PÊNÛS
 
دانیێل لێرنێر  (Daniel Lerner) 
     2017-09-02
هیوا مەجید خەلیل

دانیێل لێرنێر  (Daniel Lerner)

 

هیوا مەجید خەلیل، دکتۆرا لە گەشەسەندنی سیاسی

بەپێچەوانەی خوێندنەوە بەرایییەکانی مۆدێرنیتە، لێرنێر Ù„Û•Ùˆ بڕوایەدا بوو Ú©Û• مۆدێرنیتە تەنیا بە ڕەهەندی ئابووری Ùˆ Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ ئابوورییەوە بەند نییە. هەر بۆیەیش ئەو جەختی لەسەر بەدامەزراوەییکردنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• گشت بوارەکانی شارنشینی، خوێندەواری، بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن، بەشداریی ئابووری (داهاتی تاکەکەسی) Ùˆ بەشداریی سیاسی (دەنگدان) دەکرده‌وه‌. ئەگەرچی لێرنێر بەم Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ سەرەوە قۆناغەکانی مۆدێرنیتەی پۆلێنبەندی کرد، Ú©Û• مەرج نییە بۆ گشت Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کان وەکوو یەک بێت، بەڵام ئەو توانیی ئەوە بخاتە ڕوو Ú©Û• پرۆسەی مۆدێرنیتە پێویستیی بە هاوکاریی نێوان دامەزراوە ئابووری، کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسییەکانەوە هەیە (Eisenstadt, 1973a).

لێرنێر Ù„Û• پەرتووکی گوزار Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تەقلیدی: نوێکردنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناڤین (The passing of Traditional Society, Modernization the Middle East, 1958) Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ١٩٥٨دا بڵاو کرایەوە، خوێندنەوەی بۆ پرۆسەی چۆنێتیی مۆدێرنکردنی Ø´Û•Ø´ وڵات Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناڤیندا كرد. ئەم وڵاتانە بریتین Ù„Û•: تورکیا، سووریا، ئۆردن، لوبنان، ئێران Ùˆ میسر. هەڵبەت کاری مەیدانی Ù„Û• یۆنانیش ئەنجام درا، بەڵام دەره‌نجامەکان Ù„Û•Ù… پەرتووکەدا باس نەکراوە. لێرەدا سوود Ù„Û• چاپی چوارەمی ساڵی ١٩٦٨ وەرگیراوە.

سەبارەت بە مۆدێرنیتە، لێرنێر ئەو تۆمه‌تانە ڕەت دەکاتەوە Ú©Û• گوایە مۆدیرنیتە Ùˆ بیرۆکەکانی ئەو، بیرۆکەی نەژادگەرا Ùˆ ڕۆژاوایی-تەوەرن. ئەو دەڵێت Ù„Û• ڕووی مێژویییەوە مۆدیرنیتە Ù„Û• ڕۆژاوا سەری هەڵدا، بەڵام خودی پرۆسەکە پرۆسەیەکی جیهانییە؛ هەروەک مارکس دەڵێت: "ڕۆژاوا چییە، ڕۆژهەڵاتی ناڤین Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات وەها بێت" (what the west is,, the Middle East seeks to become (p.47)). بە بڕوای ئەو، پێویست نییە گشت تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ ÙˆÛ•Ú© تاکی ڕۆژاوایی هەڵسوکەوت بکەن؛ تەنیا تاقمێکی بچووک هاوشێوەی تاکی ڕۆژاوایی هەڵسوکەوت دەکەن؛ بەڵام گرنگە Ú©Û†ÛŒ گشتیی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ ببنە تاکی مۆدێرن. Ù„Û• ڕاستیدا تۆمەتی نەژادگەرایی Ùˆ ڕۆژاوا-تەوەربوونی بیرۆکەکانی مۆدیرنیتە، ئەو تۆمەتەیە Ú©Û• نەتەوەگەرا توندڕەوەکان ئاراستەی ئەم بۆچوونانە دەکەن.

لێرنێر بە شێویەکی گشتی، تەرکیزی کردۆتە سەر Ú•Û†ÚµÛŒ ئامرازەکانی ڕاگەیاندن Ù„Û• مۆدێرنیتەدا. ئامرازەکانی ڕاگەیاندن، بەهای نوێ Ùˆ داواکاریی سیاسیی نوێ Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری بەکاربردن هاوردەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دەکەن. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا، بۆ بەمۆدیرنبوون، تەنیا هەبوون Ùˆ بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن بەس نییە، بەڵکوو پێویستە ئەم ئامرازانە هانی تاک بدات Ú©Û• ببێت بە تاکێکی بەشداریکەر Ù„Û• پرۆسەی سیاسی Ùˆ ئابووریدا. ئەم بەشدارییە، واتە ئاڵوگۆڕکردنی بیروبۆچوونە جیاوازەکان Ùˆ هاتنەدیی پانتای تایبەت، پانتای گشتی Ùˆ پانتای دیموکراسی. Ù„Û•Ù… چوارچێوەیه‌دا لێرنێر بەم دەرنجامە دەگات Ú©Û• نەبوونی سەرمایەی مرۆڤی Ùˆ "کێشەکانی مرۆڤ" (people problems)ØŒ یەکێکە Ù„Û• Ú©ÛŽØ´Û• سەرەکییەکانی بەردەم مۆدیرنیتە Ù„Û•Ù… وڵاتانەدا. Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ مرۆڤ بەو مانایە دیت، Ú©Û• زۆربەی تاکەکانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین پابەندی Ú©Ù‡‌لتووری خۆیانن و، ڕەتی Ú©Ù‡‌لتووری بێگانە دەکەنەوە. Ù„Û• دەرەنجامدا، دوو Ú©Ù‡‌لتووری بوێری Ùˆ داهێنان Ú©Û• بۆ هەنگاونان بەرەو مۆدێرنیتە زەروورین، Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کانی ڕۆژهەڵاتی ناڤیندا زۆر لاوازە. ئەو چینە بچووکەی Ú©Û• ئەم Ú©Ù‡‌لتووری هەیە، Ú©Û• ئەو بە چینی گوزار (transitional) ناوی دەبات، خاوەن ئەو ئیمکاناتانە نین Ú©Û• بتوانن برەو بەم Ú©Ù‡‌لتوورە بدەن.

ئەو، پەرتووکەکەی بە گێڕانەوەی چیرۆکی گوندێک (بەلگات) Ù„Û• هەشت کیلۆمەتریی ئانکارا دەست Ù¾ÛŽ دەکات Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ١٩٥٠دا، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی ٥٠ خێزانی، داخراو، پاشکەتوو Ùˆ تەقلیدی بووە. Ù„Û•Ù… گوندەدا موختار هەمەکارە بووە و، تەنیا ئەو ڕادیۆی هه‌بووە؛ بۆیە مرۆڤێکی زۆرزان بووە. لێرەدا مەبەستی لێرنێر Ù„Û• ڕادیۆ، گرنگیی ئامرازەکانی ڕاگەیاندنە Ù„Û• بزۆک (mobile) بوونی تاک Ù„Û• ڕووی هزرییەوە. واتە، ئەگەرچی موختار Ù„Û• گوندەکەی خۆی دەرنەچووە، بەڵام Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕادیۆکەیەوە ئاگای Ù„Û• ڕووداوەکانی جیهان هەیە. نموونەی تر Ú©Û• لێرنێر دەگێڕێتەوە، بەقاڵ (دووکاندار)ÛŒ گوندەکەیە. بەقاڵ هاتوچۆی ئانکارا دەکات. لێرەدا مەبەستی لێرنێر تیشکخستنە سەر گرنگیی هاتوچۆ (سەفەر) Ùˆ بینینی Ú©Ù‡‌لتووری نوێیە؛ واتە بزۆکبوونی جەستەیی (هەر دوو Ú†Û•Ù…Ú© Ù„Û• خوارەوە زۆرتر شرۆڤە دەکرێن). ئەم بزۆکبوونە، بەقاڵی بە جۆری پۆشاک Ùˆ خواست Ùˆ داواکاریی نوێی خەڵکی شار ئاشنا کرد. خەونی بەقاڵ ئەوە بوو Ú©Û• سەردانێکی ئەمریکا بکات؛ ÙˆÛ•Ú© وڵاتێک Ú©Û• تێیدا هەژارێکیش دەرفەتی دەوڵەمەندبوونی هەیە. لێرە، مەبەستی لێرنێر کاریگەریی سەرمایە Ùˆ ئازادیی سەرمایەیە Ù„Û• بەمۆدێرنکردنی تاک Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا. دواتر Ù„Û• ساڵی ١٩٥٤دا، ئەم گوندە دەبێتە سەرووی ٥٠٠ خێزان. گوندەکە بووەتە شارێکی کراوە Ùˆ خاوەن پاس، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبان، قوتابخانە Ùˆ نزیکەی ١٠٠ ڕادیۆ و، خەڵکیش Ù„Û• بری دەنگدان بە حزبی ئاتاتورک، دەنگی بە حزبی دیموکرات داوە؛ چونکە بەڵێنی فەراهەمکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکانی ÙˆÛ•Ú© ئاو Ùˆ کارەبا Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبانی دابوو. لێرەیش مەبەستی لێرنێر ئەوەیە Ú©Û• تاکەکان چوونەتە ناو پرۆسەی ململانێی سیاسییه‌وه‌ØŒ Ú©Û• ئەمەیش ÙˆÛ•Ú© فاکتەرێکی دیموکراسی Ùˆ مۆدێرنیتە هەژمار دەکرێت. Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ گشتیی ئەمانە Ùˆ بە ئاماژەدان بە ساڵی ڕوودانی ڕووداوەکان، مەبەستی لێرنێر بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• نیشان بدات Ú†Û†Ù† Ù„Û• وڵاتانی جیهانی سێیەم پرۆسەی مۆدێرنیتە دەتوانێت بەخێراتر Ù„Û• ڕۆژاوا بێتە دی.

 Ù„Û•Ù… پەرتووکەدا، لێرنێر ئاماژە بە چوار قۆناغ (phase) دەدات ÙˆÛ•Ú© سەرەتایەک بۆ بەمۆدێرنکردنی ئەم وڵاتانە. ئەم قۆناغانە بریتین Ù„Û•:

یەکەم: شارنشینی، بەتایبەتیش ئەو شارانەی کە ژمارەیان لە سەرووی ٥٠،٠٠٠ کەسە (بەپیشەسازیبوونیش دەچیتە چوارچێوەی شارنشینی).

دووەم: خوێندەواری یاخود توانای خوێندن، لانی كه‌Ù… بە یەک زمان.

سێیەم: پەیوەندی (Communication) یاخود ڕێژەی بەکارهێنانی ئامرازی ڕاگەیاندنی گشتی، کە پێوەرەکانی بریتین لە ڕێژەی کڕینی ڕۆژنامە، هەبوونی ڕادیۆ و چوونە سینەما.

چوارەم: بەشداریی سیاسی یاخود ڕێژەی دەنگدەران لە هەڵبژاردنە گشتییەکاندا.

گشت ئەم فاکتەرانە، پەیوەندیی پتەویان لەگەڵ یەکتردا هەیە و هەر یەکێکیان ڕێگە بۆ ئەوی تر دەکاتەوە.

بە بڕوای لێرنێر ئەگەر Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ٢٥٪ی دانیشتووانی وڵاتێک، Ù„Û• شارەکانی سەرووی ٥٠،٠٠٠ کەسیدا نیشتەجێ بن، پرۆسەی مۆدێرنیزاسیۆن دەچێتە قۆناغی فێربوون (learning). ئەمەیش بە Ù‡Û†ÛŒ هاتنەکایەوەی پیشەی نوێ Ùˆ کارکردن Ù„Û• ژینگەی نوێدا، Ú©Û• دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ هاتنەدیی گۆڕانی کۆمەڵایەتی (social Change)Ø› Ú©Û• ئەویش Ù„Û• دەره‌نجامی شارنشینییە، واتە Ú©Û†Ú†ÛŒ گوندنشینان بەرەو شار. هاوکات بە Ù‡Û†ÛŒ شارنشینییەوە، ئاستی زانیاری بەرز دەبێتەوە. بەرزبوونەوەی ئاستی زانیارییەکانیش، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ بەکارهێنانی ئامرازی ڕاگەیاندنی گشتی Ùˆ هێنانەدیی هاودڵی (empathy) Ù„Û• نێوان تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا Ùˆ دواجار هاتنەدیی شێوازی ژیانی ڕۆژاوایی؛ واتە ژیانی مۆدێرن. ئامرازی ڕاگەیاندنی گشتی دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانی مەعریفەی تاکەکان سەبارەت بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ و، هانیان دەدات Ú©Û• بەشداری Ù„Û• کاروباری سیاسی Ùˆ ئابووریدا بکەن.

بە بڕوای لێرنێر، بۆ ئەوەی Ú©Û• ئەم چوار قۆناغەی سەرەوە بەدی بهێنرێن، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ پێویستی بە هەندێ ڕەگەزی تر هەیە Ú©Û• پێویستە پێشوەختە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا هه‌بن یاخود Ù¾ÛŽØ´ ئەم قوناغانە بێنە کایەوە. ئەم ڕەگەزانەیش بریتین Ù„Û• بوونی کەسایەتیی بزۆک (mobile personality)ØŒ Ú©Û• دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئافراندن Ùˆ چالاكکردنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌. ئەمەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دەرفەتڕەخساندن بۆ پێکەوەکارکردنی تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دێتە کایەوە. بەم جۆرەیش، تاکەکان کارلێکەرییان دەبێت؛ واتە هاتنەدیی ئەو شتەی Ú©Û• لێرنێر بە هاودڵی (empathy) ناو دەبات. ئەم هاودڵییە ڕەفتارێکی مۆدێرن Ù„Û• نێوان تاکەکاندا بەرهەم دێنێت، چونکە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هاودڵییەوە تاکەکان بیروبۆچوونی یەکتر قبووڵ دەکەن. ئەمەیش خاڵی سەرەکییە Ù„Û• گۆڕینی ڕەفتار Ùˆ کەسایەتیی تاکەکان و، هانیان دەدات Ú©Û• شێوازی نوێی ژیان تاقی بکەنەوە و، ببن بە تاکی موغامر (سه‌ركێش) (adventure) بەبێ ترس Ù„Û• ژینگەیان و، هۆکاری ئەو شتانە بدۆزنەوە Ú©Û• Ù„Û• ژینگەی دەووربەریان ڕوو دەدات Ùˆ بتوانن کۆنترۆڵی دەرەنجامە سروشتییەکان بکەن (Lerner, 1968:43-65).

لێرەدا لێرنێر Ù„Û• بواری کۆمەڵناسی دوور دەکەوێتەوە Ùˆ دەچێتە ناو بواری دەروونناسییەوە. واتە بە بڕوای لێرنێر، Ù¾ÛŽØ´ ئەوەی Ú©Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مۆدێرن بنیات بنرێت، پێویستیمان بە بنیاتنانی تاکی مۆدێرنە؛ چونکە ئەم تاکە بە Ù‡Û†ÛŒ توانای هاودڵییه‌وه‌ØŒ دەتوانێت گۆڕانکاریی ڕێشەیی Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا ئەنجام بدات. بەم جۆرەیش بە بڕوای لێرنێر، تاکی مۆدیرن خاوەن سێ خەسڵەتی سەره‌کییە: هاودڵی، بزۆکی Ùˆ بەشداری Ù„Û• بابەتە سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتییەکاندا (Dube,1990).

بە بڕوای لێرنێر، بزۆکیی جەستەیی دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ بزۆکیی کۆمەڵایەتی؛ ئەویش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی دامەزراوەکان Ùˆ زۆربوونی ژمارەی دانیشتووان، واتە هاتنەدیی شارنشینی. بە Ù‡Û†ÛŒ زۆریی ژمارەی دانیشتووان Ùˆ یەکترنەناسین، پێویستی بە یاسا Ùˆ پۆلیس بۆ پاراستنی نەزمی کۆمەڵایەتی، دێتە Ù¾ÛŽØ´. بەم جۆرەیش ستاندەری جۆری ڕەفتاری کۆمەڵایەتی دێته‌ بوون؛ واتە ڕەفتارێک Ú©Û• Ù„Û• لایەن نۆرمی نوێی کۆمەڵایەتییەوە Ù‡Û•Ù…Û•-پەسەند بێت. گشت ئەمانەیش دەبنە Ù‡Û†ÛŒ سەرهەڵدانی "سیستەمێک" Ù„Û• بەهاگەلی بۆرژوازی یاخود بەهای چینی مامناوەند، بۆ لەخۆگرتنی گۆڕانی کۆمەڵایەتی. بەم شێوه‌یه‌ØŒ سیستەمی باج Ùˆ ڕەخساندنی "دەرفەت" بۆ گشت تاکەکان بەیەکسانی، دێتە کایەوە. بۆ بەڕێوەبردنی دامەزراوەکانیش، پێویستیی بە لێهاتوویی Ùˆ شارەزایی دێتە کایەوە. ئەمەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پەروەردە Ùˆ فێرکارییەوە به‌دی دێت؛ بۆیە پێویستە سیستەمی پەروەردە، سێکیولار Ùˆ گشتگیر بکرێت.

گشت ئەمانە نیشان دەدەن Ú©Û• بیرۆکەی کەسایەتیی بزۆک، یەکەمین بەهای نەزم (order value)ÛŒ کۆمەڵایەتییە. بەم پێیەیش، بزۆکیی کۆمەڵایەتی، بەردی بناغەی گۆڕانی کۆمەڵایەتییە. هەر بۆیەیش مرۆڤ ببێتە هەر شتێک، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یش دەبێتە ئەوە. واتە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ ڕەنگدەرەوەی جۆری ڕەفتار Ùˆ بیرکردنەوەی مرۆڤەکانییەتی. بە واتایەکی تر، دەره‌نجامی هاتوچۆی تاک، Ú©Û• بە بزۆکیی جەستەیی (physic mobility) ناو دەبردرێت، Ù„Û• شوێنێکەوە بۆ شوێنێكی تر، Ú©Û• بە بزۆکیی جۆگرافی (geographical mobility) ناو دەبردرێت، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانی کۆمەڵایەتی. (واتە کاتێک Ú©Û• مرۆڤ Ù„Û• ڕووی جەستەیییەوە گەشت دەکات Ùˆ سنوورەکان دەرباز دەکات، ئەمە دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• مرۆڤ فێری کولتووری کەسانی تر ببێت Ùˆ بچێتە ژێر کاریگەریی دونیابینیی ئەوان یاخود، کاریگەری لەسەر دونیابینیی ئەوان دروست بکات، بە واتایەکی تر کارتێکەریی کەلتوری دێتەکایەوە Ùˆ ئەمەش گۆڕانی کۆمەڵایەتی دروست دەکات.)

Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ بزۆک، لەسەر بنەمای عەقڵانییەت کار دەکات؛ چونکە لێرە پلە Ùˆ پایە Ùˆ پیشەکان بۆماوەیی (ascriptive) نییە، بەڵکوو تاکەکان دەبێ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بەدەستهێنان Ùˆ گەرەنتیکردنی داهاتووی خۆیان بدەن. کردەی عەقڵانی، کردەی مەبەستدار Ùˆ ئامانجدارە Ùˆ لەسەر بنەمای باوەڕ نییە. مرۆڤ، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کردەی عەقڵانییەوە، یان سەر دەکەوێت یان شکست دێنێت؛ ئەمەیش Ù„Û• نێوه‌ندی تاقیکردنەوەی کردەوەکانی دەردەکەوێت، Ù†Û•Ú© Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پاڕانەوە Ùˆ عیبادەت.

لێرنێر بەم جۆرە باس Ù„Û• خەسڵەتەکانی کەسایەتیی بزۆک دەکات: یەکەم، توانایەکی بەرزی بۆ ناسین Ùˆ دۆزینەوەی ژینگەی دەوروبەری خۆی هەیە. دووەم، میکانیزمی پێویستی لەبەردەستە تا وەڵامی داواکارییە نوێیەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بداتەوە؛ هەروەها وەڵامی ئەو داواکارییانەیش بداتەوە Ú©Û• Ù„Û• دەرەوەی ئەزموونی هاوبەشی ئەو Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کەسانی تر سەریان هەڵداوە. ئەم میکانیزمەیش بە دوو جۆر کار دەکات: وێناکردن (Projection)ØŒ بە مانای قبووڵکردنی ئەوانەی Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© منن. دەمجبوون (introjection)ØŒ واتە توانەوە لەناو ئەو کەسانەی Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© منن. بۆ هەر دوو ئەم چەمکانە، دەکرێت Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ هاودڵی (empathy) بەکار بهێنرێت. هاودڵی بەو مانایە دێت Ú©Û• کەسێک، خۆی Ù„Û• بارودۆخی کەسێکی تردا وێنا بکات؛ واتە خۆی Ù„Û• شوێن کەسێکی تر دابنێت. بەم جۆرەیش کەسەکە دەتوانێت وەها هزر بکاتەوە Ú©Û• توانای ئەنجامدانی هەر کارێکی هەیە. واتە دەتوانێت ڕیسک بکات Ùˆ ببێتە کەسایەتییەکی موغامر (سه‌ركێش). هاتنەدیی کەسایەتیی بزۆکیش پێویستیی بە ژینگەی مۆدێرن هەیە؛ واتە ژینگەی بەپیشەسازیبوو، شارنشین، خوێندەوار Ùˆ بەشداریکەر. Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تەقلیدیدا، ئەم ژینگەیە بوونی نییە Ùˆ تاکەکان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ خزمایەتییەوە Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• گرێدراون، Ú©Û• Ù„Û• کۆمەڵەکانی تر Ùˆ Ù„Û• ناوەندی دەسەڵات دابڕاون. Ù„Û•Ù… Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەدا دابەشبوونی کاریی گوند-شار بوونی نییە و، پێداویستییەکان پێداویستیی سەرەتایین و، مرۆڤەکان تەنیا کەسانی چوارچێوەی خۆیان دەناسن. هەر بۆیەیش Ù„Û• دەروەی سیمبۆلی ئەم خێڵ Ùˆ گرووپانە، تاک پێویستی بە بوونی سیمبۆلی دووەم (secondary symbol) نییە. Ù„Û•Ù… جۆرە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەدا، ئایدیۆلۆژیی نەتەوەیی، Ú©Û• Ù„Û• ڕێگەیەوە تاکەکان بچنە ناو ململانێی سیاسی Ùˆ کۆدەنگیی سیاسی بێتە کایەوە، بوونی نییە، بەڵام Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مۆدێرندا ئەم کۆدەنگییە بوونی هەیە Ùˆ بە بەشداریی سیاسی ناو دەبردرێت.

سەرەڕای ئه‌Ù… جۆرە بزۆکییه‌ جەستەیی Ùˆ جوگرافییە، جۆرێکی تری بزۆکی هەیە Ú©Û• لێرنێر بە بزۆکیی دەروونی (Psyche) ناوی دەبات. ئەم بزۆکییە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندنەوە دێتە کایەوە. Ù„Û• نێوه‌ندی ئەم ئامرازانەدا تاکەکان فێری Ú©Ù‡‌لتووری گەلانی تر دەبن. گرنگیی ئەم جۆرە بزۆکییە لەوەدایە، Ú©Û• چونکە Ù„Û• ئاستی نێودەوڵەتیدا یاساکانی هاتوچۆ Ù„Û• نێوان وڵاتاندا توند بووە، بۆیە ئەم جۆرە بزۆکییە Ú©Û• بەبێ دەربازبوون Ù„Û• سنووری جوگرافی Ùˆ بەفیڕۆدانی کات، سنوورەکان تێک دەشکێنێت زۆر گرنگە. کەواتە، گشت ئەم جۆرە بزۆکییانە، Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• ترۆپکی مۆدێرنیتە دروست دەکەن Ùˆ ئاماژەیەکیشە بۆ گرنگیی پەیوەندی (communication) بە گشت جۆرەکانییەوە Ù„Û• پرۆسەی نوێگەراییدا.

لە کۆتاییدا، لێرنێر بەم دەرەنجامە دەگات کە پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان شارنشینی، خوێندەواری، ڕێژەی دەنگدان و بوونی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن و بەکارهێنانی ئەم ئامرازانەدا هەیە. ئەمەیش بەو مانایە دێت، کە لە پرۆسەی مۆدێرنیتەدا، پێویستە گشت ئەم فاکتەرانە پێکەوە پەرە بستێنن. بەپێچەوانەوە، تەرازووی مۆدێرنیتە لاسەنگ دەبێت و ئەگەری وەستانی ئەم پرۆسەیە دێتە ئاراوە. لەگەڵ ئەمەیشدا لێرنێر ئاماژە بەوە دەدات، کە لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین (واتە ئەو شەش وڵاتەی کە توێژینەوەیان لەسەر کراوە) زۆر کەس بەرەو شارەکان کۆچ دەکەن کە هیچ پیشەیەکیان نییە. هەر بۆیەیش ڕۆڵی بەکارهێنەر (consumer) ناگێڕن، چونکە بەکارهێنان وا دەکات کە چالاکیی ئابووری و بازرگانی لە لایەن تاکەکانەوە پەرە بسێنێت؛ بەڵام ئەم کەسانەی کە لە شارەکاندا دەژین و بەکارهێنەر نین تەنیا بارگرانی لەسەر شارەکان دروست دەکەن.

لێرنێر سەبارەت بە پەیوەندیی نێوان بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن و خوێندەواریدا، ئاماژە بە ڕۆڵی نەرێنیی دەوڵەت دەدات. ئەو دەڵێت زۆر جار دەوڵەت، بۆ نموونە ڕادیۆ، بەخۆڕایی بەسەر هاووڵاتیاندا دابەش دەکات. ئەمەیش دەبێتە هۆی ئەوەی کە تاکەکان هەوڵی فێربوونی خوێندەواری (کە فاکتەرێکە بۆ بەشداریی سیاسی و ئابووری و بزۆکیی کەسایەتی) نەدەن؛ ئەمە سەرەڕای ئەوەی کە گەلانی وڵاتانی دواکەتوو بە گەورەیی سەیری ڕابردووی خۆیان دەکەن و ترسیان لە داهاتوو هەیە.

سەبارەت بە Ú•Û†ÚµÛŒ ئایین، لێرنێر ئایین بە یەکێک Ù„Û• لەمپەرەکانی بەردەم مۆدێرنیتەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین هەژمار دەکات. بە بڕوای ئەو، "تەزریقکردنی عەقڵانییەت Ùˆ ڕۆحی پۆزیتیڤیستی" (Ù„ØŒ ٤٥)ØŒ بەتایبەتیش Ù„Û• هەمبەر ئیسلام، یارمەتیدەری پرۆسەی مۆدێرنیتە دەبێت، چونکە Ù„Û•Ù… ڕێگەیەوە تاکەکان بەهای نوێ پەسەند دەکەن. هەڵبەت ئەم جۆرە بۆچوونە، دەتوانێت لەمپەری زۆرتر بخاتە بەردەم پرۆسەی مۆدێرنیتەوە، بەتایبەتیش Ù„Û• لایەن بنیاتگەراکانەوە (fundamentalists) و، دەکرێت ÙˆÛ•Ú© Ú†Û•Ú©ÛŽÚ© بەکار بهێنرێت بۆ بەرپەرچدانەوەی هەر هەوڵیکی مۆدێرنیتە‌ Ù„Û•Ù… Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یانەدا Ùˆ ڕەتکردنه‌وه‌ÛŒ گشت بەهاکانی ڕۆژاوایی.

لێرنێر Ù„Û• پێناو مۆدێرنبووندا تەنانەت جەخت لەسەر چۆنێتیی جلوبەرگپۆشین دەکاتەوە. ئەو Ù„Û• خوێندنەوەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تورکیادا، دەڵێت پۆشینی شەڵوار (Sholvars) هێمای Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ تەقلیدی، کشتوکاڵی، نەخوێندەوار Ùˆ دابڕاوە Ù„Û• جیهان، بەڵام Ù†Û•ÙˆÛ•ÛŒ نوێی تورکیا پانتۆڵ لەبەر دەکەن ÙˆÛ•Ú© هێمایەک بۆ مۆدێرنیتە(p:40-46) . تەنانەت ئەو، گۆڕینی دەستنووسی عەرەبی، Ú©Û• بە Ú©Û†Ù† ناوی دەبات، بە دەستنووسی نوێی لاتینی بە بەشێک Ù„Û• هەنگاونان بەرەو پرۆسەی مۆدێرنیتە Ù„Û• تورکیا، هەژمار دەکات.

لێرنێر Ù„Û•Ùˆ بڕوایەدایە Ú©Û• گشت Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کانی ڕۆژهەڵاتی ناڤین Ù„Û• پرۆسەی مۆدێرنیتەدا هەمان Ú•ÛŽÚ†Ú©Û•ÛŒ ڕۆژاوا دەگرنە بەر. هەر بۆیەیش ئەو، ئەم بۆچوونە بە نەژادگەرایی (ethnocentrism) هەژمار ناکات، Ú©Û• گوایە مۆدێرنیتە، سەپاندنی بەهاکانی ڕۆژاوایە. ئەو دەڵێت Ù„Û• پرۆسەی مۆدێرنیتەدا Ùˆ Ù„Û• گشت جیهاندا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پرەنسیپی Ù†Û•Ú¯Û†Ú• Ù‡Û•Ù†. واتە، Ù„Û• گشت شوێنێک زیادبوونی شارنشینی، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ زیادبوونی ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ خوێندەواری. زیادبوونی خوێندەواری، دەبێته‌ Ù‡Û†ÛŒ بەرزبوونی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن. بەکارهێنانی ئامرازەکانی ڕاگەیاندن، هاوکات دەبێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەرفراوانبوونی بەشداریی ئابووری (گەشه‌ÛŒ داهاتی تاکەکەسی) Ùˆ بەشداریی سیاسی (دەنگدان). هەر بۆیەیش لێرنێر ئەزموونی ڕۆژاوا Ù„Û• مۆدێرنیتەدا بە گرنگ دەزانێت. ئەو، گوتەی مارکس سەبارەت بە وڵاتانی دواکەتوو Ú©Û• دەڵێت "وڵاتانی پێشکەوتووی پیشەسازی، ÙˆÛ•Ú© ئاوێنەیەک ڕەنگدانەوەی داهاتووی وڵاتانی دواکەوتووە"ØŒ بەم جۆرە دەخاتە ڕوو: "ڕۆژاوا ئێستا Ú†Û†Ù†Û•.... ڕۆژهەڵاتی ناڤین Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات Ú©Û• وەها بێت" (what the West is,, the Middle East seeks to become: p47).

لە بەشەکانی داهاتوودا باس لە توێژینەوە مەیدانییەکەی دانیێل لێرنێر لەسەر شەش وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوڕاست دەکەین.

 
 
« پێداچوونەوەیەکی کورت لەسەر دۆخی ژیان Ùˆ ئابووری Ù„Û• هەرێمی کوردستان
« بنیاتنانی نەتەوە Ùˆ بنیاتنانی دەوڵەت
« گەشەسەندنی سیاسی (بەشی یەکەم)
« گەشەسەندنی سیاسی
« گەشەسەندنی سیاسی
« دانیێل لێرنێر  (Daniel Lerner)
« لێرنێر Ùˆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون