒÛ• ئاواتی هەموو كورد Ùˆ كوردستانییەكە، چونكە پێمان وایە هیچ نەتەوەیەك هێندەی كورد باجی سەربەخۆییی نەداوە و، تاكوو كوردستانیانیش نەبنە خاوەنی دەوڵەت، هەرێمی كوردستان سەقامگیریی یەكجارەكی Ùˆ هەمیشەیی بەخۆیەوە نابینێت ‌و، لەژێر Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ ناوخۆیی ‌Ùˆ دەرەكیدا دەبێت.
  5. Ù„Û• ڕاستیدا Ú¯Û•Ù„ÛŒ كورد بۆ ئەوە خەباتی نه‌كردووه‌ Ùˆ قوربانیی نه‌داوه‌ Ùˆ خوێنی نەبه‌خشیوە هەتا ژیانی هەیە Ù„Û• ژێردەستەییی تورك Ùˆ عەرەب Ùˆ فارس بمێنێتەوە و، لەسەر خاك Ùˆ نیشتمانی خۆی ÙˆÛ•Ùƒ میوان تەماشا بكرێ، بێ ئەوەی بتوانێت ئاییندەی سیاسیی خۆی دیاری بكات Ùˆ دەوڵەتی سەربەخۆی ڕابگەیەنێت ‌Ùˆ بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆی بدات. بۆیە كوردیش ÙˆÛ•Ùƒ تێكڕای Ú¯Û•Ù„ ‌Ùˆ نەتەوەكانی دیكەی جیهان، ئەو مافەی هەیە چارەنووسی بەدەستی خۆی دیاری بكات و، بەسەربەستی Ùˆ ئازادی Ù„Û• وڵاتی "كۆماری كوردستان"ÛŒ سەربەخۆدا درێژە بە ڕەوتی ژیانی خۆی ‌Ùˆ هاونیشتمانانی بدات. لێرەوە دیسان جەخت لەسەر ئەوە دەكەمەوە سەرخستنی پرۆسەی ڕیفرانــدۆم بە بەڵێ،‌ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی بەدیهێنانی ئەو ئامانج ‌Ùˆ ئاواتەی كوردستانیان دەكات.
  6. ئەگەر سەیری مێژووی بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد ‌Ùˆ ڕاپەڕین Ùˆ ئامانجی نەتەوەییی حزب ‌Ùˆ هێزە كوردییەكان بكرێ، هەموویان لەسەر ئەوە هاوڕا Ùˆ یەكدەنگن ÙƒÛ• ئامانجیان ڕزگاریی سیاسی Ùˆ نەتەوەیی ‌Ùˆ سەربەخۆبوونە. كەوابوو ئەمڕۆیش كاتی ئەوە هاتووە، بە ڕابردووی سیاسیمان وەفادار بین و، حزبە سیاسییەكانیش بە كردار ئامانجی ڕزگاریی نەتەوەی ‌Ùˆ سەربەخۆیی بخەنە ئەولەوییەتی كارەكانیان ‌و، به‌كردەوە Ùˆ دڵسۆزی ‌Ùˆ لێبڕاوانەوە بەشداریی بەربڵاوی سەرخستنی ڕیفرانــدۆم بكەن ‌و، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دەنگدان بە بەڵێ،‌ پشتگیری بۆ سەربەخۆییی كوردستان دەرببڕن. كەواتە بەدیهێنانی ئامانجی لەمێژینەی نەتەوەكەمان ‌و، هەنگاونان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستانی ‌و، بوون بە بەشێك Ù„Û• هاوكێشە ناوچەیی ‌Ùˆ هەرێمی ‌Ùˆ جیهانییەكان، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سەرخستنی وەها پرۆسەیەك بە بەڵێ‌ دەبێت.

نەخێـر Ù„Û• پێناو چیدا ‌Ùˆ دەرەنجامەكانی كامانەن؟

ÙˆÛ•Ùƒ ئاماژەم Ù¾ÛŽ دا، هەبوونی دەستەواژەی "نەخێـر" لەسەر كاتی دەنگدان Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ ئەنجامدانی ڕیفرانــدۆم، ئاماژەیە بۆ ڕەوابوونی ئەم چەمكە، بەڵام بڕوانەبوون بە ڕیفرانــدۆم ÙˆÛ•Ùƒ مەبدەء Ùˆ قەناعەت ‌Ùˆ بڕوا، بەڕاستی تەواو ناتەندروستە ‌Ùˆ پێچەوانەی خواستی نەتەوەیی ‌Ùˆ سەربەخۆبوونە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەی دەنگدان بە نەخێـر ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ دەرەنجامی ناتەندروستی Ù„ÛŽ دەكەوێتەوە وەكوو:

  1. Ù„Û• ڕاستیدا دەنگدان بە نەخێـر، پێچەوانەی ویست ‌Ùˆ خەباتی بزاڤی ڕزگاریخوازی نەتەوەی كوردە Ù„Û• سەد ساڵی ڕابردوودا، ÙƒÛ• بۆ بەدیهێنانی سەربەخۆیی خەباتی كردووه‌ ‌Ùˆ قوربانیی زۆری داوە ‌Ùˆ خوێنی زۆری به‌خشیوه‌.
  2. نەخێـر بۆ ڕیفرانــدۆم، ڕازیبوونە بە مانەوە Ù„Û• دەوڵەتی عێراق؛ عێراقێك ÙƒÛ• Ù„Û• ساتەوەختی درووستبوونییەوە تاكوو ئێستا، سەقامگیریی سیاسیی بەخۆیەوە نەبینیوە، ئەمە سەرباری ئەوەی نەتوانراوە عێراق ببێت بە وڵاتی هەمووان ‌Ùˆ هەموو پێكهاتە نەتەوەیی ‌Ùˆ ئایینییەكان Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• ÙƒÛ† بكاتەوە و، پێكهاتەی كورد Ù„Û• عێراق هەمیشە بۆتە قوربانیی سیاسەتە ناتەندروستە تائیفی ‌Ùˆ مەزهەبییەكانی ئەم وڵاتە شكستخواردووە.
  3. ئەوەی Ù„Û• "جووڵانەوەی نەخێـر" هەستی Ù¾ÛŽ دەكرێت، جۆرێك Ù„Û• تێكەڵكردنی چەمك ‌Ùˆ زاراوەكانە؛ بە جۆرێك دەیانەوێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕەخنەگرتن Ù„Û• حكوومەت ‌Ùˆ ئاستی پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییە سەرەتایییەكان بۆ هاووڵاتیان، ڕەخنە Ù„Û• بوونی دەوڵەتیش بگرن ‌و، دەوڵەتداری بە پێوەری حكوومەتداری بخوێننەوە. ئەمەیش جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ شێواندنی ڕای گشتی ‌Ùˆ بەلاڕێدابردنی پرسە گرنگەكانە، Ù„Û• هەمان كاتدا هەڵەیەكی زانستی ‌Ùˆ ئەكادیمییە، چونكە هەر یەكێك Ù„Û•Ù… دوو چەمكە تایبەتمەندیی خۆیانیان هەیە ‌Ùˆ هیچ كامیان نابێتە شوێنگرەوەی ئەوی دیكە. ناكرێت Ù‡Û•ÚµÛ• ‌Ùˆ كەموكورتی ‌Ùˆ گەندەڵییەكانی حكوومەت، بكرێتە بیانوو بۆ ڕەتكردنەوەی دەوڵەت ‌Ùˆ داواكاری بۆ دروستبوونی دەوڵەتی سەربەخۆ ‌Ùˆ ئەنجامنەدانی ڕیفرانــدۆم. لێرەدا دەبینین یەكێك Ù„Û• دەرەنجامەكانی ئەم نەخێـرە ‌Ùˆ بەرەكەیان، تێكەڵكردنی چەمك ‌Ùˆ زاراوەكانە ÙƒÛ• پێشینەیەكی باش نییە Ù„Û• ڕووی ئەكادیمی ‌Ùˆ زانستییەوە.
  4. "نەخێـر"، كاریگەریی نێگەتیڤی لەسەر پیشاندانی وێنەیەكی ناتەواوی كۆمەڵگەی كوردی و دۆزە ڕەواكەی بۆ دونیای دەرەوە دەبێت و، بۆ ناوخۆیش دەبێتە هۆی لێكترازانی زیاتری نێوماڵی كورد.
  5. دوای كۆتاییهاتنی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش Ùˆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی وڵاتانی ناوچەكە، جێگه‌ÛŒ خۆیەتی كورد Ùˆ هاونیشتمانییەكانی، پشكی خۆیان وەربگرن. بەڵام دەنگدان بە نەخێـر ئەم دەسكەوتە بۆ كورد دەستەبەر ناكات ‌و، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• كورد بەبێ‌ هیچ دەستكەوتێكی نەتەوەیی ‌Ùˆ سیاسی، Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژ بە تیرۆر بهێنێتە دەرەوە.
  6. Ù¾ÛŽÙ… وایە دەنگدان بە نەخێـر بۆ پرسی ڕیفرانــدۆم، جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ پێچەوانەی خواستی گشتیی Ù†Û•ÙˆÛ•ÛŒ زوڵملێكراوی كوردە، دۆزی كورد ئەگەر نەگەڕێنێتە دواوە ئەوا Ù„Û• شوێنی خۆی دەیوەستێنێ‌.

بەم جۆرە، دەبینین بەرەی نەخێر ‌Ùˆ دەنگدان بە نەخێـر، خزمەت بە ئەزموون ‌Ùˆ خواستی لەمێژینەی نەتەوەكەمان ناكات، بەقەد ئەوەی دەچێتە خزمەت پلان ‌Ùˆ ستراتیژیی بەرەی ناحەزانی Ú¯Û•Ù„ÛŒ كورد ‌Ùˆ هەرێمی كوردستان.

 

كۆتایی:

جێگه‌ÛŒ خۆیەتی وەبیری خۆمانی بهێنینەوە ÙƒÛ• ڕیفرانــدۆم Ùˆ سەربەخۆیی، موڵكی هیچ سەركردە Ùˆ حزب Ùˆ بنەماڵەیەك نییە، بەڵكوو دروشم Ùˆ ئامانجێكی دێرینی نەتەوەیی Ùˆ نیشتمانییە، ÙƒÛ• بە درێژاییی زیاتر Ù„Û• سەد ساڵی ڕابردوو خەباتی بۆ كراوە؛ بەڵام گومانیش لەوەدا نییە سەركەوتن Ùˆ ڕاگەیاندنی دەوڵەتی سەربەخۆ بە شێوەیەكی باش ‌Ùˆ بەرچاویش، دەبێتە دەسكەوتێكی گەورە Ùˆ گرنگ بۆ ئەو حزب Ùˆ لایەنانەی ÙƒÛ• كاری جددیی بۆ دەكەن و، لێرەدا دەمەوێت بەكورتی بۆچوونی خۆم Ù„Û•Ù…Û•Ú• پرسی ڕیفرانـدۆمی بڕیارلەسەردراوی هەرێمی كوردستان Ù„Û•Ù… چەند خاڵەدا كورت بكەمەوە:

  • پێمان وایە ڕیفرانـدۆم میكانیزم ‌Ùˆ ئامرازێكی سیاسی ‌Ùˆ دیپلۆماسی ‌Ùˆ یاسایییە Ùˆ بۆ بەدیهێنانی ئامانج Ùˆ مەبەستی جیاواز Ùˆ جۆربەجۆر بەكار دەهێنرێت، وەكوو: سەربەخۆیی ‌Ùˆ بڕیاردانی چاره‌نووسی Ú¯Û•Ù„ÛŽÙƒ.
  • ڕیفرانــدۆم، پرۆسەیەكی چارەنووسسازە و، پەیوەستە بە ئاییندەی‌ تاك بە تاكی‌ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÙˆÛ•Ø› هەر بۆیە پێویستیی بە كۆدەنگییەكی‌ نیشتمانی‌ Ùˆ سیاسی‌ Ùˆ جەماوەری هەیە بۆ سەرخستنی و، دەبێت هەمووان بە حزب Ùˆ سەركردە Ùˆ هاونیشتمانیانەوە، كۆدەنگ بن لەسەر شێواز Ùˆ میكانیزمی‌ پیادەكردنی‌ و، Ù¾ÛŽÙƒÛ•ÙˆÛ• پێداویستییەكانی ئەم قۆناغە دابین بكەن. زۆر گرنگە ڕیفرانــدۆم Ù„Û• دەلاقەیەكی تەواو نیشتمانییەوە Ù„ÛŽÛŒ بڕوانرێت ‌Ùˆ Ù„Û• چوارچێوەی حزبی دەربهێنرێت و، هەمووان بەبێ جیاوازی ببنە خاوەنی ئەم پرسە گرنگە.
  • بۆ ئەوەی هاونیشتمانیانی ئەم هەرێمە بەگشتی ‌و، چینی فەرمانبەران ‌Ùˆ مووچەخۆران بەتایبەتی، خەونی باڵایان هەبێت ‌Ùˆ هەست ‌Ùˆ ئینتیمای نەتەوەیی ‌Ùˆ نیشتمانییان Ù„Û• ئاستێكی بەرزدا بێت، دەبێت دۆخی دارایی ‌Ùˆ بژێوی ڕۆژانەیان Ù„Û• ئاست تێركردنی پێداویستییه‌كانیاندا بێت.
  • هەرێمی كوردستان Ù„Û•Ù… قۆناغە مێژوویییەیدا كەوا بڕیارە بەرەو ئەنجامدانی ڕیفرانــدۆم هەنگاو بنێت، دەبێت لەسەر ئاستی ناوخۆ Ùˆ دەرەوە خاوەنی گوتارێكی بەهێز ‌Ùˆ ڕۆشن بێت.
  • لای هەمووان ئاشكرایە پاڵپشتیی یاسایی، هاوشانی پاڵپشتیی سیاسی، بۆ سەرخستنی وەها پرسەیەك گرنگە. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە ئاساییكردنەوەی تەواوی دامەزراوە یاسایی ‌Ùˆ نیشتمانییەكانی ئەم هەرێمە بەگشتی ‌Ùˆ پەرلەمان بەتایبەتی، پێوستییەكی ئەم قۆناغەیە بۆ ئەوەی ÙƒÛ•Ù„ÛŽÙ†Û• یاسایییەكانی ئەم پرۆسەیە Ù¾Ú• بكاتەوە ‌Ùˆ پاڵپشتییەكی باشی Ù„ÛŽ بكات، چونكە دواجار پەرلەمان بەرزترین دامەزراوەی یاسایی ‌Ùˆ بڵندگۆی تەواوی دەنگ ‌Ùˆ Ú•Û•Ù†Ú¯Û• جیاوازەكانی هاونیشتمانیانە Ù„Û• هەرێمی كوردستان. دەنگدان بە بەڵێ،‌ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی سەرخستنی ئەم پرۆسە گرنگە دەكات؛ دەكرێت لێیەوە بەرەو دروستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆ هەنگاو هەڵبگیرێت.  

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون