PÊNÛS
 
ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی سێیه‌م) 
     2017-08-31
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد - هۆگر ئیبراهیم حەکیم

ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم و سەربەخۆییی کوردستان

"خوێندنەوەیەکی شیکاری- سیاسییە بۆ ئاییندەى دروستبوونی دەوڵەتی کوردستان بەپێی تیۆریی گەمە"

 

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد، پسپۆر لە سیاسەت و وزە

هۆگر ئیبراهیم حەکیم، ماستەر لە زانستە سیاسییەکان

خستنەڕووی پرس (بەشی سێیه‌Ù…)

هاوکێشەی کارکردنی دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• باشووری کوردستان، گرنگییەکی یەکجار زۆری هەیە بۆ سەرخستنی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان. چوارچێوەی کاری سیاسیی هەر هێز Ùˆ گەمەکەرێکی نێوخۆیی Ùˆ هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی، Ù„Û• ستراتیژییه‌Ú©ÛŒ درێژخایەن Ù¾ÛŽÚ© دێت، Ú©Û• چەندین تەکتیک Ùˆ پلانی جۆراوجۆری تیادایە. دەتوانین بڵێین گەمەکەرەکان بەپێی بەرژەوەندیی خۆیان Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ڕێسا Ùˆ یاسا Ù„Û• پێناوی خوێندنەوەی ڕکابەرەکانیان دەگرنە بەر، تا Ù„Û• سەرەنجامدا لەسەر بنەمای ئەو زانیارییە دروستانەی لەبەر دەستیاندایە، بگەنە ئامانج Ùˆ زۆرترین دەستکەوت بەدەست بهێنن. بۆ هەرێمی کوردستانیش گرنگترین خاڵ سەرەتا زانینی بەکارهێنانی کەرەستە Ùˆ ڕێساکانی تیۆریی گەمەیە، بەرامبەر بە هێزە نێوخۆیی Ùˆ هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکان، تا بتوانێت سەرجەم لایەنە کوردستانییەکان Ù„Û• چوارچێوەی ئامانجی باڵای باشووری کوردستاندا Ú©Û† بکاتەوە، Ú©Û• سەربەخۆیی Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانە. Ù„Û• بەرامبەریشدا کۆمیتەی باڵای ڕیفراندۆم، دەبێت بەرامبەر بە گەمەکەرە نێوخۆی Ùˆ هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکانی باشووری کوردستان، لەسەر بنەمای زانیاریی دروست، پێشبینیی ئاراستەی ڕۆیشتنی گەمەکان  بکات، تا بتوانێت باشترین دەرەنجام Ù„Û•Ùˆ گۆڕانکارییانەی Ú©Û• Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دێنە ئاراوە بەدەست بهێنێ؛ بەتایبەتی پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ کۆنترۆڵکردنەوەى تەلەعفەر.

بۆیە لێرەدا گرنگترین پرسیار ئەوەیە: ئایا چوارچێوەی گشتیی تیۆریی گەمە چییە و، چ ڕێسا و یاسایەکی تیادایە؟ پێویستە دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان چۆن سوود لەو ڕێسا و یاسایانە وەربگرێت، تا گەمەی ڕیفراندۆم لە خزمەتی دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان بباتەوە؟

چوارچێوەى تیۆریی گەمەکان 

بەپێی ئەو خوێندنەوەیەى تا ئێستا بۆ تیۆریی گەمە کردوومانە، دەتوانین گریمانەى چوارچێوەیەکی تیۆری بۆ ئەم گەمانە بکەین، کە دەکرێت لایەنێک لە لایەنەکان بەکار بهێنرێت بۆ چوونە ناو گەمەکان و، دەرچوونى لە کۆتاییدا بە باشترین دەرەنجام و زۆرترین دەستکەوت، بەم شێوەیەی خوارەوە:

1-    دیاریکردنى ئەو بابەتەى Ú©Û• قەیرانەکە یاخود Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ململانێیەکەى لەسەر دروست بووە، Ú©Û• دەتوانین بڵێین دیاریکردنی Ú©ÛŽØ´Û•Ú©Û• Ùˆ هۆکاری سەرهەڵدانی، خاڵێکی پێویستە بۆ چوونە ناو Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û•.

2-    دەستنیشانکردنى لایەنى بەرامبەر یان لایەنەکانى بەرامبەر، Ú©Û• بەرژەوەندیی دژبەیەکتریان هەیە.

3-    دیاریکردنی سیاسەتەکان یاخود ئەڵتەرناتیڤەکان؛ بە جۆرێک کەوا Ú©Û†ÛŒ Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• بیگرێتە خۆ و، Ù„Û• بەرامبەر هەر ئەلتەرناتیڤێکدا پێشبینیی ڕەفتارەکانی لایەنی بەرامبەر بکرێت. ئەوەی شایەنی باسە، Ù„Û•Ù… تیۆرییەدا زیاتر ڕەفتاری عەقڵانیی کەسی بەرامبەر پێشبینی دەکرێت. دواتر Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ چەند هاوکێشەیەکه‌وه‌ Ú©Û• سیاسەتەکان Ùˆ ڕەفتارەکانی لایەنی بەرامبەری تێدا لەبەرچاو بگیرێت، دەرەنجام Ùˆ دەستکەوتەکان بە شێوەیەکی ڕێژەیی دیاری ده‌كه‌Ù†.

4-    هەڵبژاردنی ئەو سیاسەتەى Ú©Û• بە هۆیەوە دەگاتە باشترین دەرەنجام Ùˆ زۆرترین دەستکەوت بەدەست دێنێ.

بە گەڕانەوە بۆ چوارچێوەى تیۆریی هەر گەمەیەک Ù„Û• بوارى تیۆریی گەمەدا، دەبینین هەر گەمەیەک Ù„Û• بارودۆخێکی سەرەتایی دەست Ù¾ÛŽ دەکات Ùˆ Ú¯Û•Ø´Û• دەکات و، لایەنەکان دەستنیشانی ئەو بابەتە ده‌كه‌Ù† Ú©Û• قەیرانەکە یاخود Ú©ÛŽØ´Û•Ú©Û• Ùˆ ململانێی لەسەر دروست بووە. هەر لایەک بەپێی به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی، ئاستی گرنگیى پرسه‌كه‌ دیاری دەکات بۆ گەمەکردن Ù„Û• پێناویدا. دواى ئەوە هەر لایەنێک گەمەکەرەکانى بەرامبەرى دیار دەکات، بۆ ئەوەى بزانێت ئەوەى Ú¯Û•Ù…Û•Ù‰ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەکات خاوەنى Ú† خەسڵه‌تێکە، تا بتوانێت زۆرترین زانیاریى پێویست لەسەری Ú©Û† بکاتەوە. دواتر ئەو سیاسەتانە، یان ئەڵتەرناتیڤانەى، Ú©Û• دەکرێت Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• بیگرێتە بەر، داده‌نێت. بێ گومان Ù„Û•Ù… کارەیدا، دەبێت پشت بە چەندین فاکتەری عەقڵانى ببەستێت: خوێندنەوەى لایەنى بەرامبەر زۆر بەوردی و، پێشبینیکردنى هەر ڕووداوێک Ú©Û• Ù„Û• ئاکامى یەکێک Ù„Û• ئەڵتەرناتیڤەکانه‌وه‌ دروست دەبێت. دواتر بەپێی باشترین دەرەنجام Ùˆ دەستکەوت، گونجاوترین سیاسەت Ùˆ ئەڵتەرناتیڤ بۆ پەیڕەویکردنى Ù„Û• گەمەکەدا، هەڵدەبژێرێت. ئاشکرایە هەر لایەنێک Ú©Û• Ù„Û• هەر گەمەیەکدا بێت Ùˆ شارەزاییی Ù„Û• چوارچێوە Ùˆ مەرجەکانی Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û•Ù‰ نەبێت، ئەوا Ù„Û• بەدەستهێنانى ئەو دەستکەوتانەى Ú©Û• خۆی مەبەستییەتى، دوور دەبێت. ئەگەر Ù„Û• دەرەنجامیش بە شێوەیەک Ù„Û• شێوەکان سەرکەتوو بێت، ئەوا یان لایەنى بەرامبەرى بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•Ù‰ ئەو، شارەزاییی Ù„Û• چوارچێوەى گەمەکەدا نییە، یان دەرفەت Ú•Û†ÚµÛŒ Ù„Û• گەمەکەدا هەبووە.

ڕەگەزە تیۆرییەکانى گەمە

لە تیۆریی گەمەدا، گەمەکان بە شێوەیەکی گشتى لە سێ ڕەگەزی سەرەکی پێک دێن، کە بریتین لەمانەی خوارەوە:

1-    لایەنەکان (گەمەکەرەکان): ئەوانەیش بریتین Ù„Û•Ùˆ لایەنانەى Ú©Û• دەچنە ناو پەیوەندی Ùˆ مامەڵەکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکتری.

2-    ئەلتەرناتیڤەکان Ùˆ جووڵەى لایەنەکان: ئەوەیش ئاماژەیەکە بۆ ئەو پێگەیەی هەر لایەنێک Ù„Û• نێوه‌ندی کارلێکردنەکاندا هەیەتى.

3-    دەرەنجام: ئەمەیش بریتییە Ù„Û• دەستکەوتى کۆتاییی هەر گەمەیەک Ù„Û• ڕووی بەدەستهێنان Ùˆ لەدەستدانى هەر لایەنێک.

ڕێسا تیۆرییەکانى گەمە:

هەندێک ڕێسا لە ڕێساکانى تیۆریی گەمە، کە دەکرێت لە بواری پەیوەندییە سیاسییەکاندا سوودى لێ ببینرێت بریتین لەمانەى خوارەوە:

1-    ئەوەى پێشبینیی تێگەیشتنى ئاراستەى ڕۆیشتنى Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• بکات سەر دەکەوێت و، ئەوەى Ù„Û•Ù… پێشبینیکردنەدا سەرکەوتوو نەبێت، ئەوا Ù„Û• گەمەکەدا سەرکەوتن بەدەست ناهێنێت.

2-    ئەو لایەنەى Ú©Û• یەکەم جار لایەنى بەرامبەرى ڕازی دەکات، دەرەنجامى باشتر بەدەست دەهێنێت.

3-    زیادبوونى لایەنى نوێ Ù„Û• گەمەکەدا، ئامرازەکان Ùˆ ئەنجامەکان بە شێوەیەکى ڕیشەیی دەگۆڕێت.

4-    ئەوەى زیاتر بزانێت، زیاتر دەباتەوە: Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û• کێبڕکێییەکاندا، نابێت هیچ زانیارییەک بدرێتە لایەنی بەرامبەر، Ú©Û• زیان بە بارودۆخی Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• بگەیه‌نێت،

عێراق و هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی تیۆریی گەمەدا

Ù„Û• سه‌روبه‌ندی پرۆسەى بنیاتنانى عێراقدا، عێراق بە چەند وێستگەیەکدا تێ پەڕى، Ú©Û• Ù„Û• هەر وێستگەیەکدا لایەنەکان بۆ جێکردنەوەى بەرژەوەندیی خۆیان Ù„Û• چۆنێتیی دروستکردنى عێراقێکی نوێ، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکتردا چوونە Ù†ÛŽÙˆ چەندین گەمەوه‌Ø› بە شێوەیەک کەوا Ù„Û• هەر وێستگەیەکدا چەندین Ú¯Û•Ù…Û• Ù„Û• نێوان لایەنە عێراقییەکاندا ڕوویان دا. لەبەر ئەوەى هەر پێکهاتەیەک، یان لایەنێکی ناو عێراق خاوەن دیدگه‌ Ùˆ بەرژەوه‌ندی جیاوازە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێکهاتە Ùˆ لایەنەکانى دیکەى Ù†ÛŽÙˆ عێراق، ÙˆÛ• بوونى ئەم بەرژەوەندییە جیاوازانە وای کردووە، ناکۆکیی Ù„Û• نێوان لایەنانەکاندا دروست ببێت و، Ù„Û•Ù… خوێندنەوەیەدا ئێمە بە هەر شێوازێکی مامەڵە Ùˆ گفتوگۆیەک Ú©Û• Ù„Û• پێناوی بردنەوەی ئەو ململانێیانەدا دەکرێن، دەڵێین "Ú¯Û•Ù…Û•".

هەروەها ئەوەى لێرەدا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕێساکانی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ÙˆÛ• ڕوونی دەکەینەوە، ئه‌وه‌یه‌ كه‌وا تا Ú† ڕاددەیەک لایەنە کوردستانییەکان له‌پێناو داهاتوویه‌ÙƒÛŒ Ú¯Û•Ø´ بۆ هەرێمی کوردستان توانیویانە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ Ú¯Û•Ù…Û• سیاسی، ئابووری Ùˆ یاسایییەکانەوە، بگاتە خاڵی سەرکەوتن؛ بەتایبەت Ù„Û• ڕووی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانەوە.

سەربەخۆییی کوردستان؛ وەک ئامانجی گشت گەمەکان

ÙˆÛ•Ú© سەرەتایەک، پێویستە ئەوە بڵێین Ú©Û• ماوەى سەد ساڵە کوردستانیان ئامانجیان دروستکردنی دەوڵەتێکی کوردستانییە؛ بە واتای ئەوەی ئامانجی بنەڕەتی، بریتی بووە Ù„Û• سەربەخۆیی Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەت. بەڵام بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کوردستان بە Ù‡Û†ÛŒ بارودۆخی سیاسیی سەردەمە جیاوازەکان، ئەم ئامانجەی پلەبەند کردووە Ùˆ دابەشی چەند قۆناغێکی کردووە و، Ù„Û• هەر قۆناغێکدا بە شێوەیەک گوزارشتی Ù„ÛŽ کراوە؛ بەڵام Ù„Û• دواجاردا ئامانجە گەورەکە "دەوڵەت" بووە. ئەگەر هەر یەکێ Ù„Û•Ùˆ قۆناغانە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ پێویست بووبێت، بەڵام قۆناغی سەربەخۆبوون Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەت، ئامانج Ùˆ Ú¯Û•Ù…Û• گشتی Ùˆ بنەڕەتییەکه‌یە. بۆیە، دەبێ ئەوەمان لەبیر Ù†Û•Ú†ÛŽ Ú©Û• Ú©Û†ÛŒ ئەو Ú¯Û•Ù…Û• لاوەکییانەى تا ئێستا کوردستانیان ئەنجامیان داوە، هەروەها سەرجەم ئەو گەمانەیش Ú©Û• ئێستا خەریکییەتی، دەبێ Ù„Û• خزمەت ئامانجە گەورەکە بێت.

بە واتایەکی دیکە، ئەگەر Ú©Û†ÛŒ Ú¯Û•Ù…Û• لاوەکییەکان بریتی بووبن Ù„Û• تاکتیک، ئەوا دەبێ سەربەخۆیی Ùˆ دەوڵەتی کوردستان ستراتیژییەت Ùˆ ئامانجی Ú¯Û•Ù…Û• گەورەکە بێت. کەواتە پێویستە Ù„Û• داڕشتنی ئەو تاکتیک Ùˆ گەمانە، هەمیشە ئەوەمان لەبەرچاو بێت Ú©Û• ئاراستەی Ú¯Û•Ù…Û• گەورەکە بەرەو دەوڵەتە. Ù„Û• ئێستادا Ú©Û• گەیشتووینەتە قۆناغێکی هەستیار، دەبێ هەست بەوە بکەین Ú©Û• ڕیفراندۆم Ùˆ ڕاپرسیی سەرتاسەری، تەنیا گەمەیەکی لاوەکی Ùˆ تاکتیکییە بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی، Ú©Û• Ú¯Û•Ù…Û• سەرەکییەکەیە. بۆیە کاتێک ئاراستەى Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ لایەنەکان، بۆ ئەوە بێت كه‌ ڕیفراندۆم ÙˆÛ•Ú© ئامانجی سەرەکی پێناسە بکەن، ئەوا دەبێ ئێمە بازنەی بیرکردنەوەمان فراوانتر بێت Ùˆ دیدگه‌یەکی ڕوونترمان بۆ ئەو بەلاڕێدابردنەی ئامانجە گەورەکەمان هەبێت. بە واتایەکی دیكه‌ØŒ کاتێک Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© هێز Ùˆ لایەن هەبن، بیانەوێت ئەوە بە هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستان بڵێن، Ú©Û• ڕیفراندۆم Ù„Û• پێناوی ڕیفراندۆمدایە و، Ù„Û• دیوە شاراوەکەیدا بۆ شاردنەوەی کەموکوڕییە ئابووری Ùˆ سیاسییەکانی لایەنە باڵادەستەکانی کوردستانە، ئەوە کارێکی خراپە Ùˆ خزمەتی ئامانجە گەورەکە ناکات، Ú©Û• سەربەخۆیی Ùˆ دامەزراندنی "دەوڵەتی کوردستان"Û•.

ڕێساکانى گەمەکانی ڕیفراندۆم و سەربەخۆییی کوردستان

Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین بەپێی ڕێساکانى تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ØŒ ڕێسا Ùˆ ئاراستە Ùˆ هەوڵەکانى لایەنى کوردستانی دیارى بکەین، Ú©Û• گرتوویەتییە بەر بۆ یەکلاییکردنەوەى ئەو گەمانەى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ لایه‌نەکانى بەرامبەردا کردوویەتى بۆ هێنانەدیی خواستەکانى Ùˆ یەکلاییکردنەوەى گەمەکان Ù„Û• بەرژەوەندیی خۆی؛ Ú©Û• Ù„Û• ئێستادا گرنگترینیان Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستانە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕێسایانە ئەگەرەکانی سەربەخۆییی کوردستان فراوان دەبێت. ئەم ڕێسایانەیش  بریتین Ù„Û•:

1-    گرنگترین ڕێسا لەناو تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ØŒ بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•Ù‰ "ئەوەى پێشبینیی تێگەیشتنى ئاراستەى ڕۆیشتنى گەمەکان بکات، سەر دەکەوێت." ئەمە یەکێکە Ù„Û•Ùˆ ڕێسایانەى Ú©Û• پێویستە لایەنى کوردی Ù„Û• کاتى دەستپێکردنى هەر گەمەیەک Ùˆ بەردەوامیپێدانیدا ڕەچاوى بکات. واتە هەر گەمەیەک، وەکوو ئەنجامدانى ڕیفراندۆم Ùˆ پرۆسەی دروستکردنی دەوڵەتی کوردستان، پێویستە لایەنى کوردی، پێشبینییەکی دروستی ئاراستەى ڕۆیشتنى گەمەکان بکات، Ú©Û• ئایا دەرەنجامى ڕیفراندۆم Ú†ÛŒ دەبێت Ùˆ Ú†Û†Ù† دەوڵەتی کوردستان دادەمەزرێت. واتە، دەبێت پێشبینیی ئەوە بکرێت Ú†Û†Ù† گەمەکان بە شێوەیەکی عەقڵانی Ùˆ واقعییانە بەرنامەى بۆ دادەڕێژرێت.

2- یەکێکی تر لە ڕێساکان کە پێویستە هەرێمی کوردستان ڕەچاوى بکات و، لە باشترین دەرفەتى بەهێزبوونى خۆیدا جێبەجێی بکات، ئەم ڕێسایەیە کە دەڵێت: "ئەو لایەنەى یەکەم جار لایەنى بەرامبەرى ڕازى بکات، زیاتر دەرەنجامى باشتر بەدەست دەهێنێت."

3- ئەوەى ئەم جارە، پێویستە هەرێمی کوردستان بیری Ù„ÛŽ بکاتەوە، ئەم ڕێسایەیە Ú©Û• دەڵێت: "زیادبوونى لایەنى نوێ Ù„Û• گەمەکاندا، ئامانجەکان Ùˆ ئەنجامەکان بە شێوەیەکی ڕیشەیی دەگۆڕێت." ئەوەى Ú©Û• تێبینی دەکرێت، بە درێژاییی مێژوو تا ئێستا هەر سەردەمێك Ùˆ هەر کاتێک، بە شێوەیەک Ù„Û• شێوەکان لایەنى بەرامبەرى لایەنى کوردی گۆڕاون و، دەتوانین بڵێین ڕووى Ù„Û• زیادبوون کردووە. ئەگەر پێشتر تەنیا دەسەڵاتێکی مەرکەزی Ùˆ هێزێکی نێودەوڵەتى Ùˆ هەرێمی، گەمەیەکی تا ڕاددەیەک دیاریان بەرامبەر لایەنى کوردی Ùˆ پرسی کوردی کردبێت، بەڵام پاش ساڵی 2003 Ù„Û• ناوخۆی عێراقدا، گەمەکەرى زۆر Ù„Û• بەرامبەر لایەنى کوردی دروست دەبن، Ú©Û• ئەم جارەیان هێزە نێودەوڵەتى Ùˆ هەرێمییەکان هەر یەکە بە شێوازێکی جیاواز، بەڵام بە هەمان ستراتیژی، پشتگیری بۆ ئەم لایەنە دووپات دەکەنەوە Ú©Û• بەرەوڕووى لایەنى کوردیی Ú¯Û•Ù…Û• دەکەن. Ù„ÛŽ ئەم جارە، لایەنە کوردییەکان سیاسەت Ùˆ ئاراستەى گەمەکانیان ڕووبەڕووی لایەنەکانى ناو عێراق Ùˆ هێزە نێودەوڵەتى Ùˆ هەرێمییەکان بە شێوەیه‌Ú©ÛŒ ڕیشەیی گۆڕیوە، بۆ ئەوەى بگات بە ئامانجى خۆی، Ú©Û• دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانە.

4– ڕێسایەکی تری تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• ئەوە Ú©Û• دەڵێت: "ئەوەى زیاتر بزانێت، زیاتر دەباتەوە."  ئەوەى Ù„Û• گەمەکانى لایەنە کوردستانییەکاندا گرنگە، ئەوەیە Ú©Û• Ú©ÛŽ زیاتر سەبارەت بە سیاسەت Ùˆ ئاراستەى گەمەکانى ئەوەى دیکە بزانێت، دەتوانێت بەرنامە Ùˆ پلانى پێویست بۆ ڕووبەڕووبونەوەى بەرامبەر دابنێت Ùˆ زیاتر Ùˆ زووتر سەرکەوتوو دەبێت، بەڵام ئەوەى Ú©Û• زانیاریى لەسەر لایەنى بەرامبەرى کەمتر بێت، شانسی بردنەوەى کەمتر دەبێت.

 Ø¦Û•ÙˆÛ•Ù‰ جێگەى گرنگیپێدانە ئەوەیە كه‌ØŒ پێویستە لایەنى کوردستانى Ù„Û• هەندێک Ù„Û• کێشەکاندا بە زانیاریی تەواو Ú¯Û•Ù…Û• بکات و، Ù„Û• هەندێک Ú¯Û•Ù…Û•Ù‰ دیکەدا بە زانیاریى ناتەواو Ú¯Û•Ù…Û• بکات. ئەمە Ù„Û• لایەک و، Ù„Û• لایەکی دیکەیشەوە زۆربەی لایەنەکانى بەرامبەری، زانیارییەکی زۆریان لەسەر مێژوو Ùˆ ئامانج Ùˆ هەڵسوکەوتى لایەنى کوردی هەیە. واتە لایەنى کوردی، سیاسەتێکی زۆر ڕوون Ùˆ ئاشکراى هەیە Ú©Û• لایەنەکانى بەرامبەر دەتوانن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ خوێندنەوەى خۆیانه‌وه‌ هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµ Ùˆ تاکتیکێک بۆ نەهێشتنى هێنانەدیی خواستەکانیان بگرنە بەر. بەڵام لایەنەکانی بەرامبەر لایەنى کوردی، هەر یەکە بە جۆرێک Ùˆ هەر لایەنێک بە شێوازێک سیاسەت دادەڕێژن و، چەندین تاکتیک دەگرنە بەر، Ú©Û• لایەنى کوردی ناتوانێت بەئاسانى خوێندنەوەى بۆ بکات.

سەبارەت بە دەرەوەى عێراقیش ئەو لایەنانەى Ú©Û• Ù„Û• بەرامبەر هەرێمی کوردستان Ú¯Û•Ù…Û• دەکەن، توانیویانە خوێندنەوەیەکی تەواو بۆ لایەنى کوردی بکەن. هەروەها لایەنە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکان، زیرەکانە توانیویانە بە درێژاییی مێژوو، کورد بە ئاراستەى ئەو گەمانەدا بەرن Ú©Û• Ù„Û• بەرژەوەندیی خۆیاندایە. هەر بۆیەیش سیاسەتی لایەنە کوردستانییەکان بەرامبەر هێزە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکان هەمیشە دوچاری شکست بووە؛ Ú©Û• دەتوانین بڵێین سەرەتا لەبەر نەبوونى زانیاریى دروست بووە، پاشان نەخوێندنەوە Ùˆ پێشبینینەکردنی ئاراستەی گەمەکان.  کەواتە ئەو گەمانەى Ú©Û• هەرێمی کوردستان ئەنجامى داون، بەپێی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ØŒ زانیاریى ناتەواون Game of Imperfect Information) - مباریات المعلومات غیر الکاملە)ØŒ Ú©Û• دەتوانین بڵێین ئەمە کەموکورتییەکەیه‌ و، پێویستە لایەنە کوردستانییەکان ڕەچاوی بکەن. Ù„Û•Ù… پێناوەیشدا، دەبێت Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ جددی بخەنە Ú¯Û•Ú• Ú©Û• ستراتیژییەتێکی نیشتمانی دابڕێژن Ú©Û• چەندین تاکتیکی ئاڵۆزی تیادا بێت، تا دوژمنەکانیان بەئاسانی خوێندنەوە بۆ پلانەکانیان Ù†Û•Ú©Û•Ù†. واتا بەپێی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• بێت، دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• هەرێمی کوردستان، پێویستە بۆ سەربەخۆیی، کار بە هەموو ڕێسا Ùˆ جۆرەکانی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• بکات Ù†Û•Ú© تەنیا یەک دانەیان.

لایەنەکانی گەمەى سەربەخۆییی کوردستان

هێنده‌ÛŒ گرنگیی گەمەکان، دەستنیشانکردنی لایەنەکانی گەمەکان گرنگە. بۆیە، دەبێ تێڕوانینێکی بابەتی Ùˆ فراوانمان Ù„Û• چۆنێتیی دەستنیشانکردنی لایەنەکانی گەمەکەدا هەبێت، بەتایبەتی Ù„Û• گەمەیەکی ستراتیژیی گەورەی ÙˆÛ•Ú© "دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان". بۆ ئەم مەبەستە، پێویستە ئێمە Ù„Û• نێوان ئەو لایەنانەی (گەمەکەرانەى) Ú©Û• تەنیا Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ ڕیفراندۆم بەشدارن، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو لایەنانەی ئاستی بەشداریکردنیان فراوانترە Ùˆ Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سەربەخۆییی کوردستانیش بەشدار Ùˆ گەمەکەرێکی کاران، جیاوازی بکەین. لەبەر ئەوەی ئێمە ئێستا Ù„Û• قۆناغی Ù¾ÛŽØ´ ڕیفراندۆمین، بۆیە تەنیا ئەو گەمەکەرانە دەبینین Ú©Û• خۆیان ÙˆÛ•Ú© لایەنێکی پەیوەندیدار بە پرسی ڕیفراندۆم دەناسێنن؛ بەڵام Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سەربەخۆییی کوردستان، دواى ڕیفراندۆم دەست Ù¾ÛŽ دەکات. بۆیە پێویستمان بە دیدگه‌یەکی ڕوون هەیە بۆ دەستنیشانکردنی ئەو لایەنانەى، كه‌ بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ سەرەکی، پەیوەندارن بەو گەمەیه‌وه‌ØŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو لایەنانەى بە شێوەیەکی لاوەکی پەیوەندیدارن. دەشێ ئێمە لایەنەکانى Ú¯Û•Ù…Û•Ù‰ سەربەخۆییی کوردستان بەم شێوەیەی خوارەوە پۆڵین بکەین:

یەکەم: لایەنە نێوخۆیییەکان

ئەوەی تا ئێستا لەسەر ئاستی نێوخۆیی تێبینی دەکرێت، سەرەڕای ئەوەی گەمەکەرەکانى ڕیفراندۆم جیاوازییەکی زۆر لە نێوانیان هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا لە گوتاری سەرجەم هێز و لایەنە کوردستانییەکان جۆرێک لە کۆدەنگی بەرامبەر سەربەخۆیی هەیە. بەو واتایەی گەمەکەرە نێوخۆیییەکانی کوردستان تەنیا گەمەکەری گەمەی ڕیفراندۆمن، بەڵام ئەمە مانای ئەوەی نییە کە ئەو لایەنانە لەوە تێ نەگەیشتبن کە ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیییە. ئەو ترسەى بەشێک لە لایەنە نێوخۆیییەکان بۆ دژایەتیی ڕیفراندۆم، کردوویانەتە بەهانە، ترس نییە لە خودی پرۆسەکە، بەڵکوو ترسە لە ئەنجامی ڕیفراندۆم. لەسەر ئەو بنەمایە، دەتوانین ئەرگیۆمێنتی خۆمان بەو شێوەیە دابڕێژین کە ئەوانەى ئێستا دژایەتیی ڕیفراندۆم دەکەن، ئەگەری بوونیان بە گەمەکەری دژ بە سەربەخۆیی زۆرە؛ بۆیە لە داڕشتنی گەمەی سەربەخۆییدا، پێویستە ئەو لایەنە نێوخۆیییانەیش لەبەرچاو بگیرێن.

دووەم: لایەنە عێراقییەکان

بەو پێیەى سەربەخۆییی کوردستان بە واتای نەمانی عێراقه‌ ÙˆÛ•Ú© جوگرافیای پێشتر، بۆیە بەشێکی سەرەکیی لایەنەکانی Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سەربەخۆیی، لایەنە عێراقییەکان دەبن. ئاشکرایە Ú©Û• عێراق وڵاتێکی فرەپێکهاتە Ùˆ پڕجیاوازیی سیاسییە، بۆیە لەسەر ئاستی عێراقیش گەمەکەرەکان جیاواز دەبن؛ واتا ناتوانین عێراق ÙˆÛ•Ú© یەک گەمەکەر سەیر بکەین. لەسەر ئەو بنەمایە، دەشێ گرنگترین ئەو لایەنانەی عێراق بەو شێوەیە دەستنیشان بکەین:

1/ لایەنە شیعییەکان: ڕاستە هەمیشە نێوماڵی شیعی، پڕ لە کێشە و ململانێی نێوخۆیییە، بەڵام بە گەڕانەوە بۆ گرنگترین ئەو وێستگانەى لە عێراقی دواى سەددام لە ژیانی سیاسیی عێراق بوونیان هەبووە، دەبینین لە کۆتاییی هەموو پرسەکان، شیعەکان جۆرێک لە کۆدەنگییان بەرامبەر پێکهاتەکانى دیکەى عێراق نیشان داوە. سەبارەت بە سەربەخۆییی کوردستانیش، سەرەڕای ئەوەی ئێستا هەندێک بۆچوونی جیاواز لە نێوان لایەنە شیعیبەکان دەبینین، بەڵام دواى ڕیفراندۆم ئەو بۆچوونانە لێک نزیک دەبنەوە و، وەک یەک لایەن گەمەکانیان بەرامبەر سەربەخۆییی کوردستان دەست پێ دەکەن. کەواتە، دەبێ لە ئێستاوە لە خوێندنەوەی دۆخی دواى ڕیفراندۆم، گەمەی لایەنی شیعە لەبەرچاو بگیرێت.

2/ لایەنە سوننییەکان: لەو کاتەوەی عێراق دامەزراوە، عەرەبی سوننە هیچ کاتێک بەقەدەر ئەو قۆناغەی ئێستا لاواز نەبووە. بۆیە بەشێک لەو هەڵویستانەی ئێستا بەرامبەر پرسی ڕیفراندۆم هەیانە، ڕەنگدانەوەى ئەو لاوازییانە؛ ئەگینا لە سەردەمی حوکمڕانیی درێژخایەنی سوننەکان، بینیمان هەڵوێستیان بەرامبەر "حوکمی زاتی" چۆن بوو، ئەى کەواتە دەبێ هەڵویستیان بەرامبەر دەوڵەتی کوردستان چۆن بێت؟ ڕاستە ئێستا ئەوانە لەسەر ئاستی عێراق لاوازن، بەڵام دواجار بەشێکن لەو ململانێیە هەرێمییەی کە لە نێوان سوننە و شیعە هەیە. بۆیە ئەگەری جووڵانەوەی سوننەکان لە قۆناغی دواى ڕیفراندۆم، ئەگەرێکی کراوەیە و، دەبێ لەبەرچاو بگیرێت.

3/ پێکهاتە جیاوازەکانی ناوچە جێناکۆکەکان: هەڵکەوتەی جوگرافیی پێکهاتە Ùˆ کەمینە جیاوازەکانی عێراق بە شێوەیەکە، کەوا هەموویان کەوتوونەتە ئەو بەشەی، كه‌ Ù„Û• دەستووری عێراق Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت "ناوچە جێناکۆکەکان". Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سەربەخۆییدا گرنگترین خاڵی ناکۆکیی نێوان عێراق Ùˆ کوردستان لەسەر ئەو ناوچانە دەبێت. بۆیە پێکهاتەکانى ئەو ناوچانە ڕاستەخۆ دەبنە بەشێک Ù„Û•Ùˆ گەمەیە، بەڵام یەکلاییکردنەوەیان بە ئاراستەیەکی دیاریکراو تا ئێستا ڕوون نییە. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەی ئێستا بەشێک Ù„Û•Ùˆ پێکهاتانە پشتگیریی خۆیان بۆ ڕیفراندۆم ڕاگەیاندووە، بەڵام قۆناغی دواى ڕیفراندۆم، هاوکات دەبێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ قۆناغی دواى داعش Ùˆ گەڕانەوەی ئاوارەکان؛ بۆیە گریمانەى گۆڕانی هەڵوێستی ئەو لایەنانە بەکراوەیی دەمێنێتەوە.

سێیەم: لایەنە دەرەکییەکان

ڕاستە ڕیفراندۆم پرسێکی نێوخۆیییە، بەڵام کاریگەریی دەرەنجامەکەی زیاتر لەسەر ژینگەى نێودەوڵەتی ده‌بێت؛ بەوەی گۆڕانێک Ù„Û•Ùˆ ژینگەیە دروست دەکات. بۆیە بەشێکی سەرەکیی لایەنەکانى Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سەربەخۆییی کوردستان، لایەنی هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی دەبن، بەڵام بەشدارییان Ùˆ ئاستی کارتێکردنیان Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û•ØŒ جیاواز دەبێت. کەواتە لایەنە دەرەکییەکان، دەکرێ بەم شێوەیە پۆڵین  بکەین:

1- لایەنە هەرێمییەکان: بە هۆی پێگەى جیپۆلیتیکی هەرێمی کوردستان و پێکهاتەى دیمۆگرافییەکەی، چەندین وڵاتی هەرێمی بە شێوەیەکی کارا، لە گەمەی سەربەخۆییی کوردستاندا بەشدار دەبن. بەڵام هەموویان هەمان هەڵوێست و هەمان ئامانجیان نابێت، بەڵکوو هەر یەکەیان بە ئەجێنداى سیاسیی جیاوازەوە بەشدار دەبێت، کە لە بەرژەوەندیی خۆی نزیکە. بۆیە ناتوانین پێشبینیی ئەوە بکەین کە ئەو هەڵوێستەى، تورکیا بەرامبەر سەربەخۆییی کوردستان دەیبێت، هەمان هەڵوێستی ئێران دەبێ بەرامبەر دەوڵەتی کوردستان؛ هەروەک چۆن هەڵویستی ئێران تەواو جیاوازە لە هەڵوێستی سعوودیا و ئیمارات. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، وڵاتە هەرێمایەتییەکانی وەکوو ئێران و تورکیا، لە پرسی بەدەوڵەتبوونی کوردستاندا گەمەکەری سەرەکی دەبن. بۆیە تێگەیشتن لە سیاسەت و بەرژەوەندیی ئەو دوو وڵاتە، ئەرکێکی لەپێشینەی پرسی سەربەخۆیییە. بۆ ئەم مەبەستەیش، دەبێ لایەنی کوردستانی گوتاری سەربەخۆییی خۆی بە شێوەیەک دابڕێژێ، کە بە لایەنی کەمەوە ئەو دوو وڵاتە، بەرامبەر بەرژەوەندیی خۆیان بە هەڕەشەى نەزانن. واتە کار لەسەر بەرژەوەندییە هاوبەشەکان بکرێت و، لە دانوستان و گفتوگۆکان زیاتر جەختی لەسەر بکرێتەوە.

2- لایەنە نێودەوڵەتییەکان: بەپێی سروشتی سیستەمی نێودەوڵەتی، هەندێ وڵات Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ پرسە جیهانییەکان Ú•Û†Úµ Ùˆ کاریگەریی تایبەتیان هەیە؛ Ù„Û• Ù¾ÛŽØ´ÛŒ هەموویانەوە وڵاتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا، پاشان ڕووسیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا. بۆیە Ù„Û• بابەتی دروستبوون Ùˆ دانپێدانان  بە دەوڵەتی نوێ، هەمیشە ئەمانە بەشێکی Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• بوونە. ئەمریکا Ù„Û• Ú©Û†ÛŒ وڵاتانی دونیا پرۆژەى تایبەتی خۆی هەیە، بۆیە Ù„Û• Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ سەربەخۆییی کوردستانیش بە شێوەیەکی سەرەکی جووڵەی سیاسیی دەبێت. بەڵام Ù„Û• هەڵوێست Ùˆ گوتاری لایەنە نێودەوڵەتییەکان، دەبێ ئەوەمان لەبەرچاو بێت Ú©Û• ڕێسا Ùˆ یاسا نێودەوڵەتییەکان Ú•ÛŽÚ¯Û• بە هیچ وڵاتێک نادات بەئاشکرا بانگەشەی پارچەبوونی وڵاتێکی دیکە بکات. بۆیە ئەگەر بەشێکی هەڵوێستی وڵاتان Ù„Û• قۆناغی ئێستادا، پشتگیری نەبێت Ù„Û• پرۆسەی ڕیفراندۆم، ئەمە ماناى ئەوە نییە Ú©Û• Ù„Û• کاتى سەربەخۆییشدا هەمان هەڵویستیان ده‌بێت. بۆیە خاڵی یەکلاکەرەوە Ù„Û• قۆناغی سەربەخۆییدا، ئەو واقعە دەبێت Ú©Û• بەرژەوەندییەکان بەسەر وڵاتان دابەش دەکات. له‌به‌ر ئه‌وه‌ØŒ لایەنی کوردستانی Ù„Û• دروستکردنی دەوڵەتدا، پێویستە بە پلەى یەکەم بیر Ù„Û• دروستکردنی واقعی نوێ بکاتەوە.

 
 
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی سێیه‌م)
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی چوارەم)
« باشووری کوردستان لەنێوان گوشارە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکاندا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون