PÊNÛS
 
كه‌لتووری ستراتیژیی عێراق Ùˆ مه‌ترسییه‌كانی مانه‌وه‌ی كوردستان له‌م چوارچێوه‌یه‌دا 
     2017-09-09
پەرویز ڕەحیم

كه‌لتووری ستراتیژیی عێراق Ùˆ مه‌ترسییه‌كانی مانه‌وه‌ÛŒ كوردستان له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

پرسی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان یاخود مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراق، بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ پرسێكی په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان‌ØŒ له ‌هه‌مان كاتیشدا پرسێكی ستراتیژییه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشیدا. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ئه‌زموونی ڕابردووی كورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق Ùˆ ئاڵوگۆڕ Ùˆ گۆڕانكاریی‌ سیاسی، سه‌ربازی، كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ جیۆسیاسی Ùˆ... ده‌ریان خستووه‌ كه‌ كورد ناتوانێت درێژه‌ به‌ مانه‌وه‌ Ùˆ بوونی خۆی له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا بدات و، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ به‌Ø´ÛŽÙƒ بێت له‌ ئاشتی Ùˆ ئاسایشی ناوخۆیی Ùˆ ناوچه‌یی، پێویسته‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناسنامه‌یی Ùˆ سیاسی Ùˆ یاساییی سه‌ربه‌خۆی خۆی هه‌بێت. ئه‌Ù… ئه‌زموونه‌ تاڵانه‌ÛŒ كورد ته‌نانه‌ت پاش ئه‌زموونی ساڵی 2003 Ùˆ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ÛŒ كورد بۆ بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ عێراقێكی نوێی دیموكراسی-فیدراڵی Ùˆ فره‌یی كه‌ مافی هه‌موو پێكهاته‌كانی تێدا پارێزراو بێت، له‌ ڕاستیدا بۆ بوونی كه‌لتوورێكی ستراتیژی ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ كه‌ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك كه‌لتووری ستراتیژیی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ Ùˆ ئه‌مه‌ ده‌ستنیشانی Ú•Ù‡‌فتاره‌ ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ ناوخۆیییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتداران ده‌كات. ئه‌Ù… كه‌لتووره‌یش كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر بڕیاره‌ ستراتیژی Ùˆ سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشییه‌كان هه‌یه‌. بۆیه‌ پرسیار ئه‌ویه‌ كه‌ Ú†ÛŒ وا ده‌كات كه‌ له ‌سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی عێراق تاوه‌كوو  Ù¾ÛŽØ´ 2003ØŒ ئه‌Ùˆ وڵاته‌ بۆ كورد هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی بێت و، كه‌Ú†ÛŒ پاش 2003 Ùˆ ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ… Ùˆ دامه‌زراندنی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŽÙƒÛŒ نوێی سیاسی Ùˆ هاتنه‌سه‌ركاری نوخبه‌ÛŒ نوێی جیاواز (له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ مه‌زهه‌بییه‌وه‌)ØŒ دیسان كورد ڕووبه‌ڕووی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ببێته‌وه‌ Ùˆ پێكه‌وه‌ ژیان Ùˆ ئاشتی Ùˆ ئاسایشی كورد بكه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ØŸ

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌‌ بده‌ینه‌وه‌ و، نیشان بده‌ین كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ فاكته‌ره‌كانی "كه‌لتووری ستراتیژی" له‌ عێراق، مانه‌وه‌ له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا دووباره‌بوونه‌وه‌ÛŒ ئه‌زموونه‌ تاڵه‌كانه‌ و، مه‌ترسییه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی وجوودیی كورد.

كه‌لتووری ستراتیژی

هه‌رچه‌نده‌ پێناسه‌ÛŒ جۆراوجۆر Ùˆ جیاواز بۆ ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ كراوه‌ØŒ به‌ڵام دوو زانا به‌ ناوه‌كانی "ئه‌لمۆند" Ùˆ "ڤێربا" بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ ده‌یه‌ÛŒ 60ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوودا په‌ره‌یان به‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه ‌دا Ùˆ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ كه‌لتووری سیاسیدا خستیانه‌ ڕوو، كه‌ بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ بیروباوه‌Ú• Ùˆ به‌هاكانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ كه‌ په‌یوه‌ندیی به ‌سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسییه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌ پاش ساڵی 1977 Ú†Ù‡‌ندین زانا گرنگییان به‌Ùˆ پرس Ùˆ بواره ‌داوه‌ Ùˆ كاریان كردووه‌ØŒ وه‌كوو: Jack Snyder Ùˆ Colin Garay Ùˆ David Jones. بۆ نموونه‌ "شنایده‌ر"ØŒ "كه‌لتووری سیاسی" Ùˆ "كه‌لتووری ستراتیژی"ÛŒ هێنایه‌ ناو باسه‌كانی زانستی تایبه‌ت به‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییه‌وه‌. هه‌روه‌ها ناوبراو به‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ØŒ خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ستراتیژیی سه‌ربازیی یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت كرد و، Ú¯Ù‡‌یشته‌ ئه‌Ùˆ ئه‌نجامه‌ÛŒ كه‌ به‌دواداچوونی سۆڤیه‌ت بۆ به‌ده‌ستهێنانی Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ پێشكه‌وتوو Ùˆ نمایشی به‌هێزبوونی سه‌ربازیی هێرشبه‌رانه‌ Ùˆ هه‌وڵدان بۆ به‌كارهێنانی هێز بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانی خۆی، ڕیشه‌ÛŒ له‌ هه‌ستكردن به‌ نائاسایشیی مێژووییی ڕووسیا له‌ بواری ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ كۆنترۆڵی نادیموكراسییانه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاته‌وه‌ له‌ ئاستی ناوخۆییدا هه‌یه‌.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ زاناكانی ئه‌Ùˆ بواره‌ له‌ پرسی پێشبینیكردنی Ú•Ù‡‌فتاری سۆڤیه‌ت، Ú¯Ù‡‌یشتنه‌ ئه‌Ùˆ ئه‌نجامه‌ÛŒ كه‌ سیاسه‌تمه‌دار Ùˆ بیرمه‌ندانی ئه‌مریكی له‌ پێشبینیكردنیدا تووشی هه‌ÚµÙ‡‌ بوون؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ پێیان وا بوو نوخبه‌ سیاسی Ùˆ سه‌ربازییه‌كانی ئه‌مریكا له‌ پرسی هاوشێوه‌دا هه‌مان كاردانه‌وه‌یان له‌ هه‌مبه‌ر كێشه‌كان ده‌بێت. ئه‌وه‌یش بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ شه‌Ù¾Û†Ù„ÛŽÙƒ له‌ توێژینه‌وه‌ Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ زانستی بۆ گرنگیی كاریگه‌ریی كه‌لتووری ستراتیژی له‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتاری سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشی Ùˆ به‌رگریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بێته‌ ئاراوه‌. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ هه‌ست Ùˆ سۆز Ùˆ فاكته‌ره‌ زه‌ینییه‌كانیش له ‌پاڵ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ لێكدانه‌وه‌ÛŒ عه‌قڵانی له‌ بڕیاره‌كانی وڵاتاندا به‌Ù¾ÛŽÛŒ كه‌لتووری ستراتیژییان، Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌ره‌كییان هه‌یه‌.

بۆ نموونه‌ ئیمڕۆكه‌ باس له‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ فاكته‌ره‌كانی كاریگه‌ر له‌سه‌ر كه‌لتووری ستراتیژیی ئه‌مریكا وه‌كوو: Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ تایبه‌تی جوگرافیی ئه‌مریكا، تێڕوانینی ئایینیی تایبه‌تی كریستیانی (پیۆریته‌نه‌كان Puritans)ØŒ به‌ها، نۆرم Ùˆ كه‌لتووری لیبراڵ دیموكراسی Ùˆ سه‌رمایه‌داری، بڕوابوون به‌ هه‌بوونی ئه‌ركێكی پیرۆز له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا بۆ ڕزگاركردنی جیهان، بڕوابوون به‌وه‌ÛŒ كه‌ خواوه‌ند ئه‌مریكای پیرۆز كردووه‌ Ùˆ  Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئه‌مریكای سه‌ر خستووه‌ بۆ ڕزگاریی جیهان Ùˆ بڵاوكردنه‌وه‌ÛŒ كه‌لتووری ئه‌مریكی، ئه‌زموونی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ له‌ سه‌ره‌تای دروستبوونییه‌وه‌ØŒ پێشكه‌وتنی سیاسی، ته‌كنه‌لۆژی، سه‌ربازی، ئابووری Ùˆ... ØŒ وا ده‌كات كه‌ ئه‌مریكا شێواز Ùˆ مۆدێلی تایبه‌تی سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشی له‌ ناوخۆ Ùˆ له ‌ده‌ره‌وه‌ بگرێته‌ به‌ر.

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی كه‌لتووری ستراتیژی، په‌یوه‌ندیی به‌ چۆنێتیی كاریگه‌ریی فاكته‌ره‌ كه‌لتوورییه‌كان له‌سه‌ر به‌كارهێنانی هێز Ùˆ هه‌ڵبژاردنی مۆدێل Ùˆ  ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ تایبه‌تی ئاسایشی Ùˆ سه‌ربازی له‌ لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌وه‌ هه‌یه‌. ڕیشه‌كانی ئه‌مه‌یش بۆ ئه‌فسانه‌ Ùˆ ئوستووره‌ مێژوویییه‌كان Ùˆ ئه‌زموونه‌كانی ڕابردوو Ùˆ گوتاره‌ سیاسییه‌كانی وڵاتان  و، هه‌روه‌ها به‌ستێن Ùˆ هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافی، مێژووی سه‌ربازی، په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، ته‌كنه‌لۆژیی سه‌ربازی، چۆنێتیی په‌یوه‌ندییه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ سه‌ربازییه‌كان ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه،‌ كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ستوور Ùˆ یاساكان Ùˆ نۆرم Ùˆ به‌هاكانی زاڵ به‌سه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌سته‌بژێره‌كان و، هه‌روه‌ها  كه‌لتووری گشتی Ùˆ كه‌لتووری سیاسیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.

خوێندنه‌وه‌ÛŒ كه‌لتووری ستراتیژیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان

بۆ ئه‌وه‌ÛŒ خوێندنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ وردتر بۆ بڕیاری سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بكه‌ین، پێویسته‌ گرنگی به‌ فاكته‌ره‌كانی كه‌لتووری ستراتیژیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ سێ ئاست بده‌ین:

  1. ئاستی باڵای ژینگه‌یی: وه‌كوو پێكهاته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی زاڵ، هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، تایبه‌تمه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ مێژوویی Ùˆ هتد.
  2.  Ø¦Ø§Ø³ØªÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی: وه‌كوو فاكته‌ره‌كانی پێكهاته‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی، یاسایی، ئابووری، ئایدیۆلۆژیی سیاسی، كه‌لتووری Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یی Ùˆ هتد.
  3. ئاستی بچووك: فاكته‌ره‌ دامه‌زراوه‌یییه‌ ئاسایشی Ùˆ سه‌ربازییه‌كان Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی چۆنێتیی په‌یوه‌ندیی مه‌ده‌Ù†ÛŒ-سه‌ربازی، سیاسی Ùˆ هتد.

هه‌رچه‌نده‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی ئه‌Ù… كه‌لتووره‌ جێگیر نین Ùˆ به‌ درێژاییی مێژوو ئه‌Ú¯Ù‡‌ری گۆڕانكارییان هه‌یه‌ØŒ بۆ نموونه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی یه‌كێتیی ئه‌وروپا Ù¾ÛŽØ´ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌Ù… Ùˆ دووه‌Ù…ØŒ ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ كه‌لتوورییه‌ ستراتیژییانه‌یان، بووه‌ هۆكاری بێمتمانه‌یی له‌ هه‌مبه‌ر یه‌كتری Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی جه‌Ù†Ú¯. به‌ڵام پاش جه‌نگ، ئه‌زموون Ùˆ ئایدیای نوێ دروست بوو و، كه‌لتووری ستراتیژیی نوێی ئه‌Ùˆ وڵاتانه،‌ وای كرد كه‌ سه‌ره‌نجام دوژمنانی دوێنی، ببنه‌ دۆست Ùˆ هاوپه‌یمان Ùˆ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ یه‌كێتییه‌كدا ÙƒÛ† ببنه‌وه‌.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ÛŒ كه‌لتووری ستراتیژی، ده‌سته‌بژێره‌ سیاسی Ùˆ سه‌ربازییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی جیاواز كه‌ كه‌لتووریان جیاوازه‌ØŒ له‌ دۆخی هاوشێوه‌دا كاردانه‌وه‌ÛŒ جیاوازیان هه‌یه‌ Ùˆ بریاڕی جیاواز ده‌ده‌Ù†. به‌Ù… پێیه‌ كه‌لتووری ستراتیژی، ده‌بێته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ تێگه‌یشتنی جیاواز بۆ ڕووداوه‌كان بێته‌ ئاراوه‌.

كه‌لتووری ستراتیژیی عێراق

گرنگترینی ئه‌Ùˆ فاكته‌ر Ùˆ هۆكارانه‌ÛŒ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ مێژوویی Ùˆ به‌رده‌وام به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاستی جیاواز، بوونه‌ته‌ هۆكاری دروستبوونی "كه‌لتووری ستراتیژی"ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق Ùˆ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌فتاری ده‌سه‌ڵاتدرانی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ده‌بێت. بۆیه‌ سه‌ره‌ڕای له‌سه‌ركاربوونی هه‌ر ده‌سه‌ڵاتدار Ùˆ جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی له‌ عێراق، ده‌توانین ئه‌Ù… كه‌لتووره‌ ستراتیژییه‌ به‌Ù… شێوه‌یه‌ پۆلین بکەین:

  1. ده‌ستكردبوون یاخود دروستكراوبوونی عێراق له‌ لایه‌Ù† هێزی ده‌ره‌كییه‌وه‌ (بریتانیا Ùˆ فه‌Ú•Ù‡‌نسا) و، به‌Ù… پێیه‌یش عێراق له‌ خاك، ناسنامه‌ Ùˆ پێكهاته‌ÛŒ جیاواز Ùˆ پێكناكۆكی نه‌ته‌وه‌یی، زمانی، نه‌ژادی، مه‌زهه‌بی، ئایینی، كه‌لتووری Ùˆ... دروست بووه‌. ئه‌مه‌یش كاریگه‌ریی قووڵی هه‌یه‌ له‌سه‌ر دروستبوون Ùˆ درێژبوونه‌وه‌ÛŒ كێشه‌كان Ùˆ هه‌ÙˆÚµÛŒ چاره‌سه‌ری نادیموكراتیك Ùˆ توندوتیژانه‌ی، له ‌سه‌ره‌تاوه‌ تاوه‌كوو ئێستا.
  2. فه‌لسه‌فه‌ Ùˆ مه‌به‌ست Ùˆ ئامانجی دروستكردن Ùˆ پێكهێنانی سوپای ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌سه‌ر بنه‌مای نیشتمانی، به‌ واتا مۆدێرنه‌كه‌ی، نه‌بووه،‌ به‌ڵكوو هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ ساڵی 1921 سوپای عێراق بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ ناكۆكی، گرفت Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ نائاسایشییه‌ ناوخۆیییه‌كان دروست بووه‌.
  3. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش، كه‌لتووری به‌میلیشیاییكردنی سوپا Ùˆ دروستكردنی Ú†Ù‡‌ندین دامه‌زراوه‌ÛŒ ئاسایشیی هاوته‌ریب له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری بۆ چاودێری Ùˆ كۆنترۆڵی یه‌كتری، به‌رده‌وام له‌ عێراقدا تاوه‌كوو ئێستا بوونی هه‌یه؛‌ داوترینیان دروستبوونی "حه‌شدی شه‌عبی"یه‌.
  4. ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌مانه‌ØŒ وایان كردووه‌ كه‌ یان سه‌ربازه‌كان ده‌سه‌ڵاتدار بن یاخود كه‌لتوورێكی سه‌ربازی بۆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی به‌سه‌ر نوخبه‌ سیاسییه‌كان زاڵ بێت و، بۆ به‌هێزبوونی خۆیان هه‌ÙˆÚµÛŒ وه‌رگرتنی Ú•Ù‡‌وایه‌تی له ‌ڕووی ئاسایشی Ùˆ سه‌ربازییه‌وه‌ بده‌Ù†. دوایین نموونه‌یش گرێدراویی حه‌شدی شه‌عبی به‌ ناوه‌ندی ئایینی له ‌لایه‌Ùƒ و، كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كان له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌. هه‌روه‌ها پێكهاته‌ÛŒ تائیفیی سوپای عێراق Ùˆ هه‌ست به‌ نائاسایشیكردن له‌ لایه‌Ù† پێكهاته‌كانی دیكه‌ÛŒ پێكهێنه‌ری عێراق.
  5. نه‌بوونی متمانه‌ له‌ نێوان پێكهاته‌كان و، به‌Ù… پێیه‌ دروستنه‌بوونی سه‌رمایه‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی و، هه‌روه‌ها دروستنه‌بوونی كه‌لتوورێكی سیاسیی یه‌كگرتوو و، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ هه‌بوونی كه‌لتوورێكی سیاسیی شوێنكه‌وتووانه‌.
  6. نه‌بوونی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ناسنامه‌یی؛ به‌Ùˆ مانایه‌ÛŒ كه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ یه‌كسان له‌Ù†ÛŽÙˆ ئه‌Ùˆ پێكهاته ‌Ùˆ ناسنامانه‌ دابه‌Ø´ نه‌كراوه‌. به‌Ù… پێیه‌ ئاسایشی پێكهاته‌ Ùˆ ناسنامه‌یه‌ك، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ نائاسایشی Ùˆ مه‌ترسیی وجوودی بۆ سه‌ر ناسنامه‌ Ùˆ پێكهاته‌كانی تر؛ بۆ نموونه،‌ تاوه‌كوو ساڵی 2003 ناسنامه‌ÛŒ سوننه،‌ ئاسایشی هه‌بووه ‌(هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌یش Ú•Ù‡‌ها نه‌بووه‌)ØŒ به‌ڵام ئاسایشی ناسنامه‌ییی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ مه‌زهه‌بیی كورد Ùˆ شیعه‌ له‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌دا بووه‌. پاش ساڵی 2003ØŒ ئاسایشی ناسنامه‌ییی سوننه‌ ده‌كه‌ویته‌ ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌وه‌ و، پاشان پێشهات Ùˆ ڕووداوه‌كان ده‌ری ده‌‌خه‌Ù† به‌ Ù‡Û†ÛŒ زاڵبوونی پێكهاته‌ÛŒ شیعه‌وه‌ØŒ‌ ئاسایشی ناسنامه‌ییی كوردیش له‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ وجوودیدایه‌.
  7. كه‌لتووری نادیموكراتیكی نوخبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان هه‌ر له ‌سه‌ره‌تای دروستبوونی عێراقه‌وه‌ Ùˆ نه‌بوونی متمانه‌ به ‌یه‌كتری له ‌نێوانیاندا Ùˆ پاشان له‌ نێوان پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا‌. بۆ نموونه‌ØŒ یه‌كه‌Ù… هه‌ÙˆÚµÛŒ كوده‌تای سه‌ربازی له‌ جیهانی عه‌ره‌بی، له ساڵی 1936‌ له‌ عێراق ڕووی داوه‌. به‌Ù… پێیه ‌تا Ù¾ÛŽØ´ 2003 هه‌موو حكوومه‌ته‌كان، یان به‌ توندوتیژی هاتوونه‌ته‌ ده‌سه‌ڵات یاخود Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خۆیان به‌ ڕژاندنی خوێن Ùˆ سه‌ركوت Ùˆ ئاگر Ùˆ ئاسن قایم كردووه‌.
  8. پێكهاته‌ÛŒ ئابووری-سیاسیی نابه‌رهه‌مهێنه‌ر، دواكه‌وتوو Ùˆ دامه‌زراو له‌سه‌ر بنه‌مای فرۆشتنی نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كانی تر كه‌ به‌ ئابووریی ڕانتی یاخود كرێخۆر ناسراوه،‌ له‌ عێراقدا‌ وای كردووه‌ هه‌موو سه‌رچاوه‌كانی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی ئابووری Ùˆ سه‌ربازی له ‌لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتداری ناوه‌ندییه‌وه‌ كۆنترۆڵ بكرێت. ئه‌مه‌یش Ú¯Ù‡‌وره‌ترین ڕێگره‌ له‌ به‌رده‌Ù… به‌دیموكراسیبوون Ùˆ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات له‌ عێراق؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ ده‌توانێت وا بكات كه‌ هه‌ر لایه‌Ù†ÛŽÙƒ ده‌سه‌ڵات بگرێته‌ ده‌ست، هه‌ÙˆÚµ بۆ دروستكردنی تۆڕێكی به‌رفراوانی لایه‌نگری سه‌ربازی Ùˆ ناسه‌ربازی بدات به‌‌ مه‌به‌ستی مانه‌وه‌ Ùˆ سه‌ركوتكردنی نه‌یارانی. ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ØŒ كاریگه‌ریی قووڵی له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌فتاری سیاسیی ده‌سه‌ڵات و، به‌Ù… پێیه‌یش داڕشتنی ستراتیژیی به‌رگری Ùˆ ئاسایشی Ùˆ سه‌ربازی Ùˆ به‌گشتی كه‌لتووری ستراتیژیی عێراق هه‌یه‌.
  9. شكستی پرۆسه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت–نه‌ته‌وه‌سازی له‌ عێراق به ‌هه‌موو كێشه‌كانی ئێستایه‌وه،‌ به‌رده‌وام ئه‌Ù… كه‌لتووره‌ ستراتیژییه‌ÛŒ ئیستا بۆ سه‌ركوتكردن Ùˆ چڕكردنه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات له‌ ناوه‌ند Ùˆ له‌ لایه‌Ù† تاك یاخود حزب Ùˆ پێكهاته‌یه‌Ùƒ به‌رهه‌Ù… ده‌هینێته‌وه‌.
  10. له‌ شكستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌سازیدا له‌ عێراق پێكهاته‌ÛŒ خێڵه‌كی، عه‌شایه‌ری، تائیفی، نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ... ڕێگر بووه‌ Ùˆ زاڵه‌. ئه‌مه‌یش هه‌مدیس كێشه‌كان به‌رهه‌Ù… ده‌هێنیته‌وه‌ Ùˆ تۆڕێك له‌ لایه‌نگر Ùˆ نه‌یار دروست ده‌كاته‌وه‌. بێجگه‌ له‌ جێگیرنه‌بوونی بنه‌ماكانی  دیموكراسی، ئازادی، مافی مرۆڤ، هاووڵاتیبوون Ùˆ هتد.
  11. ئه‌زموونی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ خوێناویی پێكهاته‌كان (سوننه‌ له‌ دژی كورد Ùˆ شیعه‌ و، پاشان شیعه‌ له‌ دژی سوننه‌ Ùˆ كورد) له‌ دژی یه‌كتری، بۆته‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ بیره‌وه‌ریی مێژوویی و، به‌Ù… پێیه‌یش كه‌لتووری ستراتیژیی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌.
  12. بوونی كه‌لتوورێكی توندوتیژی له‌ نێوان تاك Ùˆ پێكهاته‌كان بۆ كۆنترۆڵی ده‌سه‌ڵات.
  13. نه‌بوونی ئایدیۆلۆژییه‌ÙƒÛŒ یه‌كانگیری نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ نیشتمانیبوون بۆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی و، به‌Ù… پێیه‌یش قه‌یرانی قووڵی Ú•Ù‡‌وایه‌تی Ùˆ ناسنامه‌یی Ùˆ... ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تداری له‌ عێراق، كه‌ به‌رده‌وام وای كردووه‌ ستراتیژیی ئاسایشی Ùˆ سه‌ربازی، به‌سه‌ر هه‌موو ستراتیژییه‌كانی دیكه‌دا زاڵ ببێت.
  14. هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافیی عێراق Ùˆ بوونی 3650 كیلۆمه‌تر سنوور له‌Ú¯Ù‡‌Úµ 6 ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ته‌نیا 58 كیلۆمه‌تر ده‌رچه‌ÛŒ ئاوی، وای كردووه‌ عێراق به‌رده‌وام هه‌ست به‌ Ú¯Ù‡‌مارۆدران Ùˆ ئابڵووقه‌ÛŒ جوگرافی بكات له‌ لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دیكه‌وه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌رده‌وام كێشه‌ÛŒ له‌سه‌ر سنوور Ùˆ ناوچه‌ سنوورییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێیدا هه‌بووه‌Ø› ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ گرێدراویی عێراق به‌ ئاوی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێیه‌وه‌. ئه‌مه‌یش كاریگه‌ریی كردۆته‌ ‌سه‌ر بێمتمانه‌یی Ùˆ به‌دگومانی له‌ هه‌ر داواكارییه‌ÙƒÛŒ مافخوازانه‌‌ و، به‌ ده‌ست Ùˆ ئه‌جێندای ده‌ره‌ÙƒÛŒ پێناسه‌ÛŒ كردووه‌.
  15. هاتووچۆی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی عێراق له ‌لایه‌Ùƒ له ‌نێوان ناوه‌ندگه‌رایی Ùˆ ناوچه‌Ú¯Ù‡‌رایی و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ له‌ نێوان ناسنامه‌ÛŒ زاڵی پان عه‌ره‌بی Ùˆ مه‌زهه‌بی، وای كردووه‌ كه‌ به‌رده‌وام ئاسایشی ناسنامه‌ییی پێكهاته‌كانی دیكه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ زاڵبوونی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌ له‌ مه‌ترسیدا بێت.

كۆبه‌ند:

بۆ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ تێگه‌یشتن له‌Ùˆ پرسیاره‌ÛŒ كه‌ بۆچی له‌ هه‌موو سیسته‌Ù… Ùˆ حكوومه‌ته‌ یه‌Ùƒ له‌ دوای یه‌كه‌كانی عێراق، كورد تووشی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسی ده‌بێته‌وه‌ØŒ پێویسته‌ له‌ كه‌لتووری ستراتیژیی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ تێ بگه‌ین. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ فاكته‌ره‌ ماددی Ùˆ ناماددییانه‌ÛŒ كه‌ پێكهێنه‌ری ئه‌زموون Ùˆ كه‌لتووری سیاسیی عێراقن، ئه‌وه‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر كه‌لتووری ستراتیژیی عێراق هه‌یه‌. ئه‌Ù… كه‌لتووره‌یش Ú•Ù‡‌فتاری ده‌سه‌ڵاتداران ئاراسته‌ ده‌كات. به‌Ù… پێیه،‌ مانه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراق به‌ Ù‡Û†ÛŒ بوونی ئه‌Ù… كه‌لتووره‌ ستراتیژییه‌وه‌ØŒ دووباره‌بوونه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌ وجوودییه‌كانه‌ بۆ كورد Ùˆ پێكهاته‌كانی تری كوردستان. بۆیه‌ له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌ بڕیاری دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان Ùˆ هۆكاری نه‌هامه‌تییه‌ مێژوویییه‌كانی كورد له‌Ùˆ چوارچێوه‌یه‌دا، كه‌ به‌ عێراق ناسراوه، سه‌ره‌ڕای جێگۆڕكێ له‌ نێوان سیسته‌Ù… Ùˆ  نوخبه‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌ØŒ‌ به‌ڕوونی ده‌رده‌كه‌وێت.

بۆیه‌ هه‌وڵدان بۆ به‌دیموكراسیكردنی عێراق به‌ Ù‡Û†ÛŒ زاڵبوونی ئه‌Ù… فاكته‌ر پێكهاته‌یییانه‌وه‌‌ و، بوونی ئه‌Ù… مۆدێل Ùˆ شیوازه‌ له‌ كه‌لتووری ستراتیژی له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق، بڕیارێكی دروست Ùˆ ژیرانه‌ نابێت، چونكه‌ تێگه‌یشتنی نوخبه‌كانی زاڵ به‌سه‌ر عێراق بۆ پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی جێگه‌ÛŒ ناكۆكی، هه‌مان تێگه‌یشتن نییه‌ كه‌ كورد Ùˆ پێكهاته‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات هه‌یانه‌. ته‌نانه‌ت به‌ نه‌مانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق، ئاشتی Ùˆ سه‌قامگیریی زیاتر‌ بۆ ناوچه‌كه ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ØŒ چونكه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری به‌هێزبوونی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا‌ØŒ ده‌بێته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بۆ دراوسێیه‌كانی و، له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری لاوازبوونیشیدا، دووباره‌ ده‌بێته‌ جێگه‌ÛŒ ده‌ستێوه‌ردان Ùˆ جێبه‌جێكردنی ئه‌جێندای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌یی Ùˆ سه‌رووناوچه‌یی له‌ دژی پێكهاته‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تری ناوچه‌كه‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون