PÊNÛS
 
ریفراندۆم Ùˆ هاوسه‌نگیی هه‌ڕه‌شه‌ 
     2017-09-13
پەرویز ڕەحیم

ریفراندۆم Ùˆ هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌

بۆچی ده‌بێت كورد Ù¾ÛŽØ´ ئاساییبوونه‌وه‌ÛŒ دۆخی ئاسایشیی عێراق، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ڕابگه‌یه‌نێت؟

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی كورد له‌ باشووری كوردستان بۆ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی، به‌تایبه‌ت پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش بۆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی چڕتر بۆته‌وه‌. به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆچی له‌Ù… كاته‌دا؟ یاخود له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ØŒ به‌Ù¾ÛŽÛŒ تێڕوانین Ùˆ بۆچوونی ئه‌مریكا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تر كه‌ پێیان وایه‌ تاوه‌كوو كۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی تیرۆر (داعش) ئه‌Ù… هه‌نگاوانه‌ پێویسته‌ وه‌پاش بخرێت، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ دۆخی عێراق ئاسایی ببێته‌وه‌ Ùˆ هێز Ùˆ توانای هه‌موو لایه‌نه‌كان ته‌نیا بۆ ئه‌Ù… جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ ته‌رخان بكرێت Ùˆ یه‌Ùƒ بخرێت و، ئه‌Ùˆ كاته‌ كوردستان بڕیار بدات Ùˆ تاووتوێی ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆییی خۆی بكات. ته‌نانه‌ت له‌وانه‌یه‌ ئه‌Ù… پرسیاره‌ له ‌لای به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ هاووڵاتیانیش Ú¯Ù‡‌ڵاڵه‌ بووبێت كه‌ ئایا ئێستا كاتی ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆییی كوردستانه Ùˆ كاته‌كه‌ÛŒ گونجاوه‌ØŸ

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین هۆ، پێویستی Ùˆ گرنگیی بڕیاردان له‌سه‌ر‌ سه‌ربه‌خۆیی له‌Ù… قۆناغه‌دا، بخه‌ینه‌ ڕوو. به‌Ù… واتایه‌ØŒ ئه‌وه‌ تاووتوێ بكه‌ین كه‌ بۆچی كورد له‌ ئێستادا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات Ù¾ÛŽØ´ ئاسایبوونی دۆخی ئاسایشی Ùˆ به‌هێزبوونه‌وه‌ÛŒ سه‌ربازیی عێراق ئه‌Ù… كاره‌ بكات. بۆیه‌ پرسیاری Ú¯Ù‡‌وهه‌ری ئه‌وه‌یه‌: ئایا ئه‌Ù… كاره‌ له‌ ئێستادا هه‌ÚµÙ‡‌یه‌ یاخود دروسته‌ØŸ

هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ Ùˆ تێڕوانینی ستێفان ڤاڵت (Stephen Walt)ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌كان ته‌نیا له‌ هه‌مبه‌ر به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ هێزی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ریان هه‌ÙˆÚµÛŒ دروستكردنی هاوسه‌نگیی هێز (Balance of Power) ناده‌ن، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌بێته‌ هۆكاری هه‌وڵدان بۆ دروستكردنی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ له‌ هه‌مبه‌ر نه‌یار Ùˆ ئه‌كته‌ره‌كانی به‌رامبه‌ریان، ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ كه‌ هه‌ستی Ù¾ÛŽ ده‌كه‌Ù† كه‌ ڕووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌ Ùˆ دركی Ù¾ÛŽ ده‌كه‌ن؛ بۆیه‌ ناوبراو Ú†Ù‡‌مكی هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ (Balance of Threat) ده‌خاته ‌ڕوو.

هه‌ر به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ÛŒ "ستێفان ڤاڵت"ØŒ ئه‌كته‌ره‌كان بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌كانی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ریان كه‌ هه‌ستی Ù¾ÛŽ ده‌كه‌Ù† Ùˆ Ù„ÛŽÛŒ تێ ده‌Ú¯Ù‡‌ن، كه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی هه‌ستی نائاسایشی بۆیان و، بۆیه‌ بۆ دروستكردنی هاوسه‌نگییه‌Ùƒ له ‌به‌رامبه‌ریدا به‌گشتی دوو ستراتیژی ده‌گرنه ‌به‌ر. یه‌كه‌مینیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ لایه‌نه‌ÛŒ كه‌ هه‌ست به‌ مه‌ترسی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ده‌كات، هه‌ÙˆÚµ ده‌دات به‌Ù¾ÛŽÛŒ هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ØŒ هاوسه‌نگییه‌Ùƒ له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌ره‌دا دروست بكات. دووه‌میشیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ÛŒ كه‌ هه‌ستی به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسی كردووه، بۆ پاراستنی ئاسایش Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ خۆی سیاسه‌تی شوێنكه‌وتوویی Ùˆ نزیكبوونه‌وه‌ له‌Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ÛŒ كه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ Ù„ÛŽ ده‌كات بگرێته ‌به‌ر. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ لێره‌دا گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به ‌بڕوای "ڤاڵت" له‌‌ ستراتیژیی یه‌كه‌مدا، چوار فاكته‌ری 1- ئاستی هێز Ùˆ تواناكانی سه‌ربازی، 2- نزیكیی جوگرافی Ùˆ هاوسنووربوون یاخود دراوسێیه‌تی، 3- تواناكانی هێرشبه‌رانه‌ Ùˆ 4- نییه‌تی هێرشبه‌رانه‌ Ùˆ ده‌ستدریژیكارانه‌ØŒ وا ده‌كه‌Ù† كه‌ ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ÛŒ كه‌ هه‌ست به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسی ده‌كات، په‌نا بۆ دروستكردنی هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ به‌رێت.

 ÙƒÙ‡‌واته‌ØŒ Ú¯Ù‡‌وهه‌ری تیۆرییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌نیا هێز Ùˆ توانای سه‌ربازیی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ر نییه‌ كه‌ وا ده‌كات ئه‌كته‌ره‌كان په‌نا بۆ دروستكردنی هاوسه‌نگیی هێز ببه‌ن، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ تێگه‌یشتن له‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییانه‌یه‌‌ كه‌ دركی Ù¾ÛŽ ده‌كه‌Ù† Ùˆ Ù„ÛŽÛŒ تێ ده‌Ú¯Ù‡‌Ù†. لێره‌یشدا ئه‌زموونه‌ مێژوویییه‌كان Ùˆ ڕایردووی خوێناوی Ùˆ تاڵی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ر Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ سه‌ره‌كیی هه‌یه‌. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ تا هه‌ر ئاست Ùˆ ڕادده‌یه‌Ùƒ كه‌ نییه‌تی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ر هێرشكارانه‌ Ùˆ دوژمنكارانه‌ بێت، زیاتر كاریگه‌ریی له‌سه‌ر دروستبوونی هه‌ستی دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی له‌ لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ردا هه‌یه‌Ø› چونكه‌ هیچ Ú¯Ù‡‌ره‌نتییه‌Ùƒ له ئارادا نییه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ به‌هێزبوونه‌ÛŒ لایه‌Ù†ÛŒ نه‌یار Ùˆ به‌رامبه‌ر، به ‌مه‌به‌ستی هێرش Ùˆ ده‌ستدرێژی Ùˆ له‌ناوبردنی ئه‌كته‌ره‌كه‌ÛŒ تر به‌كار نه‌یه‌ت Ùˆ بۆ ئه‌Ùˆ مه‌به‌سته‌ نه‌بێت.

بۆیه‌ لێره‌دا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… ڕوانگه‌ تیۆرییه‌ÛŒ "ڤاڵت"ØŒ ئه‌Ùˆ بڕیاره‌ÛŒ كوردستان بۆ سه‌ربه‌خۆیی، باشتر ڕوون ده‌بێته‌وه‌. لێره‌دا له‌ چوار خاڵ ئه‌Ùˆ هه‌ستكردن به‌ مه‌ترسی Ùˆ نائاسایشییه‌ÛŒ كوردستان له‌ هه‌مبه‌ر ئاسایبوونه‌وه‌ÛŒ دۆخی ئاسایشیی عێراق Ùˆ به‌هێزبوونی عێراق له ‌ڕووی سه‌ربازی Ùˆ ده‌ست ئاوه‌ڵابوونی له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین.

یه‌كه‌Ù…: توانا Ùˆ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ ئاستی هێزی عێراق

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ هۆیه‌كانی دڵه‌ڕاوكێی كوردستان له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ توانای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر توانای سه‌ربازی Ùˆ هێزی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ به‌رز بێته‌وه،‌ ئه‌وه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕاسته‌وخۆیه‌ بۆ سه‌ر ئاسایش Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ كیانه‌ سیاسییه‌ نیمچه‌-سه‌ربه‌خۆیه‌ÛŒ ئێستای هه‌رێمی كوردستان. چونكه‌ Ú† له‌ ڕووی ژماره‌ÛŒ دانیشتووان Ùˆ Ú† له ‌ڕووی ئه‌زموونی مێژوویی Ùˆ ڕابردووی خوێناویی كورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق، ئه‌وه‌ÛŒ سه‌لماندووه‌ كه‌ هه‌ر به‌هێزبوونێكی حكوومه‌تی ناوه‌ندی، به‌ زیانی كورد شكاوته‌وه‌. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ له‌ دوای ساڵی 2003‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ  ڕاهێنان Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌كبوونی سوپای عێراق به‌ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ پێشكه‌وتوو له‌ لایه‌Ù† ئه‌مریكا‌وه،‌ كه‌ به‌ سوپایه‌ÙƒÛŒ ناوهاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ تائیفی داده‌ندرێت، ئه‌وه‌ هێز Ùˆ توانای عێراق ده‌توانێت هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بێت له‌سه‌ر پێشمه‌رگه‌ Ùˆ خاكی كوردستان. چونكه‌ كورد ‌ترسی ئه‌وه‌ÛŒ هه‌یه‌ كه‌ پاش ته‌واوبوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش، سوپای عێراق به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌مانی مه‌ترسیی تیرۆر ده‌ستی ئاوه‌ڵاتر بێت Ùˆ هێزه‌كانی بۆ هێرش بۆ سه‌ر كوردستان چڕتر بكاته‌وه‌.

له ‌كاتێكدا به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ كوردستان به‌Ø´ÛŽÙƒ بووه‌ له‌ عێراق، نه‌یتوانیوه‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ به‌ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ مۆدێرن Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌Ùƒ بكات Ùˆ زۆربه‌ÛŒ یارمه‌تییه‌كانیش ته‌نیا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌غداوه‌ هه‌نارده‌ÛŒ كوردستان كراون‌. بۆیه‌ ناهاوسه‌نگیییه‌Ùƒ له‌ نێوان هێز Ùˆ توانای ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ سه‌ربازیی هێزی پێشمه‌رگه‌ Ùˆ هێزه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌كانی عێراقدا هه‌یه‌. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ كۆماری ئیسلامیی ئێرانیش به‌ یارمه‌تیدانی حه‌شدی شه‌عبی، ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ تێكچوونی باڵانسی هێزی سه‌ربازی له‌ عێراق و، مه‌ترسیی ئه‌Ùˆ هێزه‌ نانشتیمانییه‌ زیاتر ده‌كاته‌وه‌.

هه‌روه‌ها به‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌روه‌ریی عێراقه‌وه‌ ئه‌وه‌ حكوومه‌تی زۆرینه‌ شیعیی عێراق، ده‌توانێت له ‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ Ùˆ به‌ فرۆشتنی ڕۆژانه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ندین ملیۆن به‌رمیل نه‌وت Ùˆ به‌ده‌ستهێنانی Ú†Ù‡‌ندین ملیارد دۆلاری مانگانه كه‌ بۆ تێچووی جه‌Ù†Ú¯ ته‌رخانی كردووه‌ØŒ‌  پێداویستییه‌كانی سوپای عێراق دابین بكات. له ‌كاتێكدا هه‌رێمی كوردستان خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری نییه‌ و، ناتوانێت به ‌نرخی گونجاو نه‌وته‌كه‌ÛŒ بفرۆشێت و، له‌ لایه‌Ù† عێراقه‌وه‌ له‌ژێر گوشاری قه‌یرانی ئابووری Ùˆ ئابڵووقه‌ Ùˆ سزای ئابووریی عێراقدایه‌. ئه‌مه‌یش وا ده‌كات كه‌ كوردستان نه‌توانێت له‌ درێژخایه‌ندا ڕووبه‌ڕووی عێراق ببێته‌وه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ نادیموكراتیكبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق وای كردووه‌ كه‌ بونیاده‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق‌ له‌سه‌ر بنه‌مای به‌میلیشیاییكردن Ùˆ ملیتاریزه‌كردنی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت دابندرێت‌ØŒ به‌Ù… واتایه ‌كه‌ له‌ بری پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزاری، زۆربه‌ÛŒ توانا دارایی Ùˆ ئابوورییه‌كانی عێراق بۆ پێداویستییه‌ ئاسایشی Ùˆ سه‌ربازییه‌كان ته‌رخان كراوه‌ Ùˆ ده‌كرێت.

دووه‌Ù…: نزیكی، دراوسێیه‌تی Ùˆ هاوسنوربوونی جوگرافی

به‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ توانا Ùˆ هێزی سه‌ربازیی عێراق له ‌لایه‌Ùƒ و، نزیكیی جوگرافیی كوردستان Ùˆ هاوسنووربوونی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناوچه‌ عه‌ره‌بییه‌كان، هه‌ر ئاڵوگۆر Ùˆ تێكچوونێكی هاوسه‌نگیی هێز، ده‌توانێت هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ بێت بۆ سه‌ر ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان. بۆیه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ كێشه‌ هه‌ڵپه‌سێردراوه‌كانی سنوور له‌ نێوان یه‌غدا Ùˆ هه‌ولێر Ùˆ نزیكیی جوگرافییه‌وه‌ØŒ به‌هێزبوونی عێراق وا ده‌كات كه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كان بۆ سه‌ر كوردستان به‌رزتر ببێته‌وه‌ØŒ چونكه‌ حكوومه‌تی ناوه‌ندی ده‌توانێت به‌ بیانوو Ùˆ پاساوی جۆراوجۆر، به‌تایبه‌ت له‌ ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئیداره‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان، هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ پێشمه‌رگه‌ Ùˆ ئه‌Ùˆ سنوور Ùˆ ناوچانه‌ بكات؛ ئه‌مه‌یش ئه‌Ú¯Ù‡‌ری پێكدادان به‌رز ده‌كاته‌وه‌.

هه‌روه‌ها به‌ Ù‡Û†ÛŒ نزیكیی جوگرافی Ùˆ بچووكبوونی ڕووبه‌ری جوگرافیی كوردستان، تێكچوونی هاوسه‌نگیی هێز له‌ زیانی هه‌رێمی كوردستانه‌ و، هه‌موو ناوچه‌كان به‌تایبه‌ت شاره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كانی كوردستان ده‌كه‌وێته‌ ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌وه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ئه‌Ù… نزیكییه‌ جوگرافییه‌ØŒ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ سه‌رچاوه‌كانی ئابووری Ùˆ بژێوی كوردستان Ùˆ بیره‌ نه‌وته‌كان، كه‌ بڕبڕه‌ÛŒ پشتی ئابووری Ùˆ پشتبه‌خۆبه‌ستنی هه‌رێمی كوردستان Ù¾ÛŽÙƒ دێنن، ده‌كه‌وێته‌ به‌ر هێرش Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌. ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌مانه‌ØŒ له ‌پاڵ Ú¯Ù‡‌مارۆدراوبوونی هه‌رێمی كوردستان له‌ لایه‌Ù† ئێران Ùˆ توركیا Ùˆ عێراقه‌وه،‌ ئه‌Ùˆ مه‌ترسییانه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ Ùˆ هاوسنووربوونیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كوردستان به‌رزتر ده‌كاته‌وه‌ Ùˆ دۆخی دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی بۆ كوردستان دروست ده‌كات.

سێیه‌Ù…: تواناكانی هێرشبه‌رانه‌

له‌ ڕاستیدا به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ توانا Ùˆ هێزی سه‌ربازیی عێراق Ùˆ نزیكیی جوگرافی Ùˆ هاوسنووربوون له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق Ùˆ ناوچه‌ عه‌ره‌بییه‌كان، وا ده‌كات كه‌ توانای هێرشبه‌رانه‌ÛŒ عێراق بۆ كوردستان به‌رزتر ببێته‌وه‌ØŒ چونكه‌ له ‌لایه‌Ùƒ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌كبوونی سوپای عێراق به‌ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ پێشكه‌وتوو Ùˆ بێبه‌شبوونی پێشمه‌رگه‌ له‌Ùˆ Ú†Ù‡‌كانه ‌(به‌تایبه‌ت Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ قورس Ùˆ فڕۆكه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ)ØŒ وا ده‌كات كه‌ هاوسه‌نگیی هێز له‌ زیانی هه‌رێمی كوردستان بێت و، ئه‌مه‌یش هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان ده‌كات. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ دروستبوونی هێزه‌كانی حه‌شدی شه‌عبی كه‌ له‌ لایه‌Ù† مه‌رجه‌عه‌ شیعه‌كان Ùˆ كۆماری ئیسلامیی ئێرانه‌وه‌ پاڵپشتی ده‌كرێن Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسا له‌ لایه‌Ù† حكوومه‌تی ناوه‌ندییه‌وه‌ پێداویستییه‌كانیان دابین ده‌كرێت Ùˆ سه‌رچاوه‌یه‌ÙƒÛŒ زۆری داراییشیان بۆ ته‌رخان كراوه‌ و، به ‌سه‌دان هه‌زار كه‌س Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین گرووپی میلیشیاییی جیاواز Ùˆ توندڕه‌ÙˆÛŒ ئایینی مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێن، وا ده‌كات كه‌ هاوسه‌نگیی هێز له‌ زیانی هه‌رێمی كوردستان بێت.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ توانای هێرشبه‌رانه‌ÛŒ سوپای عێراق Ùˆ هێزه‌كانی حه‌شدی شه‌عبی، وا ده‌كات كه‌ هه‌رێمی كوردستان بیر له‌ دروستكردنی هاوسه‌نگیی هێز بكاته‌وه‌ Ùˆ خۆی بپارێزێت، چونكه‌ له ‌ڕابردوو لانی كه‌Ù… له‌ پاش ساڵی 2003وه‌ سوپای عێراق Ùˆ توانا هێرشبه‌رانه‌كه‌ÛŒ هه‌ڵوه‌شایه‌وه‌ Ùˆ پێشمه‌رگه‌ ئه‌ركه‌كانی گرته‌ ئه‌ستۆ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ له‌ بنیاتنانی سوپای عێراقدا هه‌بوو. به‌ڵام پاش گۆڕانگارییه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ به‌هێزبوونی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتدارانی نوێی عێراق Ùˆ پشتگوێخستنی هێزی پێشمه‌رگه‌ Ùˆ بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ سوپای عێراق Ùˆ یارمه‌تییه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ڕاهێنان Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌ككردنی ئه‌Ùˆ سوپایه‌ له‌ ڕووی Ú†Ù‡‌ندێتی Ùˆ چۆنێتییه‌وه‌ØŒ وای كردووه‌ كه‌ توانای هێرشبه‌رانه‌ÛŒ ئه‌Ù… سوپایه‌ زۆر به‌رزتر بێته‌وه‌ Ùˆ هه‌موو Ú†Ù‡‌كه‌ پێشكه‌وتوو Ùˆ مۆدێرنه‌كان له‌ ڕووی وشكایی Ùˆ ئاسمانییه‌وه‌ له‌ژێر ده‌ستی ئه‌Ùˆ سوپایه‌دا بێت. له ‌كاتێكدا كه‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ له ‌ڕووی ژماره‌ Ùˆ قه‌باره ‌Ùˆ ئاستی پێشكه‌وتووییی جۆری Ú†Ù‡‌كه‌وه‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تواناكانی سوپای عێراق به‌راورد ناكرێت، به‌ڵكوو توانای هێزی پێشمه‌رگه‌ له ‌باشترین حاڵه‌تدا زیاتر به‌رگریكارانه‌یه‌Ø› ئه‌مه‌یش هاوسه‌نگییه‌كه‌ÛŒ له‌ قازانجی حكوومه‌تی عێراق تێك داوه.

چواره‌Ù…: نییه‌تی هێرشبه‌رانه‌ Ùˆ ده‌ستدریژیكارانه‌

ئه‌Ù… به‌هێزبوونه‌وه‌ÛŒ عێراق Ùˆ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ توانای هێرشبه‌رانه‌ Ùˆ هاسنووری له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق له ‌پاڵ ئه‌زموونی مێژووییی كورد، Ú† له‌ Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2003 Ùˆ Ú† له‌ پاش ساڵی 2003Ù‡‌وه،‌ ئه‌وه‌ÛŒ‌ ده‌رخست كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدا به‌رده‌وام له‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ لاوازكردن Ùˆ كۆنترۆڵكردن Ùˆ ته‌نانه‌ت له‌ناوبردنی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی كوردستانن، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر‌ نه‌ڵێین‌ سڕینه‌وه‌ÛŒ كورد (وه‌كوو كیمیابارانی هه‌ÚµÙ‡‌بجه‌ Ùˆ ئه‌نفال Ùˆ هتد). بۆیه‌ ده‌بینین كه‌ لێدوان Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ به‌رده‌وامه‌كانی نوخبه‌ سیاسی Ùˆ ئایینی Ùˆ سه‌ربازییه‌كانی عێراق له‌Ù… ماوه‌یه‌دا و، هه‌روه‌ها جموجۆل Ùˆ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی سوپای عێراق بۆ هێرش بۆ سه‌ر كوردستان (بۆ نموونه‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی دیجله‌ له‌ ماوه‌ÛŒ ڕابردوودا) Ùˆ گرژی، ئالۆزی Ùˆ ته‌نانه‌ت پێكدادانه‌كانی سنوورداری نێوان پێشمه‌رگه‌ Ùˆ حه‌شدی شه‌عبی، وا ده‌كات كه‌ نییه‌تی دوژمنكارانه‌ Ùˆ هێرشبه‌رانه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ هێزانه‌ ببێته‌ هۆكاری نائاسایشیی كوردستان Ùˆ ئه‌مه‌یش نییه‌تی حكوومه‌تی عێراق له‌ هه‌مبه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تی Ùˆ ئاسایشی كوردستان ئاشكرا ده‌كات.

بۆیه‌ ئه‌زموونه‌ خوێناوییه‌كان Ùˆ سیاسه‌ته‌كانی عێراق، ته‌نانه‌ت له ‌ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌وه (وه‌كوو بڕینی بوودجه‌ Ùˆ مووچه‌ÛŒ هاووڵاتیانی كوردستان)ØŒ نییه‌تێكی دۆستانه‌ نه‌بووه‌ Ùˆ نییه‌. ته‌نانه‌ت خۆدزینه‌وه‌یان له‌ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌ككردنی پێشمه‌رگه‌ Ùˆ ته‌رخانكردنی بوودجه‌ بۆ ئه‌Ùˆ هێزانه‌یش له‌Ùˆ چوارچێوه‌یه‌دا خوێنده‌نه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندیی عێراق Ùˆ نوخبه‌ سیاسییه‌كانیان نییه‌تی دوژمنكارانه‌ Ùˆ ده‌ستدرێژیكارانه‌یان بۆ سه‌ر كوردستان  هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌زموونه‌ مێژوویییه‌كان ئه‌وه‌یان نیشان داوه‌ كه‌ هه‌ر كاتێك سوپا Ùˆ حكوومه‌تی ناوه‌ندی لاواز بووه‌ØŒ ئه‌وه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ دانوستاندنی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كورد داوه‌ØŒ به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئاڵوگۆڕی هێز Ùˆ پاش تێپه‌ڕینی كات Ùˆ به‌هێزبوونه‌وه‌یان له ‌ڕووی سه‌ربازی Ùˆ سیاسییه‌وه‌‌ØŒ هێرشیان كردۆته‌ سه‌ر كوردستان Ùˆ به‌ÚµÛŽÙ† Ùˆ ڕێككه‌وتنه‌كانیان هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌. باشترین نموونه‌یش Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئه‌یلوول له‌ ڕابردوودا و، له‌ پاش ساڵی 2003 په‌شیمانبوونه‌وه‌یان له‌ به‌ÚµÛŽÙ† Ùˆ ڕێككه‌وتنه‌كانی نێوان به‌غدا Ùˆ هه‌ولێر  و، هه‌روه‌ها جێبه‌جێنه‌كردنی ده‌ستوور Ùˆ پێشێلكردنی بنه‌ماكانی هاوبه‌Ø´ÛŒ Ùˆ شه‌راكه‌ت له‌ عێراق Ùˆ هه‌وڵدان بۆ دروستكردنه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتێكی تائیفیی شیعی Ùˆ زۆرینه‌ له‌ عێراق.

هه‌روه‌ها نابێت Ú•Û†Úµ Ùˆ هۆكاری دروستبوونی حه‌شدی شه‌عبی Ùˆ ئه‌ركه‌كانی له ‌پاڵ سوپای تائیفیی عێراق، به‌تایبه‌ت له‌ پاش نه‌مانی داعش، فه‌رامۆش بكه‌ین. له‌Ù… دوایییه‌یش شكانی سوپای عێراق له‌ به‌رامبه‌ر داعش و، هه‌روه‌ها ڕێككه‌وتنی گوماناویی نێوان حزبوڵڵای لوبنان Ùˆ داعش  Ùˆ ئێران Ùˆ سووریا Ùˆ پاڵپشتیی "مالكی" Ùˆ سه‌ركرده‌كانی حه‌شدی شه‌عبی له‌Ùˆ ڕێككه‌وتنه ‌Ùˆ گواستنه‌وه‌یان بۆ سه‌ر سنووره‌كانی باشووری كوردستان، زیاتر نییه‌تی هێرشبه‌رانه‌ Ùˆ دوژمنكارانه‌ÛŒ عێراق ئاشكرا ده‌كات.

كۆبه‌ند:

هه‌ÙˆÚµÛŒ سه‌ركردایه‌تیی كورد بۆ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ر‌به‌خۆییی كوردستان له‌Ù… كاته‌ÛŒ ئیستادا، ده‌تواندرێت به‌Ù¾ÛŽÛŒ تیۆریی "هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌" خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ بكرێت. به‌Ù… پێیه‌ له‌Ùˆ قۆناغه‌ÛŒ ئیستادا كورد بۆ پاراستنی ئاسایشی خۆی له‌ مه‌ترسی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی دوژمنكارانه‌ له‌پاش ته‌واوبوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش، ئه‌Ùˆ بڕیاره‌ÛŒ داوه‌. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌‌ پرسی مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان مافێكی Ú•Ù‡‌وایه‌ØŒ به‌ڵام به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی "هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه"‌ØŒ دواكه‌وتنی ئه‌Ùˆ پرۆسه‌یه‌ به‌ زیانی هه‌رێمی كوردستان Ùˆ ئاسایشی كوردستانه‌. به‌ڵام به‌ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی، كورد ده‌توانێت ئاسایشی وجوودیی خۆی له‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شانه‌ بپارێزێت، چونكه‌ هه‌موو ئاماژه‌كان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ مانه‌وه‌ له‌Ùˆ چوارچێوه‌یه‌دا Ùˆ ته‌واوبوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش، جارێكی تر عێراق به‌هێز ده‌بێت/ ده‌كات Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌زموونه‌ مێژوویییه‌كان، ئه‌زموونی ده‌سه‌ڵاتداری Ùˆ ئاسایشی كوردستان ده‌كه‌وێته‌ ژێر مه‌ترسییه‌وه‌Ø› بۆیه‌ تێپه‌ڕینی كات له‌ قازانجی كوردستان نییه‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون