PÊNÛS
مێژووی بیری سیاسیی سه‌ده‌ی بیسته‌م  

2016-09-10

مێژووی بیری سیاسیی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…

(بیری ماركسی)

به‌رگی یه‌كه‌Ù…

نووسه‌ر: حوسێن به‌شیرییه‌

وه‌رگێڕانی: ناسر ئیبراهیم زاده‌

پێنووس: د. حوسێن به‌شیرییه‌(Hossein Bashiriyeh) له‌ ساڵی 1953ÛŒ زایینی له‌ شاری "هه‌مه‌دان"ÛŒ ئێران له‌دایك بووه‌. پرۆفیسۆر Ùˆ Ù„ÛŽÙƒÛ†ÚµÙ‡‌ری به‌ناوبانگی زانسته ‌سیاسییه‌كانه كه‌ به ‌باوكی كۆمه‌ڵناسیی سیاسیی ئێران ده‌ناسرێت‌. لێكۆڵینه‌وه‌كانی، زیاتر ده‌رباره‌ÛŒ تیۆرییه‌كانی Ø´Û†Ú•Ø´ Ùˆ كۆمه‌ڵناسیی سیاسییه‌. به‌كالۆریۆسی زانسته‌ سیاسییه‌كانی له‌ زانكۆی تاران وه‌رگرتووه‌ Ùˆ له‌ ساڵی 1979ÛŒ زایینی له‌ "Ú•Ù‡‌فتارناسیی سیاسی" له‌ زانكۆی ئێسێكس  University of Essex له‌ بریتانیا بڕوانامه‌ÛŒ ماسته‌ری به‌ده‌ست هێناوه‌ Ùˆ پاشان له ساڵی‌ 1982ÛŒ زایینی له‌ بریتانیا له‌ زانكۆی لیڤه‌رپوول University of Liverpool بڕوانامه‌ÛŒ دكتۆرای له‌ "تیۆریی سیاسی" وه‌رگرتووه‌. له‌ ساڵی 1983 تا ساڵی 2007 له‌ ئێران كاری لێكۆڵینه‌وه‌ Ùˆ وه‌رگێڕان Ùˆ  وانه‌وتنه‌وه‌ÛŒ كردووه‌. له‌ ساڵی 2008 چووه‌ته‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، له‌ ویلایه‌تی نیویۆرك له‌ زانكۆی سیراكیۆز Syracuse University كاری وانه‌بێژی Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌كات.

ناوبراو خاوه‌Ù† ده‌یان كتێبی پڕبه‌ها Ùˆ هه‌روه‌ها وه‌رگێڕان Ùˆ توێژینه‌وه‌ÛŒ زانستییه‌ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ به‌رچاو Ùˆ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ڕووناكبیران Ùˆ ته‌نانه‌ت سیاسه‌تمه‌دارانی Ú•Ù‡‌وتی ڕیفۆرمخوازی كۆماری ئیسلامیی ئێران هه‌بووه‌. ئه‌Ù… كتێبه‌یش له‌ دوو به‌رگدا، یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ به‌رهه‌مانه‌ÛŒ ناوبراو كه‌ له‌ زمانی فارسییه‌وه‌ وه‌ڕگێردراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی كوردی Ùˆ به‌ كتێبێكی هزریی به‌نرخ داده‌ندرێت. لێره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ كورت Ùˆ پوخت، ئه‌Ù… به‌رهه‌مه‌ هزرییه‌ بخه‌ینه ‌ڕوو.

له‌ پێشه‌كیی كتێبه‌كه‌دا نووسه‌ر ده‌ڵێت: Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ بكرێ بڵێین "كارڵ ماركس" یه‌كه‌Ù… بیرمه‌ند بوو كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ وته‌ به‌ناوبانگه‌یه‌وه‌ پانتای هزری سیاسیی به‌ واتا مۆدێرنه‌كه‌ÛŒ ڕوون كرده‌وه،‌ كه‌ ده‌ڵیت: "فه‌یله‌سووفه‌كان تا ئێستا به‌ شێوازی جۆراوجۆر ته‌نیا جیهانیان Ù„ÛŽÙƒ داوه‌ته‌وه‌ØŒ به‌ڵام بابه‌تی سه‌ره‌كی، گۆڕینی جیهانه‌".

د. حوسێن به‌شیرییه‌ØŒ بڕوای وایه‌ ئایدۆلۆژیا‌ سیاسییه‌كان، ده‌بنه‌ مایه‌ÛŒ سه‌رهه‌ڵدانی به‌ÚµÛŽÙ† Ùˆ په‌یمان Ùˆ گوێڕایه‌ÚµÛŒ له‌ناو لایه‌نگراندا، Ú•Û†ÚµÛŒ پرۆپاگه‌نده‌یییان هه‌یه‌ØŒ هه‌ڵقووڵاوی پره‌نسیپه‌ فكرییه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانن و، ده‌بێ وه‌Ùƒ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ حه‌قیقه‌تی Ú•Ù‡‌ها Ùˆ نه‌Ú¯Û†Ú• قبووڵ بكرێن. به‌ڵام هزری سیاسی، هه‌رچه‌نده‌ له‌ هه‌ندی بواردا ئایدۆلۆژیكه،‌ به‌ڵام به ‌لای ناسینیشدا ده‌شكێته‌وه‌. ئایدۆلۆژیای سیاسی، ده‌یه‌ÙˆÛŽ ئیمان Ùˆ باوه‌Ú• بۆ لای خۆی ڕاكێشێ، به‌ڵام هزری سیاسی، خوازیاری بڕواپێكردن Ùˆ یه‌قینه‌. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ ئایدۆلۆژیا سیاسییه‌كان له‌ ئایین نزیكترن تا له‌ فه‌لسه‌فه‌ یان تیۆریی سیاسی و، به‌تایبه‌ت به‌ مه‌به‌ستی ڕاكێشانی باری سه‌ر‌نجی لایه‌نگران بۆ لای خۆیان هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† نكۆڵی له‌ ئاڵوزییه‌كانی واقع بكه‌Ù† Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌ÛŒ گرفته‌كان به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ساكار ده‌خه‌نه ‌ڕوو.

نووسه‌ر ده‌ÚµÛŽ هزر، تیۆری، فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ ئایدۆلۆژیای سیاسی له‌ ڕاستیدا جۆری نموونه‌یین Ùˆ له‌ جیهانی واقعیدا، به‌رده‌وام ئاوێته‌یه‌Ùƒ له‌وانه به‌دی ده‌كرێت. بۆ نموونه،‌ فاشیزم زۆرتر ئایدۆلۆژیایه‌ نه‌Ùƒ هزر Ùˆ تیۆری Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسی، له‌ هه‌مبه‌ردا، سۆسیالیزم وه‌Ùƒ ئایدۆلۆژیا‌ توخمگه‌Ù„ÛŒ به‌هێزتری هزر Ùˆ تیۆری (به‌ واتا ماركسییه‌كه‌ÛŒ) له‌خۆ ده‌گرێت. به‌Ùˆ واتایه‌ØŒ نه‌ هزری سیاسیی بێخه‌وش هه‌یه‌ Ùˆ نه‌ ئایدۆلۆژیا، چونكه‌ له‌ كاتی داكۆكیكردن، واتا له‌ كاتی باس Ùˆ خواس Ùˆ مشتومڕدا، ده‌بێ هه‌ندێ هۆكار Ùˆ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ بۆ Ú†Ù‡‌سپاندنی Ù¾Ú•Ù‡‌نسیپه‌كانیان بخرێته ‌ڕوو. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ گوترا، ئه‌نالیزی وته‌زاكان Ùˆ جه‌ختكردنی زیاتر له‌سه‌ر یه‌كیان، زۆرتر له ‌ڕووی هۆكاری ئه‌كادیمییه‌كه‌وه‌ شیاوی پاساودانه‌.

به‌كورتی، Ú•Ù‡‌وته‌ فكرییه‌كانی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… له‌ پانتای سیاسیدا، كه‌ لێره‌دا وه‌Ùƒ هزری سیاسی باسیان لێوه‌ كراوه‌ØŒ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ وته‌زا هاوشێوه‌كانی وه‌Ùƒ ئایدۆلۆژیا، فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ تیۆریی سیاسی، به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ÛŒ‌ كه‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ژیانی سیاسی هه‌بووه‌ یان نا و، جوغزی كاریگه‌ری Ùˆ دزه‌ Ùˆ ته‌شه‌نه‌كردنیان ته‌نیا كۆر Ùˆ كۆبوونه‌وه‌ ڕووناكبیرییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ یان كۆمه‌ڵانی Ú¯Ù‡‌Ù„ له‌ ئایدۆلۆژیا، فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ تیۆریی سیاسی ئه‌قڵانیتر Ùˆ پشتئه‌ستوورتر به‌ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ڕێكوپێكتر، كرده‌وه‌خوازتر Ùˆ په‌یوه‌ستتر و، دواجار داشكاوه‌ به ‌لای ناسینی هه‌مه‌كییه‌تیی واقعی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسیدا Ùˆ هه‌روه‌ها نۆرماتیڤتر Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌گرترن. هزره‌ سیاسییه‌كان، به‌گشتی له‌ مێژوودا به‌دوای دۆزینه‌وه‌ÛŒ بكه‌رێكن، هه‌ر له‌Ùˆ ڕووه‌وه،‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ بزووتنه‌وه‌Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ده‌وروپشتیاندا سه‌ر هه‌ڵبده‌Ù†.

ئێستا، كه‌ له‌ دوا ساڵه‌كانی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌مدا ده‌ژین، گرنگیی پێداچوونه‌وه‌ به‌ ده‌سكه‌وته‌ فكرییه‌كانی ئه‌Ù… سه‌ده‌یه‌ زیاتر ده‌رده‌كه‌وێت. سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیانی مرۆڤدا، سه‌رده‌Ù…ÛŒ گۆڕانكارییه‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كان بووه‌ و، یه‌Ùƒ له ‌وان پانتای ژیانی سیاسی. له‌Ù… سه‌ده‌یه‌دا جیهان شایه‌دی Ú¯Ù‡‌لیك ڕووداوی گرنگ Ùˆ به‌رچاو بووه‌ØŒ وه‌Ùƒ: ڕوودانی جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كان، هه‌ره‌سهێنانی ئیمپراتۆرییه‌كانی پاشماوه‌ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوو، به‌رفراوانبوونه‌وه‌ÛŒ بازاڕی سه‌رمایه‌داری له‌ ئاستی جیهاندا، سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ نێونه‌ته‌وه‌یییه‌كان، سه‌رهه‌ڵدانی هۆشیارییه‌ÙƒÛŒ یه‌كجار زۆر سه‌باره‌ت به‌ كه‌له‌به‌ری نێوان وڵاتانی پێشكه‌وتووی پیشه‌سازی Ùˆ وڵاتانی دواكه‌وتوو، سه‌رهه‌ڵدانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ساردی ئایدۆلۆژیی نێوان جه‌مسه‌ره‌كانی ده‌سه‌ڵاتی نێونه‌ته‌وه‌ییدا، دامه‌زرانی ڕێكخراوه‌ جیهانی Ùˆ ناوچه‌یییه‌كان بۆ به‌رگریكردن له‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ جیهانییه‌كان، به‌رپابوونی شۆڕشه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ هه‌ره‌سهێنانی كۆمۆنیزمی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، قه‌یران Ùˆ گۆڕانكاری له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سه‌رمایه‌داریدا، دروستبوونی بونیادی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خۆشگوزه‌رانی، گۆڕانی سه‌رمایه‌داریی پیشه‌سازی بۆ سه‌رمایه‌داریی دارایی، به‌رفراوانبوونی  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ كرێكارییه‌كان، سه‌رهه‌ڵدانی دژ‌كرده‌وه‌ دژی مۆدێرنیزم له‌ چوارچێوه‌ÛŒ تۆتالیتێریزمی ڕاست Ùˆ  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ فاشییه‌كاندا، به‌رفراوانبوونه‌وه‌ÛŒ هێزی ناسیۆنالیزم Ùˆ  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ ناسیۆنالیستی Ùˆ سه‌ربه‌خۆییخوازه‌كان، سه‌رهه‌ڵدانی ڕێكخراوه‌ سیاسییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كان Ùˆ  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌كانی ڕێكخستنی به‌كۆمه‌Úµ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئایۆدۆلۆژیا‌ سیاسییه‌ جۆراوجۆره‌كاندا، سیاسیتربوونی هه‌ندێ له‌ سیسته‌مه‌ فكری Ùˆ ئایینییه‌ كۆنه‌كان له‌ هه‌مبه‌ر پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی سه‌رده‌Ù…ÛŒ نوێدا، جێگرتنی جیهان له‌ سه‌ره‌تای شه‌Ù¾Û†Ù„ÛŒ سێهه‌Ù…ÛŒ مۆدێرنیزاسیۆن Ùˆ به‌رفراوانبوونه‌وه‌ÛŒ خێرای كه‌ره‌سته‌كانی په‌یوه‌ندیگرتنی ئاڵۆز، گۆڕانی جۆری ژیانی ڕكابه‌رانه‌ØŒ Ú•Ù‡‌گداكوتانی سێكولاریزم بۆ ناو لایه‌نه‌ جۆراوجۆره‌كانی ژیان، Ú¯Ù‡‌شه‌كردنی ئه‌قڵانیه‌تی ئامرازی Ùˆ بیرۆكراتیزه‌بوونی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی، گۆڕانی سیمبۆله‌كانی ژیانی سێكسی، به‌رفراوانبوونه‌وه‌ÛŒ  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ÛŒ ڕزگاریی ژنان Ùˆ ...هتد. له‌ناو ئه‌Ùˆ هه‌موو گۆڕانكارییانه‌دا، بێ گومان هه‌ندێكیان هه‌Ù… كاریگه‌ریی زۆرتریان ‌ له‌سه‌ر دروستبوون Ùˆ گۆڕانی هزری سیاسیی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… هه‌بووه Ùˆ هه‌میش له‌ژێر كاریگه‌ریی ئه‌ودا بوون. هزره‌ سیاسییه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ته‌وه‌ری مه‌یله‌ سه‌ره‌كییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا بیچم ده‌گرن Ùˆ كاریگه‌ریشیان به‌سه‌ریان ده‌بێت. به‌Ùˆ واتایه‌ØŒ هزره‌ سیاسییه‌كان (Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ده‌زگا فه‌لسه‌فییه‌كان) پیرۆز Ùˆ ئاسمانی نه‌بن Ùˆ بۆ تێگه‌یشتنی ڕاست Ùˆ دروست لێیان، ده‌بێ دیالێكتیكی هزر Ùˆ واقیع تاووتوێ بكرێت.

Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ڕووسیا، به‌ستێنێكی به‌پیت Ùˆ به‌ره‌كه‌تی بۆ سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ لێكدانه‌وه‌ÛŒ جۆراوجۆر Ùˆ دژ به‌ یه‌كتر له‌مه‌Ú• ماركسیزم Ù¾ÛŽÙƒ هێنا. ڕاستییه‌كه‌ی، ناسینی ماركسیزمی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… به‌بێ ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ كاریگه‌ریی ئه‌Ùˆ مشتومڕانه‌ÛŒ له‌ په‌یوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ڕووسیادا هاتنه‌ كایه‌وه‌ØŒ كارێكی دژواره‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تر، سه‌رهه‌ڵدانی Ú¯Ù‡‌وره‌ كۆمپانیا بازرگانییه‌ پاوانكاره‌كان Ùˆ سه‌رمایه‌داریی دارایی، درووستبوونی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌سه‌ر مانه‌وه‌ÛŒ بازرگانه‌ بچووكه‌كان، ورده‌ بورژوازی، چینه‌ كرێكاری Ùˆ چینه‌ كۆنباوه‌كان. سه‌رهه‌ڵدانی سه‌ندیكالیزم Ùˆ فاشیزم وه‌Ùƒ دژ‌كرده‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌ر ئاڵۆگۆرییه‌ÙƒÛŒ ئه‌تۆدا شیاوی شرۆڤه‌یه‌. هه‌روه‌ها ناكرێ كاریگه‌ریی فاشیزم له‌ سه‌رهه‌ڵدانی هزره‌ سیاسییه‌ دژه‌ تۆتالیتێرییه‌كان له‌ نیوه‌ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌مدا له‌به‌رچاو نه‌گیرێت. پاش سه‌رهه‌ڵدانی فاشیزم Ùˆ كه‌وتنه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌Ù… له‌ژێر كاریگه‌ریی ئه‌زموونی تاڵی فاشیزمدا، ڕووناكبیرانی كۆچبه‌ری ئه‌ڵمانی، به‌ بنه‌مای هزره‌ سیاسییه‌ باوه‌كاندا چوونه‌وه‌ Ùˆ به‌رهه‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ به‌رچاویان له‌ هزری سیاسیی دژه‌ تۆتالیتێری خوڵقاند.

له‌به‌رچاوگرتنی په‌یوه‌ندیی نێوان هزره‌ سیاسییه‌كان Ùˆ واقیع Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، له‌ هه‌مان كاتدا پێوانه‌یه‌Ùƒ بۆ پۆلێنكردنی هزره‌كان به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌Ù†. نووسه‌رانی تر، له‌ پۆلێنكردنی هزره‌ سیاسییه‌كانی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌مدا زۆر جار پێوانه‌ÛŒ فه‌لسه‌فی، ئه‌پیستێمۆلۆژی، مێژوویی Ùˆ ته‌نانه‌ت جوگرافیایییان به‌كار هێناوه‌.

پێوانه‌Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒÛŒ ئه‌وتۆ، هه‌رچه‌نده‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ له ‌ڕووی ئاسانكردنه‌وه‌ÛŒ خوێندنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ هزرانه‌دا سوودبه‌خش بن، به‌ڵام تێگه‌یشتنێك به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌Ù† كه‌ ته‌نیا پشت به‌ ئه‌نالیز،  به‌ واتا لۆژیكییه‌كه‌ÛŒ وشه‌وه‌ ده‌به‌ستێ Ùˆ له‌ توانایان به‌ده‌ره‌ كه‌ بتوانن تێكه‌ڵاوی یان دۆزینه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌كان Ùˆ  سیاقی گشتیی هزره‌ سیاسییه‌كانی ئه‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌ به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌Ù†.

بۆ به‌ده‌سته‌وه‌دانی پۆلێنكردنێكی ماناداری ئه‌Ùˆ هزرانه،‌ لێره‌دا چوار ته‌وه‌ری سه‌ره‌ÙƒÛŒ هه‌ڵبژێردراوه‌ كه‌ له‌سه‌ر یه‌ك، وا دیته‌ به‌رچاو، ڕوونكه‌ره‌وه‌ÛŒ سروشتی هزره‌كان بن:

یه‌كه‌Ù…ØŒ دابه‌شكردنی هزره‌كان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ته‌وه‌ری یۆتۆپیایی یان ئایدۆلۆژیبوون، به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ "كارڵ مانهایم" بیرمه‌ندی ئه‌ڵمانی، كه‌ له‌ كتێبی "ئایدۆلۆژیا Ùˆ یۆتۆپیا" Ùˆ نووسینه‌كانی تریدا به‌كاری هێناوه‌. دووه‌Ù…ØŒ Ú†Ù‡‌Ù¾ یان ڕاستبوون به‌ واتای گشتیی وشه‌ØŒ كه‌ به‌‌ درێژاییی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… وه‌Ùƒ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی هزر Ùˆ  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ سیاسییه‌كان هاتۆته‌ هه‌ژمار. سێیه‌Ù…ØŒ دیموكراتی یان ده‌سه‌ڵاتخوازبوون، كه‌ چاودێره‌ به‌سه‌ر چۆنیه‌تیی ڕێكخستنی ئۆرگانیزمی كۆمه‌ڵگا Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی Ùˆ جۆری په‌یوه‌ندی Ùˆ سنووری ده‌ستڕۆیشتوویی Ùˆ ئه‌ركه‌كانی تاك Ùˆ حكوومه‌ت له‌ هه‌مبه‌ر یه‌كتردا. چواره‌Ù…ØŒ په‌یوه‌ندیی هزره‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ سه‌ره‌كییه‌كان، كه‌ وه‌Ùƒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی یان سه‌رچاوه‌ÛŒ پشتگیری له‌Ùˆ هزرانه،‌ دێنه‌ هه‌ژمار.

"مانهایم" له‌ كتێبی ئاماژه‌پێكراودا، Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ هزره‌ سیاسییه‌كان Ùˆ گۆڕانی ناوخۆیان، پاشكۆی گۆڕانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئابووری Ùˆ مێژوویییه‌كانه‌. به‌Ùˆ واتایه‌ كه‌ "كلیلی تێگه‌یشتن له‌ گۆڕانی هزره‌كان، ده‌بێ له‌ ئاڵۆگۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان Ùˆ چاره‌نووسی ئه‌Ùˆ چینانه‌دا بدۆزرێته‌وه‌ كه‌ هه‌ڵگری ئه‌Ùˆ هزرانه‌Ù†". ناوبراو بۆ پێشاندانی په‌یوه‌ندیی نێوان جیهانی هزر Ùˆ ژیانی گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌وتۆته‌ تاووتوێكردنی هزری كۆنه‌پارێزی (كۆنسێرڤاتیزم) به‌تایبه‌ت له‌ ئه‌ڵمانیای پاش Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ فه‌ره‌نسا. به‌ بۆچوونی ناوبراو، هزری كۆنه‌پارێزانه‌ دژ‌كرده‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ فكری بوو، به‌ ڕووی Ú•Ù‡‌وتی وێرانبوونی جیهانی كۆن، كه‌ له‌ ئاكامی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌قڵخوازی Ùˆ سه‌رمایه‌داریدا به‌گوڕتر ببوو. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ØŒ هه‌ڵگرانی هزری كۆنه‌پارێزانه‌ ئه‌Ùˆ گرووپانه‌ بوون كه‌ كهو‌تبوونه‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ ئه‌قڵانیه‌تی كاپیتالیستانه‌.

 "مانهایم"  له‌Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌دا، به‌تایبه‌ت باس له‌ ورده‌ بورژوازی، جوتیاران Ùˆ ئه‌رێستۆكراته‌كان ده‌كات. به‌Ùˆ شێوه‌یه‌ كۆنه‌پارێزی له‌ دژی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی سه‌رده‌Ù…ÛŒ ڕۆشنگه‌ری، سه‌ری هه‌ڵدا Ùˆ كه‌وته‌ دژایه‌تیكردنی ده‌سكه‌وته‌كانی، بۆ نموونه‌ هزری مافه‌ سروشتییه‌كان، گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سه‌روه‌ریی Ú¯Ù‡‌Ù„. "مانهایم" له‌ ده‌ره‌نجامی باسه‌كه‌یدا ده‌ڵێت: "ناكۆكیی سیاسی، ژیرخانی ئایدۆلۆژی Ùˆ فه‌لسه‌فه‌یه‌ØŒ شكڵ Ùˆ شێوه‌ ده‌داته‌ ئامانج Ùˆ مه‌به‌سته‌كانی جیهانبینیی گرووپ". به‌ بۆچوونی ناوبراو بارودۆخی ژیان Ùˆ ناكۆكیی به‌رژه‌وه‌ندیی چین Ùˆ گرووپه‌ باڵاده‌ست Ùˆ بنده‌سته‌كان، ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌رهه‌ڵدانی بۆچوونه‌ فكرییه‌ دژ‌یه‌كه‌كان كه‌ وه‌Ùƒ "ئایدۆلۆژیا Ùˆ یۆتۆپیا" ناویان ده‌با. ئایدۆلۆژیا، به‌رهه‌Ù…ÛŒ چینه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان Ùˆ پاساوده‌ری دۆخی هه‌نووكه‌یییه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ ببێته‌ جیهانبینیی سه‌رده‌Ù…ÛŽÙƒ. له‌ هه‌مبه‌ردا، یۆتۆپیا، ده‌ڕبری ئامانج Ùˆ هیواكانی چینه‌ بنده‌ست Ùˆ بێده‌سه‌ڵاته‌كانه‌. ئایدۆلۆژیا هۆكاری پێكهاتنی سه‌قامگیریی سیاسییه‌ØŒ به‌ڵام یۆتۆپیا به‌ستێنی فكریی Ø´Û†Ú•Ø´ Ùˆ سه‌رهه‌ڵدان، ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. به‌هه‌ر حاڵ، سه‌رجه‌Ù… شێوازه‌ فكرییه‌كان، وه‌Ùƒ Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ بارودۆخی بوونی به‌شه‌ جیاجیاكانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ له‌ Ú•Ù‡‌وتی گرژییه‌ سیاسی Ùˆ مێژوویییه‌كانی كۆمه‌ڵگادا، دێنه‌ هه‌ژمار. یۆتۆپیا، Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ ویسته‌كانی چینه‌ بنده‌سته‌ نوێیه‌كان، یان چینه‌ ڕووه‌Ùˆ‌نه‌مانه‌كان بێت.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ جیاكارییه‌كه‌ÛŒ "مانهایم" له‌ نێوان ئایدۆلۆژیا Ùˆ یۆتۆپیادا، ده‌كرێ له‌ ڕوانگه‌یه‌كه‌وه‌ هزره‌ سیاسییه‌كانی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ به‌ دوو ده‌سته‌ دابه‌Ø´ بكرێن: یه‌كه‌Ù…ØŒ هزره‌ یۆتۆپیایییه‌كان، واتا ئه‌وانه‌ÛŒ به‌ زۆری به‌دوای Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ Ùˆ گۆڕینی دۆخی هه‌نووكه‌یییه‌وه‌ بوونه‌ و، دووه‌Ù…ØŒ هزره‌ ئایدۆلۆژیایییه‌كان، كه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان پاساوده‌ری دۆخی هه‌نووكه‌یین. به‌Ùˆ شێوه‌یه‌ هزره‌ ده‌ركه‌وتووه‌كانی ده‌وروپشتی  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ÛŒ كرێكاری، هه‌ر هه‌موویان، به‌تایبه‌ت سۆسیالیزم، سۆسیال دیموكراسی، سه‌ندیكالیزم Ùˆ تا ڕادده‌یه‌Ùƒ ئه‌نارشیزمیش، به‌Ù… واتایه‌ یۆتۆپیایی بوونه‌.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ته‌وه‌ری دووه‌Ù…ÛŒ پۆلێنكردنی هزره‌ سیاسییه‌كان، واتا Ú†Ù‡‌Ù¾ یا ڕاستبوون، ده‌كرێ باس له‌ هزره‌ پۆتۆپیایییه‌ ڕاستئاژۆكانیش بكرێت. هزره‌ ڕاستئاژۆ ڕادیكاڵه‌كان، به‌تایبه‌ت هزره‌ فاشیستییه‌كانیش، وه‌Ùƒ هزری یۆتۆپیایی دێنه‌ هه‌ژمار كه‌ هیوا Ùˆ ئامانجه‌كانی  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ ورده‌ بورژوایییه‌كان Ùˆ چینه‌ كۆنه‌كان پێشان ده‌ده‌Ù†. له‌ ئه‌نجامی هه‌ڵوێسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ورده‌ بورژوایی Ùˆ چینه‌ كۆنه‌كان Ùˆ دژهكرده‌وه‌یان له‌ به‌رامبه‌ر كه‌ÚµÙ‡‌كه‌بوونی سه‌رمایه‌ له‌ ده‌ست بورژوازی Ú¯Ù‡‌وره‌دا Ùˆ به‌رفراوانبوونه‌وه‌ÛŒ مۆدێرنیزم Ùˆ سێكولاریزمدا، Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒ بۆچوونی فاشیستییانه‌ له‌دایك بوون.

 Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ یۆتۆپیایییه‌كانی ورده‌ بورژوازی، هه‌رچه‌نده‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌ندێ هۆكاری بونیادییه‌وه‌ كه‌مده‌وامتر بوونه‌ØŒ به‌ڵام له‌ چوارچێوه‌ÛŒ هه‌ندێ ئه‌فسانه‌ÛŒ به‌هێزدا، توانیویانه‌ ئامانجه‌كانی هه‌ندێكی تر له‌ چینه‌ كۆنه‌كان زیندوو بكه‌نه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت، دواجار ورده‌ بورژوازی، هه‌ندێ جار له‌ژێر هه‌ژموونی چینه‌ كۆنه‌كاندا بوو، به‌ڵام زۆرتر كه‌وته‌ ژێر هه‌ژموونی چینه‌ نوێیه‌كان. به ‌هه‌ر حاڵ، فاشیزم، هه‌ر  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسی نه‌بووه‌ØŒ به‌ڵكوو وه‌Ùƒ بۆچوونێكی به‌رده‌وام له‌ هزری سیاسیدا دێته‌ هه‌ژمار، كه‌ هه‌ڵقووڵاوی هه‌ڵوێسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ تایبه‌ته‌كانه‌. به‌گشتی ئه‌Ùˆ گرووپانه‌ÛŒ له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌Ùˆ هه‌ڵوێستانه‌ دامه‌زراون، به ‌ده‌ست ده‌ركه‌وته‌كانی ژیانی مۆدێرنه‌وه‌ ئازاریان چێشتووه‌ Ùˆ له‌Ùˆ ڕووه‌وه‌ هه‌ندێ هاوده‌ستییان له‌ناو چینه‌ كۆنه‌كان، به‌تایبه‌ت له‌ناو جوتیارانیشدا بۆ خۆیان دۆزیوه‌ته‌وه‌.

له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا، بزووتنه‌وه‌ÛŒ فكریی ڕاستی ڕادیكاڵ، له‌چاو  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ÛŒ فكریی Ú†Ù‡‌Ù¾ÛŒ ڕادیكاڵ، كه‌ ‌ به‌  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ÛŒ كرێكارییه‌وه‌ پشتئه‌ستوور بووه، یه‌كڕیزی Ùˆ ده‌وامێكی كه‌متری هه‌بووه‌. هزره‌ Ú¯Ù‡‌ڵاڵه‌بووه‌كانی ده‌وروپشتی  Ø¨Ø²ÙˆÙˆØªÙ†Ù‡‌وه‌ÛŒ كرێكاری، داهاتووی خۆیان به‌ سه‌ركه‌وتنی چین یان هێزێكی كۆمه‌ڵایه‌تیی نوێ Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی مرۆڤی نوێوه‌ گرێ ده‌دا، له‌ كاتێكدا یۆتۆپیای ڕاستئاژۆی ڕادیكاڵ خه‌ریكی بووژاندنه‌وه‌ Ùˆ پاساودانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ماددی Ùˆ مه‌عنه‌وییه‌كانی هه‌ندێ له‌Ùˆ هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌‌ بووه‌ كه‌ به‌ره‌Ùˆ نه‌مان ده‌چوون. له‌ هه‌مان كاتدا هزره‌ ڕاسته‌ ڕادیكاڵه‌كان Ùˆ هزره‌ كۆنه‌پارێزه‌كان، له‌ ڕووی نزیكیی هه‌ڵوێسته‌كانی گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ پشتیوانه‌كانیان، په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ شاراوه (نه‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŒ)‌ Ùˆ قووڵیان پێكه‌وه‌ هه‌بووه‌ Ùˆ له‌Ùˆ ڕووه‌وه‌ هزره‌ كۆنه‌پارێزه‌كانیش خاوه‌Ù† تێكچنراوه‌یی Ùˆ جۆراوجۆریی تایبه‌ت به‌ خۆیانن.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ سیمبۆله‌كانی هزره "ئایدۆلۆژییه‌كان" به‌ واتای به‌رباسی "مانهایم"ØŒ ده‌كرێ له‌ لیبرال دیموكراسی Ùˆ جۆره‌كانی كۆنه‌پارێزی Ùˆ لیبرالیزمی نوێدا بدۆزرێنه‌وه‌ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ڵوێسته‌كانی گرووپه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان Ùˆ چینه‌ نوێیه‌كان له‌ ناوخۆی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نیدا هاوشانن. به‌Ùˆ شێوه‌یه،‌ نووسه‌ر بڕوای وایه‌ كه‌ به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌ هزره‌كانه‌وه،‌ ناكرێ به‌باشی له‌ هزره‌ سیاسییه‌كانی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… بگه‌ین. هه‌روه‌ها نووسه‌ر ده‌ڵێت: به‌تایبه‌ت ناكرێت ئه‌Ùˆ هزرانه‌ÛŒ ڕاشكاوانه‌ خاوه‌Ù†ÛŒ لایه‌Ù†ÛŒ كرده‌یی Ùˆ سیاسیین، به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú†Ù‡‌مكه‌ ئه‌بستراكته‌كان (به‌Ùˆ جۆره‌ÛŒ له‌ پۆلێنكردنه‌ فه‌لسه‌فییه‌كاندا ده‌كرێ)ØŒ Ù¾Û†Ù„ÛŽÙ† بكرێن.

ئه‌Ù… كتێبه (به‌رگی یه‌كه‌Ù…)‌ له‌ ‌(10) به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه، به‌Ù… شێوه‌یه‌ÛŒ خواره‌وه‌:

به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…: ماركسیزمی ئۆرتۆدۆكس

به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…: ڕێڤیزیۆنیزم له‌ ماركسیزمدا

به‌Ø´ÛŒ سێیه‌Ù…: ماركسیزمی شۆڕشگێڕانه‌

به‌Ø´ÛŒ چوارم: لینین، لینینیزم Ùˆ ماركسیزمی سۆڤیه‌ت

به‌Ø´ÛŒ پێنجه‌Ù…: ماركسیزمی فه‌لسه‌فی Ùˆ ئایدیالیسته‌ هیگڵییه‌كان

به‌Ø´ÛŒ شه‌شه‌Ù…: ماركسیزمی Ú•Ù‡‌خنه‌گرانه‌

به‌Ø´ÛŒ حه‌وته‌Ù…: ماركسیزمی بوونگه‌را

به‌Ø´ÛŒ هه‌شته‌Ù…: ماركسیزمی بونیادگه‌را

به‌Ø´ÛŒ نۆیه‌Ù…: ماركسیزم Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌رمایه‌داری

به‌Ø´ÛŒ ده‌یه‌Ù…: ماركسیزم Ùˆ پرسی ئیستیعمار، پاشكۆیی Ùˆ دواكه‌وتوویی

له‌ كۆتاییشدا، نووسه‌ر كۆبه‌ندی ماركسیزمی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… ده‌خاته ‌ڕوو.

 

بۆ زانیاریی زیاتر Ùˆ دابه‌زاندنی كتێبه‌كه،‌ بڕوانه‌:

حۆسێن به‌شیرییه‌ØŒ مێژووی بیری سیاسیی سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ به‌رگی یه‌كه‌Ù…ØŒ بیری ماركسی، وه‌رگێڕانی: ناسر ئیبراهیم زاده‌ØŒ هه‌ولێر: خانه‌ÛŒ موكریانی بۆ چاپ Ùˆ بڵاوكردنه‌وه‌(چاپخانه‌ÛŒ موكریانی)ØŒ 2013.

 Ù„ینکی دابەزاندنی کتێبەکە http://www.mukiryani.com

 

"History of Political Thought in the 20th Century" [2 volumes]; vol I, Marxist Thought; vol. II, Liberal and Conservative Thought (Tehran: Nay Press, 1994-96).

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون