PÊNÛS
 
ئیشكالیەتی دیالكتیكی مێژوویی Ù„Û• ته‌لەعفەر 
     2017-09-09
عه‌بدوڵڕه‌حمان كه‌ریم ده‌روێش

ئیشكالیەتی دیالكتیكی مێژوویی Ù„Û• ته‌لەعفەر

(جەنگ لەسەر مێژوو)

پاژی دووەم:

عەبدولڕەحمان كەریم دەروێش

پێشەكی:

ته‌لەعفەر ناوچەیەكی ئاوەدان Ùˆ ڕەنگینە و، ڕەگوڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمانێكی زۆر كۆن، بەڵام پچڕانێكی زۆر Ù„Û• Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŒ مێژووییی ئەم ناوچەیەدا بەدی دەكرێت. زۆربەی تۆمارە مێژوویییەكان Ù„Û• چەند سەدەیەكی دیاریكراودان؛ وەكوو ئەوەیە ئەو ناوچەیە چاخ Ùˆ سەردەمەكانی دیكەی نەبینیبێت. ئەم حاڵەتەیش لای لایەنەكان دەگۆڕدرێن. هەر لایەنێك سەردەمێكی وەكوو سەرەتای مێژوو دیاریی كردووە Ùˆ چیتر بە مێژوویەكی دیكە ڕازی نابێت. بەئاشكرا دیارە جەنگێك لەسەر مێژووی ته‌لەعفەر بەرپا بووە؛ ئەو جەنگەیش دەمێكە بەڕێوە دەچێت Ùˆ چەند لایەنێك بەشداریی تێدا دەكەن.

Ù„Û• 15/8/2017دا Ù„Û• حەوزەی نەجەف، Ù„Û• وتارێكدا بەرامبەر بە هەزاران ئەندامی حەشدی شەعبی، ÙƒÛ• بڕیار دراوە بەشداریی جەنگی ته‌لەعفەر بكەن، سەید سافی ڕای گەیاند: "ئەم جەنگە، جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ مێژوویییە؛ سەركەوتنیش Ù„Û•Ù… جەنگەدا ڕاستكردنەوەی مێژووە و، گێڕانەوەی دادپەروەرییە بۆ بنەماڵەی پێغه‌مبەر."([1]) بەم پێیەیش، ڕوون دەبێتەوە ÙƒÛ• هەر تۆماركردنێكی مێژوویی بۆ ته‌لەعفەر Ùˆ ساغكردنەوەی ڕووداوێكی مێژوویی، ڕاستەوخۆ كاریگەری لەسەر مێژووی هەموو ناوچەكە دروست دەكات. ئەم بابەتە Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات ئیشكالیەتی دیالكتیكی مێژووی ته‌لەعفەر بخاتە ڕوو، بە مەبەستی ڕوونكردنەوەی ڕەهەندێكی ئاڵۆز Ù„Û• ڕەهەندەكانی ململانێ، ÙƒÛ• هەموو ناوچەكەی گرتووەتەوە و، هۆكارەكانی پشت ئەم جەنگە دەردەخات Ùˆ كاریگەرییەكانی دەخاتە ڕوو.

  1. Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŒ مێژووی ته‌لەعفەر:

ته‌لەعفەر ناوچەیەكی مێژوویی Ùˆ دێرینە و، ئاسەواری سەرجەم شارستانییەته‌كانی چاخە كۆنەكانی تێدا هەیە. Ù„Û• سەردەمی ئاشوورییەكاندا زۆر بایەخیان بە ته‌لەعفەر دەدا. هەندێك دەڵێن، قەڵاكەی Ù„Û•Ùˆ سەردەمەدا دروست كراوە. Ù„Û• سەردەمی ئاشووریدا گرنگی Ùˆ بایەخێكی زۆری هەبوو. ئاشوورییەكان بە بەهەشت ناویان دەبرد؛ بەهەشتی خوداوەندی عیشتار. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ شنگال بەشێك بوونە Ù„Û• دەوڵەتی میتانی، دواتریش حیتییەكان (Hittite). Ù„Û•Ú¯Û•Úµ شنگال Ùˆ ناوچەكانی دەوروبەریان مەیدانی جەنگی سەرەكی بوونە Ù„Û• نێوان حیتییەكان Ùˆ ڕۆمانییەكان و، Ù„Û• نێوان ساسانییەكان Ùˆ ڕۆمانییەكانیشدا بنكەیەكی جەنگ Ùˆ ململانێ بووە. ڕۆمانییەكان ناویان نابوو تلسافاتا و، لەژێر فەرمانڕەواییی بیزەنتییەكاندا بوو؛ ساڵی640 كەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ئیسلامی. دواتر خەواریجەكان كۆنتڕۆڵیان كرد، تاوەكوو Ù„Û• ساڵی 740دا ئەمەوییەكان Ù„Û• دیمەشقەوە داگیریان كرد Ùˆ خەواریجەكانیان دەركرد. ئەمەوییەكان كردیان بە پایتەختی ویلایەتێك بە ناوی "جەزیرە" و، "مەروانی كوڕی Ø­Û•ÙƒÛ•Ù…"ØŒ میری ئەو ناوچەیە بوو. Ù„Û• 750ÛŒ زایینیدا دوڵەتی ئەمەوی Ù„Û• جەنگێكدا Ù„Û• نزیك زیێ گەورە لەسەر دەستی عەباسییەكان ڕووخا.([2]) Ù„Û• سەردەمی ئیسلامیدا گرنگییەكی زۆری پەیدا كرد، چونكە بنكەیەكی سەرەكیی بازرگانی بووە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتی بیزەنتی. Ù„Û• سەردەمی ئەیوبیدا ته‌لەعفەر Ùˆ شنگال گەشەیەكی یه‌كجار زۆریان كرد، چونكە بنكەیەكی سەرەكیی دەوڵەتی ئەیوبی بوون. دواتر بوو بە بەشێك Ù„Û• دەوڵەتی "Ù…Û•Ú¯Û†Ù„/ مەغۆل"ØŒ دواتر بوو بە بەشێك Ù„Û• دەوڵەتی جەلائری و، ئینجا بوو بە بنكەیەكی سەرەكیی هەڵمەتی تەیموورە Ù„Û•Ù†Ú¯. تاوەكوو ئێستا ئەو بازگەیەی تەیموورە Ù„Û•Ù†Ú¯ Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت "تەیمورلر یولی" Ùˆ سەنتەرێكی گرنگی دەوڵەتی قەرەقۆینلۆ Ùˆ ئاققۆینلۆ بوو؛ Ù„Û• 1504دا، بوو بە بەشێك Ù„Û• دەوڵەتی سەفەوی. ([3])                           

  1. ئیشكالیەتی مێژووی ته‌لەعفەر Ù„Û• سەردەمی عوسمانیدا:

ته‌لەعفەر، وەكوو زۆربەی شار Ùˆ شارۆچكەكانی كوردستان، پشتیوانیی دەسەڵاتی عوسمانییەكانی كرد بە Ù‡Û†ÛŒ ناكۆكییان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەفەوییەكاندا و، Ù„Û• جەنگی چاڵدێران Ù„Û• 1516دا بەشداریی كرد.([4]) بەڵام Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا ته‌لەعفەر هەرگیز بە فەرمانڕەواییی ڕاستەوخۆی عوسمانییەكان ڕازی نەدەبوون، بەتایبەت عەشیرەتەكانی دەوروبەری ته‌لەعفەر. بە شێوەیەكی گشتی، هەموو ناوچەكە، لەناویشیدا ته‌لەعفەر، بە Ù‡Û†ÛŒ سیاسەتی عوسمانییەوە Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ نەدەكرد؛ وردەوردە ته‌لەعفەریش بچووك دەبوویەوە. Ù„Û• كاتی قەدەغەكردنی یەنەكجەرییەكان (ئینكشارییەكان) Ù„Û• ساڵی 1826دا شوێنكەوتووانی بەكتاشی Ù„Û• ته‌لەعفەر كەوتنە ژێر گوشارێكی زۆر، بەتایبەت دوای ئەوەی عوسمانییەكان سیاسەتی تەتریك Ùˆ مەركزیكردنیان دەست Ù¾ÛŽ كرد، والیی مووسڵ، (محەمەد پاشا ئینجە بیرقدار)ØŒ ساڵی 1834 دەستی كرد بە هێرشكردن بۆ سەر ته‌لەعفەر. چەندین جار Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دا، سەركەوتوو نەبوو، دواتر بە Ù‡Û†ÛŒ خیانەتی ناوخۆییی عەشیرەتەكانییەوە، Ù„Û• ساڵی 1841دا Ù‡Û•Ú•Ù‡‌شەكانی سەری گرت و، توانیی ته‌لەعفەر داگیر بكات. Ù„Û•ÙˆÛŽØ´ چەند بڕیارێكی چارەنووسسازی دەركرد ÙˆÛ•Ùƒ:

  1.  Ø³Û•Ù¾Ø§Ù†Ø¯Ù†ÛŒ ئاخاوتن بە زمانی عوسمانی و، ڕێگریكردن Ù„Û• بەكارهێنانی هەر زمانێكی دیكە. ئەم بڕیارەیش تەنیا Ù„Û• ته‌لەعفەر ماوەی 78 ساڵ جێبەجێ كرا. هیچ سەرچاوەیەك نییە ڕوونی بكاتەوە هۆكاری ئەم بڕیارە تایبەتەی عوسمانییەكان Ú†ÛŒ بووە. هەندێك Ù„Û• سەرچاوەكان دەڵێن، "ئینجە بیرقدار" Ù„Û• جەماعەتی تەنزیماتی تۆرانی بوو Ùˆ بە عەقڵییەتی توركیزم كاری دەكرد، بەڵام ئەوە هەر بەناڕوونی دەمێنێتەوە Ú©Û• بۆچی ئەو بڕیارە تەنیا لەسەر ته‌لەعفەر جێبەجێ كرا؟
  2.  Ø³Û•Ù¾Ø§Ù†Ø¯Ù†ÛŒ مەزهەبی حەنەفی بەسەر ته‌لەعفەرییەكاندا؛ بەمەیش ڕێبازە سۆفیگەرییەكانی "قادری"ØŒ "نەقشی" Ùˆ "بەكتاشی"ØŒ تووشی گیروگرفت بوونەوە.
  3.  Ú•ÙˆÙˆØ®Ø§Ù†Ø¯Ù†ÛŒ شوورای سەرەكیی قەڵای ته‌لەعفەر؛ ئەمەیش وای كرد، بە قسەی مارك سایكس، چیتر ته‌لەعفەرییەكان نەتوانن وەكوو جاران دژی بەدەوییەكان بجەنگن.

Ù„Û• ساڵی 1860دا جەنگی ناوخۆیی Ù„Û• ته‌لەعفەر دەستی Ù¾ÛŽ كرد؛ ئەو جەنگە ڕوخسارێكی ئایینی - مەزهەبی Ùˆ ڕەهەندێكی عەشیرەتگەریی هەبوو، Ú©Û• ئەمانە هۆكاری سەرەكیی ئەو جەنگە بوون. جگە لەوەیش، ڕەنگدانەوەی ململانێیەك بوو Ù„Û• نێوان كەلتووری كشتوكاڵی Ùˆ كەلتووری ئاژەڵداریدا. ئەمە هەمووی بە سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی دەوڵەتی عوسمانی بوو، ÙƒÛ• Ù„Û• مووسڵەوە هەوڵیان دەدا ئەم جەنگە بەردەوام بێت. لایەنەكانی جەنگ بریتی بوون Ù„Û•:

  1. عەشیرەتە موسڵمانەكان و ئێزدییەكان.
  2. مەسیحییەكان و عەشیرەتە كۆچەرەكان.
  3. گوندە كشتوكاڵییەكان و عەشیرەتە ئاژەڵدارییەكان.
  4. جەنگ لە پێناو داگیركردنی سەرچاوەكانی ئاودا.
  5. جەنگ لە نێوان بەكتاشییەكان و عەشیرەتە سوننییەكاندا.

Ù„Û• 1880دا دانیشتووانی ته‌لەعفەر، بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ دانیشتووانی مووسڵ، پشتیوانیی خۆیان بۆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ "Ø´ÛŽØ® عوبەیدوڵڵای نەهری" دەربڕی. ئەویش دەیویست مووسڵ بكات بە پایتەختی ئەو دەوڵەتەی دەیویست دای بمەزرێنێت Ùˆ عوسمانییەكان بە هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµ Ùˆ تەقەڵڵایانەوە، ڕێگرییان كرد Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ø´ÛŽØ® عوبەیدوڵڵا بۆ ئەو ناوچەیە بكشێتەوە. Ù„Û• 1890دا جەنگی ناوخۆیی، بە پێکهێنانی ئاشتی Ù„Û• نێوان لایەنەكانی جەنگدا كۆتایی هات.

3. مێژووی هاوبەش Ù„Û• نێوان ته‌لەعفەر Ùˆ شنگالدا:

ته‌لەعفەر Ùˆ شنگال یەك ناوچەن Ùˆ هەر Ù„Û• سەرەتای مێژووەوە ته‌لەعفەر بەشێك بووە Ù„Û• شنگال؛ دواتر لەبەر چەندین هۆكاری ئاڵۆز، بنیادی ئیتنی Ùˆ بیروباوەڕی ته‌لەعفەر جیاواز بوو Ù„Û• Ù‡ÛŒ شنگال.([5]) Ù„Û• كاتێكدا ئەم بنیادە ئیتنی Ùˆ ئایینییە، تەواوكەری یەكبوونە؛ هەرچەندە تاوەكوو ئێستا ڕەگەزی لەیەكچووی ئایینی Ùˆ ئیتنی Ù„Û• نێوان ته‌لەعفەر Ùˆ شنگالدا هەر ماوە. شنگال Ùˆ ته‌لەعفەر هەردووكیان Ù„Û• بناری یەك زنجیرە شاخن Ùˆ لەناو یەك بازنەی جیۆلۆژیدان. Ù„Û• ڕووی ئیدارییەوە، ته‌لەعفەر بەشێك بووە Ù„Û• شنگال؛ تەنیا Ù„Û• سەردەمی ئەمەویدا نەبێت، ÙƒÛ• ته‌لەعفەر خۆی پایتەختی ویلایەتی جەزیرە بووە. شنگال سەر بە مووسڵ بووە، بەمەیش ته‌لەعفەر بووەتە بەشێك Ù„Û• مووسڵ. Ù„Û• ساڵی 1871دا شنگال بەشێك بووە Ù„Û• دێرەزوور، بەڵام دوای 5 ساڵ گەڕێندرایەوە بۆ سەر مووسڵ. سەرجەم فەرمانەكانی سەر ئێزدییەكان، ÙƒÛ• Ù„Û• مووسڵ Ùˆ بەغدا دەرکراون، Ù„Û• ته‌لەعفەرەوە هێرشەكەیان ئەنجام داوە. دانیشتووانی ته‌لەعفەریش، وەكوو شنگالییەكان، ڕەتیان دەكردەوە لەناو سوپای عوسمانییەكاندا خزمەتی "سه‌فه‌ربه‌رلیك- Safarberlik" (خزمەتی سەربازی) بكەن. Ù„Û• ساڵی 1917دا عوسمانییەكان هێزێكی زۆریان Ù„Û• ته‌لەعفەر ÙƒÛ† كردەوە بۆ ئەوەی جینۆسایدێكی دیكە Ù„Û• شنگال ئەنجام بدەن، بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ جەنگ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئینگلیز Ù„Û• 1918دا، ئەو پلانە سەری نەگرت.

Ù„Û• سەرچاوەكاندا باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەكرێت، بە Ù‡Û†ÛŒ سیاسەتی عوسمانییەوە كەلتوور Ùˆ ئایین Ùˆ ئایینزای ته‌لەعفەر تووشی گۆڕانكارییەكی زۆر بوون. بەمەیش پەیوەندیی كۆمەڵایەتی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ شنگال ÙƒÛ•Ù… بووەوە و، كێشەیەكی یه‌كجار گەورە بۆ شنگال دروست بوو، چونكە ئەوكات ته‌لەعفەرییەكان، بوون بە Ù‡ÛŽÚµÛŒ پێشكەوتووی جیهادكردن Ù„Û• دژیان. Ù„Û•Ùˆ كاتەیشەوە ژمارەی ئێزدییەكان لەناو ته‌لەعفەردا، بە Ù‡Û†ÛŒ دەركردن Ùˆ ئەشكەنجەدانیان، بەرەو ÙƒÛ•Ù…ÛŒ دەڕۆیشتن، Ú©Û• دواتر ته‌لەعفەر بوو بە بنكەیەكی سەرەكیی لەشكركێشی دژی شنگال. پاشان Ù„Û• ڕووی ئیدارییەوە ته‌لەعفەر Ù„Û• شنگال جیا كرایەوە، بۆ ئەوەی شنگال بچووك بكرێتەوە Ùˆ پەراوێز بخرێت.([6])    

  1. دیالكتیكی ململانێ لەسەر شوێنەوار و ڕهەندەكانی:

ته‌لەعفەر ناوچەیەكی دێرینە Ùˆ مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر و، چەندین ئەفسانە لەناو ته‌لەعفەردا، هێشتا بەزیندوویی، تێگەیشتن Ùˆ هەست Ùˆ سۆزی دانیشتووانەكەی پڕجۆش Ùˆ خرۆش دەكات. Ù„Û• ناوچەی ته‌لەعفەر Ùˆ بەتایبەت Ù„Û• ئاڤكەنی (عیاضیة) 10 ئەشكەوتی سەردەمی مرۆڤی ÙƒÛ†Ù†ÛŒ لێیە، Ú©Û• شایەتحاڵی بوونی مرۆڤی سەرەتایین Ù„Û• ناوچەكەدا. جگە لەوەیش، 300 شوێنی ئاسەواری، Ù„Û• سنووری ئیداریی قەزای ته‌لەعفەر تۆمار كراون Ùˆ Ù„Û• نزیك ته‌لەعفەر زەقورەیەك ((Ziggurat هەیە، Ù„Û• هەمان دیزاینی زەقورەی كاشییەكانە، ÙƒÛ• Ù„Û• ئاگەرگوف (عەكركوفEkrkov)[7] بنیاد نراوە و، چەندین كڵێسا Ùˆ پەرەستگه‌ÛŒ ئایینە جیاجیاكانی لێیە و، چەندین مەرقەدی پیاوانی ئایینی Ù„Û•Ùˆ ناوچەیە Ù‡Û•Ù†. ئەوەی بەزەقی بەدی دەكرێت، خاوەندارێتیی ئەو ئاسەوارانەیه‌ لای پێكهاتە جیاوازەكانی ته‌لەعفەر. هەر پێكهاتەیەك خوێندنەوەی تایبەتی بۆ ئەو ئاسەوارانە هەیە و، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن پیرۆزیی باوەڕی تایبەتی خۆیان بەو ئاسەوارانە ببەخشن؛ ئەمەیش وا دەكات چەندین گرژی Ùˆ ململانێ سەر هەڵبدات. لایەنەكانی ململانێ لەسەر شوێنەوارەكان بەم شێوەیەن:

  1. زۆر لە شوێنە ئاسەوارییەكان لە نێوان ئایینەكاندا مشتومڕیان لەسەرە، بەتایبەت ئەوەی نێوان ئایینی مەسیحی و ئیسلام و ئێزدی. ئەمەیش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئیسلامەكان زۆر جار لەسەر شوێنی مەسیحی و ئێزدی مزگەوتی خۆیان بنیات ناوە.
  2. بوونی ململانێی زەق لەسەر مەرقەدی كەسایەتییەكان لە نێوان ئیسلام و مەسیحی لە لایەك و، لە نێوان مەزهەبەكانی ئیسلام لە لایەكی دیكەوە. زۆر جار مەرقەدی كەسایەتییەكی ئیسلام هەیە، مەسیحییەكان دەڵێن ئەوە كەسایەتییەكی مەسیحییە. بۆ نموونە، شوێنەوارێك هەیە ئیسلامی شیعە دەڵێن ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئیمام عەلی و، مەسیحییەكان دەڵێن، ئەمە شوێنی ڕەبەنێكی مەسیحییە.
  3. Ù„Û• ته‌لەعفەر ئاسەواری خدری زیندە (خدر ئیلیاس) هەیە؛ ئەم ئاسەوارە Ù„Û• لای مەسیحی Ùˆ ئێزدی Ùˆ ئیسلامەكان پیرۆزە Ùˆ هەموو ساڵێك Ù„Û• نێوان 19 بۆ 25ÛŒ مانگی شوبات جەژنی خدری زیندە دەكەنەوە. Ù„Û• ناوەڕاستی شەستەكاندا Ù„Û• نێوان مەزهەبەكانی ئیسلامدا ململانێ لەسەر ئاسەواری خدری زیندە سەری هەڵدا. گەورەی حەوزەی نەجەف ڕای گەیاند، خەوی بینیوە هەر 12 ئیمامەكانی شیعە هەموو ساڵێك Ù„Û•Ùˆ ئاسەوارە دادەبەزن، بۆ ئەوەی مڕازی خەڵك جێبەجێ بكەن؛ بەمەیش ئەو ئاسەوارە كرا بە ئاسەوارێكی پیرۆز Ù„Û• لای ئایینزای شیعەكان و، كەسانێكی زۆری ئایینەكانی دیكەیشی Ù„Û• شیعە نزیك كردەوە، یان بوون بە شیعە.

Ù„Û• مێژووی ناوچەكەدا چەندین جار پێكدادان لەسەر ئاسەوارەكان Ù„Û• لایەن شوێنكەوتووانی ئایین Ùˆ مەزهەبەكانەوە ڕووی داوە. شیعەكان بە گرنگی سەیری ئەو ئاسەوارانە دەكەن؛ تەنانەت Ù„Û• دێرزەمانەوە فەتوایەكی ئایینییان هەیە بۆ جیهادكردن Ù„Û• پێناو پاراستنی ئاسەوارە پیرۆزەكاندا، Ú©Û• حەشدی شەعبی لەسەر ئەم جۆرە جیهادە دروست كرا. Ù„Û• بەرامبەردا سوننەكان فەتوایەكیان ڕاگەیاندووە، بە ناوی جیهادی نەهێشتنی بتپەرستی، ÙƒÛ• بۆ ڕووخاندنی ئاسەواری پیرۆز لای ئایین Ùˆ ئایینزاكانی دیكە بەكاری دەهێنن و، Ù„Û• ئەنجامی جێبەجێكردنی ئەو فەتوایەدا داعش بڕیاری دا Ù„Û• مووسڵ Ùˆ ته‌لەعفەر Ùˆ شنگال ئاسەوارەكان لەناو بەرێت.

ئەنجام:

ته‌لەعفەر، وەكوو ناوچەكانی دیكەی عێراق، مێژوویەكی ئاڵۆزی هەیە، بە Ù‡Û†ÛŒ ململانێ لەسەر بەرحەقییەتی مێژوویی، ÙƒÛ• Ù„Û• نێوان پێكهاتەكاندا بەرپا بووە؛ ئەم حاڵەتەیش بووەتە Ù‡Û†ÛŒ شێواندن Ùˆ شاردنەوەی مێژووی هەموو ناوچەكە Ùˆ بەتایبەتیش ته‌لەعفەر. بۆیە مێژووی ململانێكان هێشتا بەزیندوویی ماونەتەوە. گرێی سەرەكی لەناو مێژووی ته‌لەعفەردا، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو گۆڕانكارییەی Ù„Û• باوەڕی ئایینی Ùˆ مەزهەبییەکەیدا ڕووی داوە و، بووەتە Ù‡Û•ÙˆÛŽÙ†ÛŒ سەرهەڵدانی گرژی Ùˆ ئاڵۆزی Ù„Û• ناوچەكەدا و، هاوکات بووەتە ستوونی سەرەكیی گۆڕینی ڕەگەزی ئیتنیی دانیشتووانەكەیشی؛ ئەم ئیشكالیەتەیش تاوەكوو ئێستا زیندووە Ùˆ بەتوندی Ù„Û•Ù… ساڵانەی دواییدا Ú•Û•Ù†Ú¯ÛŒ داوەتەوە، بەتایبەت Ù„Û• كارەساتی شنگالدا.

 

[1] . ناوبراو كارەساتی دیلەكانی ئالولبەیتی بۆ چەكدارەكانی حەشدی شەعبی گێڕایەوە، كه‌ Ù„Û•Ùˆ كاتەیدا Ú©Û• Ù„Û• ته‌لەعفەر بوون Ùˆ Ú†Û†Ù† لەژێر ئەشكەنجەدا هەندێكیان Ù„Û•ÙˆÛŽ مردوون Ùˆ Ú†Û†Ù† سەری ئیمام حسێن Ù„Û•Ùˆ شوێنە دانرا Ùˆ دواتر بەرەو دیمەشق بەڕێ كەوتن و، نەتەوانرا ڕزگار بكرێن و، داوای دەكرد ÙƒÛ• كاتی ڕزگاركردنی شوێنەوارەكانی ئالولبەیت Ù„Û• ته‌لەعفەر هاتووە، وەكوو تۆڵەسەندنه‌وه‌یه‌Ùƒ Ùˆ گێڕانەوەی كەرامەت بۆ ئەو بنەماڵەیە.

[2]. دەگوترێت سوپای تێكشكاوی ئەمەوییەكان Ù„Û• ته‌لەعفەرەوە هەڵكشانە سەر چیای شنگال؛ چەند ئەفسانەیەك هەیە دەڵێن، گوایە ئەو سوپایە باپیرانی ئێزدییەكانیانن. ئەم ئەفسانەیە بەعسییەكان پشتیوانییان Ù„ÛŽ دەكرد، بۆ ئەوەی Ú•Û•Ú¯ÛŒ ناوچەكە بگەڕێننەوە سەر نەتەوەی عەرەب Ùˆ پرۆسەی تەعریبكردنی ئێزدییەكانی Ù¾ÛŽ ببەستنەوە.

[3]. دەوڵەتی ئاققۆینلۆ پایتەختەكەی Ù„Û• تەبرێز بوو. كاتێك سەفەوییەكان لێیان هەڵگەڕانەوە، تەبرێزیان لەدەست دا، دواتر ماردینیان كرد بە پایتەخت و، بەردەوام بوون تاوەكوو 1508ØŒ دواتر ڕووخان. ته‌لەعفەر شارێكی سەرەكی بوو Ù„Û• سنووری باشووری ئەو دەوڵەتە بەرامبەر بیابان. چەند لایەنێك Ù„Û• ته‌لەعفەر زۆر بەشانازییەوە مێژووی خۆیان بۆ ئەو دەوڵەتە دەگەڕێننەوە.

[4] . لێرە دوو بۆچوونی مێژوویی هەیە: یەكەمیان دەڵێت، "یافەرییەكان=جافەرییەكان=عافەرییەكان" خەڵكی باكووری كوردستانن Ùˆ لەسەر باوەڕی كاكەیی بوون، Ù„Û• دوای چاڵدێران ته‌لەعفەریان Ù¾ÛŽ بەخشرا. بۆچوونی دووەم جەخت دەكاتەوە لەسەر ئەوەی یافەرییەكان، ÙƒÛ• كاكەیی بوون، Ù„Û• 1629دا دژی دەسەڵاتی سەفەوییەكان دەجەنگان Ùˆ پیشتوانیی عوسمانییەكانیان دەكرد بۆ گرتنەوەی ته‌لەعفەر Ùˆ كەركووك Ùˆ دواتر بەغدا و، Ù„Û• بەرامبەردا دەسەڵاتدارێتیی ته‌لەعفەریان Ù¾ÛŽ بەخشرا.

[5]. پرۆسەی گۆڕینی ئایینی دانیشتووانی ته‌لەعفەر پرسێكی یه‌كجار ئاڵۆز Ùˆ جێگه‌ÛŒ مشتومڕێكی زۆرە و، Ù„Û• مێژوودا یەكێكە Ù„Û• پرسە دەگمەن Ùˆ سەرسووڕهێنەرەكان؛ ئەنجامدانی لێكۆڵینەوە گرنگییەكی یه‌كجار زۆری هەیە.  

[6]. كاتێك ئینگلیز ناوچەكەی داگیر كرد، كەسایەتییەكی ئێزدی بە ناوی "Ø­Û•Ù…Û† شێرۆ"ÛŒ Ù„Û• ناوچەكەدا، كرد بە قایمقام، بەڵام ئەمە بوو بە ئیشكالیەتێكی زۆر گەورە Ùˆ لایەنی ئایینی زەق كرایەوە Ùˆ جیهاد دژی ئەم كارە ڕاگەیەندرا Ùˆ دژی ئینگلیز ڕاپەڕین كرا و، تاوەكوو ئێستا لەناو هەندێك Ù„Û• ته‌لەعفەرییەكان بە شێوازێكی زۆر خراپ ئەو سەردەمە دەگێڕنەوە Ùˆ دەیكەن بە دێوەزمە.

[7] پایتەختی كاشییەكان بوو و نزیك بەغدایە.

 
 
« ئیشكالیەتی كورد Ù„Û• عێراق، تا دێ ئاڵۆزتر دەبێت
« گرتنەوەی مووسڵ Ùˆ كێشه‌ی لادانی زێباری
« ڕەهەندەكانی بونیادی هزری نەتەوەییی عەرەبی Ù„Û• عێراق
« مووسڵ Ùˆ هەرێمی كوردستان؛ ململانێ، يان یەكبوونەوە
« ڕەهەندی ستراتیژیی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان Ùˆ مووسڵ
« پرسی كوردستان Ù„Û• هاوكێشەی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
« قووڵاییی جیوستراتیژیی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون