PÊNÛS
 
هێزی نه‌رم Ùˆ دیپلۆماسیی گشتی له‌ سه‌ده‌ی 21 
     2017-08-30
جۆزێف نای

هێزی نه‌رم Ùˆ دیپلۆماسیی گشتی له‌ سه‌ده‌ÛŒ 21

 

نووسەر: جۆزێف نای

وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: ته‌حسین ته‌ها

"جۆزێف نای" (Joseph Nye)ØŒ تیۆریسیه‌Ù†ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نه‌رم Ùˆ دیپلۆماسیی گشتی، له‌ ڕێكه‌وتی 20ÛŒ ژوئه‌Ù† (حوزه‌یران)ÛŒ 2010 له‌ یه‌كه‌Ù… دانیشتنی په‌رله‌مانیی ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ بریتانیا به‌ ناوی "هێزی نه‌رم Ùˆ دیپلۆماسیی گشتی له‌ سه‌ده‌ÛŒ 21" وتارێكی پێشكه‌Ø´ كرد.

 

له‌ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ له‌نده‌Ù† Ùˆ دیداری دۆستانی دێرینم خۆشحاڵم. ده‌بێ بڵێم، له‌وه‌ÛŒ كه‌ هه‌ندێكتان هاتنه‌ لای من Ùˆ گوتتان ئه‌Ú¯Ù‡‌ر باسی مشتومڕئامێز بهێنمه‌ Ú¯Û†Ú•ÛŽØŒ دانیشتنه‌كه‌ به‌جێ دێڵن، تووشی Ø´Û†Ùƒ بووم. پێویسته‌ سه‌ره‌تا سوپاسی ئه‌Ùˆ لوتفه‌تان بكه‌Ù… كه‌ له‌ ناساندنی مندا نیشانتان دا. ئه‌مه‌ ئه‌Ùˆ ڕۆژگاره‌Ù… وه‌بیر دێنێته‌وه‌ كه‌ منداڵانم كه‌مته‌مه‌Ù† بوون و، كاتێ كه‌ كه‌سێك په‌یوه‌ندیی به‌ ماڵمانه‌وه‌ ده‌كرد Ùˆ ده‌یپرسی: "به‌ڕێز نای له‌وێیه‌ØŸ" ئه‌وان له‌ وه‌ڵامدا ده‌یانگوت: "به‌ÚµÛŽØŒ به‌ڵام ئه‌و، ئه‌Ùˆ شته‌ نییه‌ كه‌ به‌ كه‌ÚµÙƒÛŒ ئێوه‌ بێت."

Ú†Ù‡‌مكێكی ئه‌كادیمی

حه‌زم ده‌كرد ئه‌مشه‌Ùˆ سه‌باره‌ت به‌ هێزی نه‌رم Ùˆ دیپلۆماسیی گشتی قسه‌تان بۆ بكه‌Ù…. بینینی چۆنێتیی به‌لووتكه‌Ú¯Ù‡‌یشتنی Ú†Ù‡‌مكێكی ئه‌كادیمی، زۆر سه‌رنجڕاكێشه‌. ئه‌Ù… ده‌سته‌واژه‌یه‌Ù… كاتێ كه‌ له‌ ساڵی 1990 خه‌ریكی نووسینی په‌رتووكێك بووم، داڕشت؛ له‌Ùˆ په‌رتووكه‌دا هه‌ÙˆÚµÙ… ده‌دا ڕوونی بكه‌مه‌وه‌ كه‌ بۆچی به‌ ڕای من ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌ره‌Ùˆ نه‌مان نا‌چێت. هێزی سه‌ربازی Ùˆ ئابووریم بۆ باسه‌كانم زیاد كرد، به‌ڵام وا هه‌ستم ده‌كرد شتێك كه‌مه‌. به‌شه‌ ونبووه‌كه‌ØŒ توانای وڵاتێك بوو له‌ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ خواسته‌كانی خۆی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕاكێشكردن (جاذبیة)‌ØŒ نه‌Ùƒ به‌كارهێنانی زه‌بروزه‌Ù†Ú¯ Ùˆ سزادانه‌وه‌. من ئه‌Ù… ڕاكێشكردنه‌Ù… ناو نا "هێزی نه‌رم".

هێزی نه‌رم Ú†Ù‡‌مكێكی نوێ نییه‌ Ùˆ هه‌مان Ú•Ù‡‌فتاری مرۆیییه‌. هه‌روه‌Ùƒ مارتین گوتی، ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ بریتانیا دۆزیویه‌تییه‌وه‌ Ùˆ له‌ ساڵی 1934Ù‡‌وه‌ تاكوو ئێستا به‌باشی به‌كاری هێناوه‌ و، ئێستاكه‌ له‌ حه‌فتا Ùˆ پێنجه‌مین ساڵوه‌Ú¯Ù‡‌Ú•ÛŒ دامه‌زراندنی ئه‌نجومه‌نه‌كه‌دا‌ØŒ ئاهه‌Ù†Ú¯ÛŒ بۆ ئه‌Ù… سه‌ركه‌وتنه‌ گێڕاوه‌. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ هیلاری كلینتۆن هێزی زیره‌Ùƒ (Smart Power)ØŒ یان تێكه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ Ùˆ نه‌رم به‌ سیاسه‌تێكی نوێ ناو ببات، زۆر شتێكی سه‌رنجڕاكێشه‌. سه‌روه‌ختێك Ù‡Û† جینتائۆ، ڕووی كرده‌ نوێنه‌رانی هه‌ڤده‌یه‌مین خولی كۆنگره‌ÛŒ چین و، گوتی كه‌ پێویسته‌ چین زیاتر له‌ جاران له‌سه‌ر هێزی نه‌رمی خۆی وه‌به‌رهێنان بكات. ئه‌وه‌ÛŒ به‌سه‌ر ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌دا هات، بۆ من زۆر سه‌رنجڕاكێش بوو.

هێزی نه‌رم Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌گره‌كانی

Ù¡- Ú†Ù‡‌ند حاڵه‌تێك له‌ مێژووی سوپا: مرۆڤه‌ Ú•Ù‡‌شبین Ùˆ به‌دگومانه‌كان، به‌ بێناوه‌Ú•Û†Ùƒ سه‌یری هێزی نه‌رم ده‌كه‌Ù† و، هه‌مووی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ په‌یوه‌ندییه‌ گشتییه‌كان، بابه‌تی بێكه‌ÚµÙƒ Ùˆ له‌Ù… جۆره‌ شتانه‌دا به‌ یه‌Ùƒ شت داده‌Ù†ÛŽÙ†. به‌Ù… دوایییه‌ له‌ په‌رتووكێكدا خوێندمه‌وه‌ كه‌ "هێزی نه‌رم یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ بیرۆكه‌ جوانه‌ ئه‌كادیمییانه‌ÛŒ كه‌ له‌ زۆرێك له‌ تاقیكردنه‌وه‌كانی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌دا، كه‌وتووه‌. هیچ كاتێك سوپاكان، ته‌نانه‌ت به‌ Ù‡Û†ÛŒ قووڵترین ڕاكێشه‌رییه‌ كه‌لتوورییه‌كانه‌وه‌ نه‌وه‌ستێنراون." Ù„ÛŽ ئه‌وه‌ÛŒ ڕاستی بێ، ئه‌Ù… بانگه‌شه‌یه‌ سه‌رله‌به‌ری هه‌ÚµÙ‡‌یه‌. نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌رنجڕاكێش له‌ ساڵی 1762 هه‌یه‌. كاتێ كه‌ فرێدریكی مه‌زن (Frederick the Great) Ú¯Ù‡‌مارۆ درا و، نزیك بوو بشكێت، سیزارینا ئێلیزابێت (Czarina Elizabeth) مرد و، سیزار پیتێر (Czar Peter)ÛŒ كوڕی، له‌ شوێنی دانیشت. ئه‌Ùˆ ڕێزێكی زۆری له‌ پیتێری مه‌زن ده‌گرت. پیتێر سوپای ڕووسیای بانگ كرد Ùˆ فرێدریكیش هه‌ڵهات. ئه‌مه‌ حاڵه‌تێكه‌ØŒ كه‌ تێیدا كاریگه‌ریی هێزی نه‌رم له‌سه‌ر سوپا به‌ته‌واوی دیاره‌.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر چاو له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌Ù… بكه‌ن، ده‌زانن كه‌ یه‌ÙƒÛŽ له‌Ùˆ هۆیانه‌ÛŒ كه‌ ئه‌مریكییه‌كان له‌ جیاتی ئه‌ڵمانیا، بوونه‌ هاوپه‌یمانی بریتانیا- Ùˆ وۆدرو ویلسۆن له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌دا زۆر هه‌ÙˆÚµÛŒ دا- هێزی ڕاكێشه‌ریی بریتانیا بوو. ئه‌Ùˆ مێژوونووسانه‌ÛŒ كه‌ پڕژاونه‌ته‌ سه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌ØŒ ڕاشكاوانه‌ ڕایان Ú¯Ù‡‌یاندووه‌ كه‌ هێزی نه‌رم له‌Ùˆ ڕۆژگاره‌دا كاریگه‌ریی له‌سه‌ر زۆرێك له‌ سوپا Ú¯Ù‡‌وره‌كان هه‌بووه‌.

Ù¢- قۆرخنه‌بوون بۆ (تایبه‌تنه‌بوون به‌) ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ یاریكه‌ره‌كان له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا

مه‌به‌ستی من له‌ هێزی نه‌رم چییه‌ØŸ

هێز، توانای كاریگه‌ریدانانه‌ له‌سه‌ر ئه‌وانی تر بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئاكامی خوازراو. ئێوه‌ ده‌توانن له‌ سێ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وه‌ هێز به‌كار بهێنن: له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ØŒ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ته‌ماحكردن، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕاكێشكردنه‌وه‌ كه‌ ئه‌وانی تر ناچار ده‌كات ئه‌وه‌ÛŒ خۆشتان ده‌ÙˆÛŽØŒ ئه‌وانیش خۆشیان بوێ. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئێوه‌ بتوانن ئه‌وانی تر وا Ù„ÛŽ بكه‌Ù† كه‌ داواكه‌تان قبووڵ بكه‌ن، ده‌توانن به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌ سیاسه‌تی نه‌خوازراوی "گۆچان Ùˆ گێزه‌ر" لا به‌رن. بۆیه‌ به‌ Ú•Ù‡‌چاوكردنی ئه‌Ù… بابه‌ته‌ØŒ هێزی نه‌رم شتێك نییه‌ كه‌ به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی تایبه‌ت، یان په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ تایبه‌ت Ùˆ سنوورداركراو بێ. ئه‌Ù… باسه،‌ له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی مرۆڤه‌كاندا Ú•Ù‡‌وانه‌. یه‌ÙƒÛŽ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كانی پراكتیكبوونی، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هێزی هه‌ڵخه‌ÚµÙ‡‌تاندن Ùˆ به‌لاڕێدابردن، جیهانییه‌.

Ù£- به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ تایبه‌ت (قۆرخكراو)ØŒ هێزێكی ئه‌مریكی نییه‌

هه‌ندێ كه‌س Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ ‌ئه‌وه‌Ù… Ù„ÛŽ ده‌گرن كه‌ هێزی نه‌رم تایبه‌ت به‌ ئه‌مریكا ده‌زانم، به‌Ùˆ هۆیه‌ÛŒ‌ كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر هێزی نه‌رم Ùˆ جیهانیبوونی ئایدیا ئه‌مریكییه‌كان ده‌كه‌Ù…. به‌ڵام ده‌قاوده‌Ù‚ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌مه‌یه‌. من له‌ نووسینه‌كانمدا هه‌ÙˆÚµÙ… داوه‌ كه‌ ئه‌مریكییه‌كان له‌وه‌ ئاگادار بكه‌مه‌وه‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ دروست سوود له‌ هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ÛŒ خۆیان وه‌رنه‌گرن، له‌وانه‌یه‌ هێزی نه‌رمی خۆیان بدۆڕێنن. جگه‌ له‌وه‌یش، هێزی نه‌رم ته‌نیا له‌به‌رده‌ستی ئه‌مریكییه‌كاندا نییه‌. ئه‌Ù… قسه‌یه‌یه‌ÛŒ من Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ ڕاچڵه‌كێنه‌ر بێت، به‌ڵام ڕاستییه‌كه‌ی، له‌Ùˆ باوه‌Ú•Ù‡‌دام "ئوسامه‌ بن لادن" كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ زۆر ده‌درێ بۆ ده‌ستگیركردنی (ئه‌Ù… وتاره‌ به‌ر له‌ كوشتننی بن لادن نووسراوه‌- وه‌رگێڕ)ØŒ به‌ ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر به‌رچاو خاوه‌Ù†ÛŒ هێزی نه‌رمه‌. ئه‌و، ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ ناچار نه‌كرد كه‌ هێرش بكه‌نه‌ سه‌ر دوو تاوه‌ره‌كه‌ و، شتێكیشی نه‌دانێ. ئه‌و، ئه‌وانی ته‌نیا به‌ په‌یامێكی تێكده‌رانه‌ ڕاكێشا، كه‌ به‌ هه‌ر حاڵ به‌ نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ باش بۆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نه‌رم دێته‌ هه‌ژمار. هێزی نه‌رم، ئه‌مریكی نییه‌. ته‌نیا فۆرمێكی دیكه‌ÛŒ هێزه‌.

Ù¤- هێزی نه‌رم، هاوواتایه‌Ùƒ نییه‌ بۆ كه‌لتوور

هه‌ندێ كه‌س له‌Ùˆ باوه‌Ú•Ù‡‌دان كه‌ له‌وانه‌یه‌ هێزی نه‌رم هێزێك بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نییه‌. بۆ نموونه‌ نیال فرگوسن (Niall Ferguson)ØŒ هێزی نه‌رمی به‌رمه‌بنای كه‌لتوور وه‌سف كردووه‌ و، Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ كه‌ ئه‌Ù… هێزه‌ØŒ وزه‌یه‌ÙƒÛŒ نانه‌ریتییه‌Ø› به‌ بۆچوونی ئه‌و، ئه‌Ù… هێزه‌ "باش Ùˆ نه‌رم" بووه‌ØŒ كه‌ ئه‌Ù… بانگه‌شه‌یه‌ دروسته‌. ئه‌مه‌ÛŒ كه‌ هه‌ندێ كه‌س پێڵاوی "نایك"یان له‌پێدا بێ Ùˆ قه‌میسی "مایكڵ جۆرده‌Ù†"یان له‌به‌ر كردبێ، Ú†Ù‡‌Ùƒ بگرنه‌ ده‌ست Ùˆ سێره‌‌تان Ù„ÛŽ بگرن، خۆی له‌ خۆیدا هێز دروست ناكات. ئه‌مه‌ Ú•Ù‡‌خنه‌یه‌ÙƒÛŒ په‌شۆكاو Ùˆ بێ ئه‌سڵ Ùˆ ئه‌ساسه‌ كه‌ فه‌یله‌سووفان به‌ "هه‌ÚµÙ‡‌بێژی (سه‌فسه‌ته‌)ÛŒ هه‌ڵگر" ناوی ده‌به‌Ù†.

له‌ نێوان هێز وه‌كوو سه‌رچاوه‌- ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ كه‌ ده‌توانین سوودی Ù„ÛŽ وه‌رگرین- Ùˆ هێز وه‌Ùƒ Ú•Ù‡‌فتاردا، جیاوازی هه‌یه‌. ئه‌Ù… هه‌قیقه‌ته‌ كه‌ كه‌لتوور وه‌Ùƒ سه‌رچاوه‌یه‌Ùƒ به‌ شێوه‌ÛŒ ئۆتۆماتیكی له‌ هه‌موو دۆخێكدا توانای به‌رهه‌مهێنانی هێزی نییه‌ØŒ شتێك نییه‌ جگه‌ له‌ هه‌ÚµÙ‡‌بێژیی هه‌ڵگر. ئه‌مه‌یان ته‌نیا په‌یوه‌ندیی به‌ هێزی نه‌رمه‌وه‌ نییه‌ØŒ به‌ڵكوو له‌باره‌ÛŒ گشت به‌شه‌كانی هێزه‌وه‌ ڕاسته‌. بۆ نموونه‌ له‌به‌رده‌ستدابوونی سوپایه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌ تانك، Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ سه‌ركه‌وتنی به‌دوادا بێت؛ هه‌ڵبه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كه‌ له‌ بیابان هه‌ڵبگیرسێت. به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ زۆنگاودا ڕوو بدات وای Ù„ÛŽ نایه‌ت. ئه‌Ùˆ سه‌رچاوه‌یه‌ÛŒ كه‌ به‌گشتی بۆ پێوانی هێز به‌كار ده‌هێنین، Ú•Ù‡‌فتاری هێز دروست ناكات، ئه‌مه‌ به‌ نۆره‌ÛŒ خۆی، ئه‌Ùˆ ئه‌نجامانه‌ به‌رهه‌Ù… دێنێ، كه‌ ده‌مانه‌ÙˆÛŽ.  

سه‌رچاوه‌ÛŒ هێزی نه‌رم

Ù¡- گرنگیی ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ به‌رده‌Ù†Ú¯ (موخاته‌ب)ÛŒ ئامانج بیر له‌ Ú†ÛŒ ده‌كاته‌وه‌

كاتێ كه‌ سه‌روكارمان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێزی نه‌رمدایه‌ØŒ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ هێزی Ú•Ù‡‌قه‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ Ú†ÛŒ به‌ مێشكی به‌رده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئامانجدا تێ ده‌په‌Ú•ÛŽØŒ زۆر بایه‌Ø® په‌یدا ده‌كات. به‌ هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بمه‌ÙˆÛŽ پاره‌كه‌ت بدزم، ده‌توانم بتكوژم Ùˆ ده‌سبه‌جێ پاره‌كه‌ت وه‌Ú†Ù†Ú¯ بێنم. ئه‌وه‌یش كه‌ تۆ‌ بیری Ù„ÛŽ ده‌كه‌یته‌وه‌ هیچ گرنگییه‌ÙƒÛŒ نییه‌. به‌ڵام به‌ هێزی نه‌رم، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بمه‌ÙˆÛŽ پاره‌كه‌ت بدزم، پێویسته‌ قه‌ناعه‌تت Ù¾ÛŽ بهێنم كه‌ من مامۆستایه‌ÙƒÛŒ ئایینیم و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌ژماری بانكییه‌كه‌ت بده‌ÛŒ به‌ من، جیهان ڕزگار ده‌كه‌Ù…. لێره‌دایه‌ كه‌ ئه‌وه‌ÛŒ تۆ بیری Ù„ÛŽ ده‌كه‌یته‌وه‌ بایه‌Ø® په‌یدا ده‌كات. له‌ ئه‌نجامدا، هێزی نه‌رم وه‌Ùƒ سه‌مایه‌كه‌ كه‌ پێویستیی به‌ یاوه‌ریی شه‌ریكێك هه‌یه‌. ‌

Ù¢- كه‌لتوور

هێزی نه‌رم Ùˆ ئه‌Ùˆ میتۆدانه‌ÛŒ كه كه‌لتوور، ده‌توانێ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یانه‌وه‌ ببێته‌ مایه‌ÛŒ سوودلێوه‌رگرتنی هێزی نه‌رم، به‌ Ú•Ù‡‌چاوكردنی ناوه‌ڕۆك، به‌توندی گۆڕانی به‌سه‌ردا دێ. ساموێل هانتینگتۆن، هاوكاری پێشووی من له‌ زانكۆی هارڤارد، به‌ "پێكدادانی شارستانییه‌ته‌كان" گوزارشتی له‌ دۆخی ئێستای جیهان كرد. بۆ نموونه ئه‌Ùˆ‌ØŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی كۆنفوشیووسی له‌ ڕۆژاوا، ئیسلام له‌ ڕۆژاوا و، هاوشێوه‌ÛŒ ئه‌مانه‌ÛŒ پێشبینیی كرد. به‌ڵام من Ù¾ÛŽÙ… وایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ ڕاڤه‌یه‌ÙƒÛŒ هه‌ÚµÙ‡‌یه‌. ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù…Ú•Û† ده‌یبینین، شتێكی جیایه‌ له‌ پێكدادانی شارستانییه‌ته‌كان. به‌ڵكوو ته‌نیا جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ ناوخۆیییه‌ له‌ شارستانییه‌تێكدا، واته‌ شارستانییه‌تی ئیسلام. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆیی له‌ نێوان به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌ موسڵمانان كه‌ دژی كوشتوبڕی ژنان Ùˆ مناڵانن و، گرووپێكی بچووكی تردا، كه‌ شوێنكه‌وتووانیان ناچار ده‌كه‌Ù† بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ بیروباوه‌Ú•ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ حه‌وته‌Ù… و، ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ Ú†Û†Ù† ده‌بێت مه‌زهه‌بێك Ú•ÛŽÙƒ بخرێت.

له‌Ù… حاڵه‌ته‌دا، ئێوه‌ ده‌توانن بڵێن كه‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ كات Ùˆ شوێن هه‌Ù† كه‌ هێزی نه‌رم، Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ كاریگه‌رییان تێدا هه‌بێت یان نه‌بێت. جاری وایه‌ ئه‌Ù… حاڵه‌تانه‌ به‌ شێوه‌ÛŒ جوگرافی دیاری ده‌كرێن. بۆ نموونه‌ ته‌ماشای ئێران بكه‌Ù†. هه‌ندێ له‌ خه‌ÚµÙƒ وای بۆ ده‌Ú†Ù† كه‌ به‌ هێزی نه‌رم، ئێمه‌ هه‌رگیز ناتوانین بۆ لای ئێران ڕابكێشرێین، چونكه‌ مه‌ودایه‌ÙƒÛŒ كه‌لتووریی قووڵ له‌Ù… به‌ینه‌دا هه‌یه‌. ئێوه‌ هه‌رگیز توانای ئه‌وه‌تان نابێت بۆ لای پیاوانی ئایینی ڕابكێشرێن. به‌ڵام ده‌توانن بۆ لای توێژی Ú¯Ù‡‌نجتر ڕابكێشرێن. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ ئه‌Ù… بانگه‌شه‌یه‌ÛŒ كه‌ هێزی نه‌رم ڕۆژاوایییه‌ و، مه‌ودایه‌ÙƒÛŒ كه‌لتووریی چاره‌نه‌كراو هه‌یه‌ØŒ به‌ئاسانی Ú•Ù‡‌ت ده‌كرێته‌وه‌.

Ù£- سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان

سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان ده‌توانن هه‌Ù… هێزم نه‌رم Ùˆ هه‌میش هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ به‌رهه‌Ù… بهێنن. ئابوورییه‌ÙƒÛŒ سه‌ركه‌وتوو Ùˆ ڕووه‌Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ØŒ ئامرازێك بۆ به‌كارهێنانی Ú¯Ù‡‌مارۆكان ده‌خاته‌ به‌رده‌ستتان، به‌ڵام ده‌توانێ مۆدێلێك بێت Ùˆ ئه‌وانی تر ڕابكێشێت.

Ù¤- هێزی سه‌ربازی وه‌Ùƒ سه‌رچاوه‌یه‌Ùƒ

هه‌ر به‌Ù… شێوه‌یه‌ ده‌توانین بڵێین هێزی سه‌ربازی- كه‌ وه‌كوو سه‌رچاوه‌ÛŒ هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ گرنگیی هه‌یه‌- ده‌توانێت هێزی نه‌رمیش به‌رهه‌Ù… بهێنێت. نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ باش كه‌ ده‌توانین له‌مباره‌یه‌وه‌ ئاماژه‌ÛŒ بۆ بكه‌ین، هاوكاریی به‌په‌له‌یه‌ به‌ هایتی Ùˆ ڕۆڵگێڕانی سه‌ربازه‌كانه‌ تیایدا. نموونه‌ÛŒ تر سه‌باره‌ت به‌ سۆنامیی ساڵی 2004Ù‡‌ له‌ ئه‌ندۆنیسیا. ڕاپرسییه‌كان نیشانی ده‌دا كه‌ له‌ سه‌دا 75ÛŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ ئه‌ندۆنیسیا، به‌ چاوێكی ئه‌رێنی ته‌ماشای ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌كه‌Ù†. كاتێ هێرشمان كرده‌ سه‌ر عێراق، ئه‌Ù… ڕیژه‌یه‌ بۆ له‌ سه‌دا 15 دابه‌زی. دوای ئه‌وه‌ÛŒ یارمه‌تیی لێقه‌وماوانی سۆنامیمان دا، ئه‌Ù… ئاماره‌ Ú¯Ù‡‌یشته‌ له‌ سه‌دا 45 و، سوپا- له‌ ئه‌سڵدا هێزی ده‌ریایی- بوو، كه‌ ئه‌Ù… یارمه‌تییانه‌ÛŒ وه‌Ú•ÛŽ خست. كه‌واته‌ سوپا، ده‌توانێ وه‌كوو سه‌رچاوه‌یه‌ك، Ú•Ù‡‌فتاری هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ØŒ یان Ú•Ù‡‌فتاری هێزی نه‌رم به‌رهه‌Ù… بهێنێت.

Ù¥- ستراتیژیی حكوومه‌ت

ئێمه‌ ده‌بێت له‌ گرنگیی چۆنێتیی گۆڕینی هێزی نه‌رم بۆ ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ حكوومی، تێ بگه‌ین. له‌ هه‌ندێ ڕووه‌وه‌ØŒ ئه‌Ù… كاره‌ زه‌حمه‌تتره‌ له‌ هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ و، كاتێكی زیاتری ده‌ÙˆÛŽ. هێزی نه‌رم په‌یوه‌ندی به‌ سه‌رچاوه‌Ú¯Ù‡‌لێكه‌وه‌ په‌یدا ده‌كات، كه‌ به‌ته‌واوی له‌ ژێرده‌ستی حكوومه‌تدا نین. هه‌روه‌ها له‌ هه‌ندێ بارودۆخدا، به‌ئاسانی ناتوانرێ سوود له‌Ù… سه‌رچاوانه‌ وه‌ربگیرێت. قه‌رار نییه‌ به‌رنامه‌ÛŒ ئه‌تۆمیی كۆریای باكوور ڕابگرم و، كیم جۆنگ (Kim Jong ll) ڕازی بكه‌Ù… به‌رنامه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ÛŒ بوه‌ستێنێت. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بمه‌ÙˆÛŽ سه‌باره‌ت به‌ باشتركردنی مافی مرۆڤ یان بازاڕی ئازاد، كارێك ببه‌مه‌ Ù¾ÛŽØ´ØŒ بێ گومان هێزی نه‌رم له‌ هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ باشتر ده‌بێت. ئێمه‌ له‌Ùˆ په‌شیمانییه‌وه‌ كه‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ عێراق هێنای، دركمان به‌مه‌ كرد.

چۆنێتیی كاركردنی هێزی نه‌رم

Ù¡- مۆدێله‌ ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆكان

چۆنێتیی كاركردنی هێزی نه‌رم، له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا له‌ژێر دوو مۆدێلدا پێناسه‌ ده‌كرێ: ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ. له‌ مۆدێلی ڕاسته‌وخۆدا باسه‌كه‌ له‌سه‌ر نوخبه‌كانه، وه‌Ùƒ حاڵه‌تی سیزار پیتێر Ùˆ فرێدریكی مه‌زن. نوخبه‌یه‌Ùƒ بۆ لای نوخبه‌یه‌ÙƒÛŒ تر ڕاده‌كێشرێ Ùˆ كارێكیان بۆ ده‌كات و، له‌Ù… جۆره‌ كارانه‌. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مه‌یشدا، زۆربه‌ÛŒ جاران كاركردنی هێزی نه‌رم له‌ دوو مۆدێلی دوو قۆناغیدا ده‌دۆزینه‌وه‌. ئێوه‌ تێ ده‌كۆشن، به‌ مه‌به‌ستی كاریگه‌ریدانان له‌سه‌ر حكوومه‌تی وڵاتێك، كاریگه‌ری بخه‌نه‌ سه‌ر ڕای گشتیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاته‌. ئه‌مه‌ میتۆدێكی ناڕاسته‌وخۆیه‌.

Ú†Ù‡‌ند نموونه‌یه‌Ùƒ له‌ ژینگه‌یه‌ÙƒÛŒ ناكارامه‌دا

هێزی نه‌رم ژینگه‌یه‌ÙƒÛŒ كارامه‌ بۆ داڕشتنی سیاسه‌ت دێنێته‌ كایه‌وه‌. ئه‌Ù… مه‌سه‌له‌یه‌ به‌ نۆره‌ÛŒ خۆی، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بێت Ùˆ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ نه‌شیاو ئه‌نجام بدرێ، ده‌توانێ ژینگه‌یه‌ÙƒÛŒ ناكارامه‌ دروست بكات. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ عێراق له‌ ساڵی 2003ØŒ ده‌توانێت نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ باش بێت بۆ ئه‌Ù… بانگه‌شه‌یه‌. بۆش به‌نیاز بوو تا چواره‌مین به‌Ø´ÛŒ هێزی پیاده‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ توركیا Ùˆ باكووری عێراقه‌وه‌ Ú•Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاته‌ بكات. جه‌ماوه‌رێتی (شه‌عبییه‌ت)ÛŒ ئه‌مریكا له‌ توركیا به‌توندی دابه‌زیبوو و، ئێمه‌ هێزێكی نه‌رمی زۆرمان له‌كیس دابوو؛ تا ڕادده‌یه‌Ùƒ كه‌ ته‌نانه‌ت به‌ یارمه‌تیی زۆری هێزی Ú•Ù‡‌قیش، نه‌مانتوانی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ توركیا Ùˆ باكووری عێراقه‌وه‌ سوپا بۆ ئه‌ÙˆÛŽ بنێرین. له‌Ù… حاڵه‌ته‌دا ده‌بینین، نه‌بوونی هێزی نه‌رم Ùˆ هاتنه‌دیی ژینگه‌یه‌ÙƒÛŒ ناكارامه‌ØŒ ده‌ستوه‌ردانی هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ÛŒ Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌. هه‌ر له‌Ùˆ ساته‌وه‌خته‌دا، بۆش هیوادار بوو كه‌ هاوڕێكه‌ی، ڤیسێنت فاكس (Vicente Fox)ØŒ سه‌رۆككۆماری مه‌كسیك، له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا پشتی بگرێت، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ هێرشكردنه‌ سه‌ر عێراق شه‌رعییه‌ت وه‌ربگرێت. سه‌رۆككۆمار فاكس، هه‌ستی ده‌كرد له‌وێوه‌ كه‌ ئه‌مریكا به‌ ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر هێزی نه‌رمی خۆی له‌ مه‌كسیك دۆڕاندووه‌ØŒ ناتوانێ ئه‌Ùˆ كاره‌ بكات. ئه‌مه‌یشیان نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ تر بوو له‌ ژینگه‌ÛŒ ناكارامه‌ØŒ كه‌ بایه‌خی Ú•ÛŽÚ•Ù‡‌وه‌ ڕاسته‌وخۆوه‌كه‌ زیاتر له‌ جاران تۆخ ده‌كات. ‌

Ù¢- هێرشی Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌

ئیمڕۆكه‌ پسپۆران Ùˆ شرۆڤه‌كارانی سه‌ربازی، زیاتر له‌ ڕابردوو له‌ گرنگیی هێزی نه‌رم تێ Ú¯Ù‡‌یشتوون. دكتۆرینێكی به‌ناوبانگ كه‌ ئێستاكه‌ له‌ سوپای ئه‌مریكادا هاتووه‌ته‌ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌Ú¤Ù‡‌وه‌ØŒ Ù¾ÛŽÛŒ ده‌گوترێ "هێرشی Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه". له‌Ù… دكتۆرینه‌دا به‌ مه‌به‌ستی دابینكردنی ئاسایش، هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ به‌كار ده‌هێنرێ و، دوای ئه‌وه‌ هێزی نه‌رم دێته‌ مه‌یدان Ùˆ درێژه‌ÛŒ كاره‌كه‌ ده‌گرێته‌ ده‌ست؛ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌رنامه‌ÛŒ وه‌Ùƒ هاوكاریی مرۆڤدۆستانه‌ØŒ یان دروستكردنی قوتابخانه‌ Ùˆ نه‌خۆشخانه‌كان‌ و، له‌Ù… جۆره‌ هه‌نگاوانه‌. ئێوه‌ ده‌توانن له ناوه‌Ú•Û†ÙƒÛŒ قسه‌كانی Ú˜Ù‡‌نه‌ڕاڵ ده‌یڤید پترایوس (David Petraeus)دا ئه‌مه‌ ببینن: "ئێمه‌ له‌ عێراق ڕاشكاوانه‌ گوتمان كه‌ ئێوه‌ خه‌ÚµÙƒ ناكوژن، یان به‌ره‌Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŽÙƒÛŒ پیشه‌سازی ناڕۆن." له‌ فیلمی دیكۆمێنتاریی "ژووری كۆنترۆڵ"ØŒ په‌یامنێرێكی ئه‌لجه‌زیره‌ ڕای ده‌Ú¯Ù‡‌یه‌Ù†ÛŽ كه‌ هه‌ر Ú˜Ù‡‌نه‌ڕاڵێك كه‌ ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ په‌یوه‌ندیكارانه‌ÛŒ نه‌بێت، هه‌ر له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا ستراتیژیی نییه‌. ئێمه‌ له‌ سه‌رده‌مێكدا به‌سه‌ر ده‌به‌ین كه‌ Ú•Û†Ú˜ به‌ Ú•Û†Ú˜ گرنگیی Ú•Û†ÚµÛŒ هێزی نه‌رم ته‌نانه‌ت له‌ سوپادا، زیاتر ده‌بێت.

به‌كارهێنانی هێزی نه‌رم له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیپلۆماسیی گشتییه‌وه‌

Ù¡- گرنگیی په‌یوه‌ندییه‌‌ دوولایه‌نه‌كان‌

مه‌ترسیی تێڕوانینی میلیتاریزمی له‌ ڕادده‌به‌ده‌ر Ùˆ مه‌ركه‌زییه‌تی حكوومی، هه‌موو كاتێك له‌ ئارادایه‌. له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ زانیارییه‌كان، هێز به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌ربڵاو دابه‌Ø´ بووه‌ و، به‌ به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕابردوو له‌ حاڵه‌ته‌ هیراركی (زنجیره‌ پله‌)یییه‌كه‌ÛŒ كه‌Ù… بووه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ به‌Ùˆ مانایه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌ دوولایه‌نه‌كان له‌ زۆر حاڵه‌تدا به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو، له‌ فه‌رمانپێكردن كاریگه‌رتره‌. به‌شداربوویه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌نج له‌ چیكۆسلۆڤاكیا له‌ كۆنفڕانسی ساڵزبورگ له‌مباره‌یه‌وه‌ قسه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌رنجڕاكێش ده‌گێڕێته‌وه‌. ئه‌Ùˆ گوتی: "ئه‌مه‌ باشترین ڕاگه‌یاندنه‌‌ØŒ چونكه‌ ڕاگه‌یاندن نییه‌." من له‌Ùˆ باوه‌Ú•Ù‡‌دام نهێنیی سه‌ركه‌وتنی ئێمه‌ له‌مڕۆدا، سه‌باره‌ت به‌وه‌ÛŒ پێویسته‌ Ú†Û†Ù† له‌باره‌ÛŒ دیپلۆماسیی گشتییه‌وه‌ بیر بكه‌ینه‌وه‌ØŒ هه‌ر ئه‌مه‌یه‌.

نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ ساده‌Ù… بۆ دیپلۆماسیی نه‌ریتیی كابینه‌ خستۆته‌ ڕوو. وای دابنێن ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ژماره‌ 1ØŒ ڕاسته‌وخۆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ژماره‌ 2دا په‌یوه‌ندیی هه‌یه‌. كاتێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ژماره‌ 1 هه‌ÙˆÚµ ده‌دات تاكوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ژماره‌ 2 بخاته‌ ژێر كاریگه‌رییه‌وه‌ØŒ ڕاستییه‌كه‌ÛŒ سوود له‌ دیپلۆماسیی گشتیی نه‌ریتی وه‌رده‌گرێ. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌وته‌ به‌Ù… ساكارییه‌ نییه‌. ئیمڕۆكه‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ فۆرمی جیاواز له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان هه‌ن، كه‌ یه‌كجار ئاڵۆزن.

Ù¢- هه‌وڵدان بۆ وه‌ستاندنی به‌كارهێنانی مینه‌ زه‌مینییه‌كان

هه‌وڵدان بۆ به‌كارهێنانی مینه‌ زه‌مینییه‌كان، ده‌كرێ وه‌Ùƒ نموونه‌یه‌Ùƒ تاووتوێ بكرێت. یه‌ÙƒÛŽ له‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ ده‌ستی له‌Ù… مه‌سه‌له‌یه‌دا هه‌بوو، واته‌ جۆدی ویلیامز (Jody Williams)ØŒ كه‌ دواجار خه‌ڵاتی "نۆبل"ÛŒ برده‌وه‌ØŒ له‌ ده‌ستپێكی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كه‌دا ته‌نیا چالاكڤانێكی خوازیاری ئاشتی بوو. ئه‌وه‌ÛŒ تریان كه‌سایه‌تییه‌ÙƒÛŒ زۆر به‌ناوبانگ بوو به‌ ناوی پڕێنسس دایانا (Princess Diana)ØŒ كه‌ توانیی سه‌رنجی ڕۆژنامه‌ Ùˆ میدیاكان بۆ لای خۆی ڕابكێشێت و، گشت ده‌سه‌ڵات Ùˆ ئیعتیباری خۆی له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌دا خسته‌ Ú¯Ù‡‌Ú•. هه‌روه‌ها له‌Ù… ڕێیه‌دا هه‌ندێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت هه‌بوون، كه‌ ناتوانرێ به‌ هێزه‌ باڵاده‌سته‌كانی دونیا ناو ببردرێن: كه‌نه‌دا، نه‌رویج، سوودان Ùˆ هتد. ئه‌Ù… هاوپه‌یمانێتییه‌ "تێكچنراو"Ù‡‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، به‌هێزترین سیسته‌Ù…ÛŒ بیرۆكراسی، تاكه‌ هێزی باڵاده‌ستی جیهان، واته‌ "پێنتاگۆن"ÛŒ تێك شكاند. ئه‌Ù… حاڵه‌ته‌ØŒ شێوازێكی زۆر جێی سه‌رنجی له‌ داڕشتنی سیاسه‌تدا وێنا كرد.

٣- دیپلۆماسیی گشتیی "نوێ"

بابه‌تێك هه‌یه‌ كه‌ به‌ ناونیشانی دیپلۆماسیی گشتیی "نوێ" باسی لێوه‌ ده‌كرێت و، به‌گشتی له‌ ئاستی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كاندا شیاوی تاووتوێكردنه‌. زۆر گرنگه‌ كه‌ فۆكو‌س بخرێته‌ سه‌ر ئه‌Ù… ئاسته‌ØŒ به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ته‌نیا فۆكو‌س بخه‌نه‌ ‌سه‌ر ئه‌Ùˆ ئاسته، له‌بیری ده‌كه‌Ù† كه‌ ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ كه‌ گرنگه‌ØŒ وێنه‌ÛŒ گشتییه‌. دیپلۆماسیی گشتیی نوێ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ گرنگه‌ له‌Ùˆ وێنه‌یه‌ØŒ به‌ڵام نه‌Ùƒ هه‌مووی.

Ù¤- ڕكابه‌ریی گێڕانه‌وه‌ (حه‌كایه‌ت)

له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ زانیارییه‌كاندا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "پارادۆكسی فراوانی" (Paradox of Plenty) دا به‌ره‌وڕووین. زانیارییه‌كان به‌زیاده‌وه‌ له‌به‌رده‌ستدان به‌ڵام سه‌رچاوه‌ ده‌گمه‌نه‌كان، "سه‌رنج" Ùˆ "ئیعتیبار"Ù†. ئه‌مه‌ به‌Ùˆ مانایه‌یه‌ كه‌ ئه‌مڕۆكه‌ زۆرێك له‌ سیاسه‌تداڕشتنه‌ جیهانییه‌كان، له‌سه‌ر ئیعتیبار ڕكابه‌ری ده‌كه‌Ù†. له‌ ڕووی نه‌ریتییه‌وه‌ØŒ هه‌میشه‌ ده‌گوترا له‌ سیاسه‌ته‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا یاریكه‌رێك سه‌ر ده‌كه‌ÙˆÛŽØŒ كه‌ سوپاكه‌ÛŒ سه‌ر كه‌وێت. ئه‌مڕۆكه‌یش ئه‌وه‌‌ گرنگه‌ كه‌ كامه‌ لایه‌Ù† سه‌ر كه‌ÙˆÛŽØŒ به‌ڵام ئه‌وه‌یش كه‌ سه‌ربورده‌‌ Ùˆ چیڕۆكی كامه‌ لایه‌Ù† سه‌ر كه‌ÙˆÛŽØŒ زۆر گرنگه‌.  

٥- ئیعتیبار

به‌Ù… پێیه‌ به‌كارهێنانی هێزی نه‌رم، به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ تایبه‌ت سه‌خته‌. ئیعتیبار گرنگییه‌ÙƒÛŒ تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌ و، ئه‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یانه‌ÛŒ كه ئێوه‌ ده‌توانن له‌Ù… ڕكابه‌رییه‌دا بۆ سه‌رنجڕاكێشان، ئیداره‌ÛŒ ئیعتیباره‌كه‌ بكه‌Ù† یاخود له‌ده‌ستی بده‌ن، تا ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر په‌یوه‌ندیی به‌ تواناتانه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ دروستكردنی ئه‌Ùˆ ئیعتیباره.

Ù¦- سێ Ú•Ù‡‌هه‌ند له‌ دیپلۆماسیی گشتی

یه‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ تر له‌ شێوازه‌كانی بیركردنه‌وه‌ له‌باره‌ÛŒ دیپلۆماسیی گشتی ئه‌وه‌یه‌ØŒ كه‌ وه‌كوو سێ بازنه‌ÛŒ هاوناوه‌ند یاخود سێ Ú•Ù‡‌هه‌ندی جیاواز، وه‌كوو بووكه‌شووشه‌كانی ‌ماتریۆشكای ڕووسی (Russian Matryoshka dolls) Ù„ÛŽÛŒ بڕوانین. ناوه‌ندیترین بازنه‌ Ùˆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت كۆنترۆڵێكی زیاتری له‌سه‌ر هه‌یه‌ØŒ په‌یوه‌ندییه‌كانی ڕۆژانه‌ Ùˆ په‌رچه‌كرداری خێرای له‌Ú¯Ù‡‌ڵدایه‌‌. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر شتێك ڕوو بدات Ùˆ ئێوه‌ به‌خێرایی له‌ سه‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ حه‌كایه‌ته‌دا‌ نه‌بن، كه‌سێكی تر ئه‌Ùˆ فه‌زای زانیارییه‌ Ù¾Ú• ده‌كاته‌وه‌ و، ئێوه‌ تا هه‌تایه‌ØŒ ده‌بێ Ú•Û†ÚµÛŒ دۆڕاو بگێڕن. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ده‌نگۆیه‌ÙƒÛŒ پیس Ùˆ Ú†Ù‡‌په‌Úµ بره‌Ùˆ بستێنێ، ده‌بێ هه‌میشه‌ له‌ دواوه‌ بن، مه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌وه‌ÛŒ بزانن Ú†Û†Ù† وه‌ڵامی بده‌نه‌وه‌.

Ú•Ù‡‌هه‌ندی دووه‌Ù…ØŒ سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندیی ستراتیژییه‌ كه‌ به‌ شێوه‌ÛŒ مانگانه‌ Ùˆ ساڵانه‌ Ùˆ نه‌Ùƒ ڕۆژانه،‌ هه‌ڵده‌سه‌نگێندرێ. له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌دا ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كان هه‌ن، له‌وانه‌: Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ بڵاو‌كردنه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ كۆكوژ، یان كۆنفڕانسی هه‌مواری په‌یمانی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ كۆكوژ، یان كۆبوونه‌وه‌ÛŒ تاووتوێكردنی گۆڕانی كه‌شوهه‌وا. هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† هه‌ندێ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ بدۆزنه‌وه‌ تا له‌ ده‌رگه‌یانه‌وه‌‌‌ په‌یامێكی گونجاو Ùˆ ناهاودژ ده‌ربهێنن. به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌وه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ دێته‌ ده‌ره‌وه‌ØŒ به‌ڵام به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌تری، له‌ لایه‌Ù† یاریكه‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت.

بازنه‌ÛŒ سێیه‌Ù…ØŒ به‌ربڵاوترین بازنه‌یه‌. پێوانی، له‌سه‌ر بنه‌مای ساڵ Ùˆ Ú•Û†Ú˜ ئه‌نجام نادرێ، به‌ڵكوو "ده‌یه‌" بنه‌مای پێوانییه‌تی. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ زۆربه‌ÛŒ جار به‌زه‌حمه‌ت ده‌پێورێ، به‌ڵام له‌ هه‌ندێ ڕووه‌وه‌ له‌چاو حاڵه‌ته‌كانی تر گرنگتره‌. ئه‌Ù… بینایه‌ØŒ په‌یوه‌ندیگه‌Ù„ÛŽÙƒÛŒ پته‌Ùˆ ده‌نه‌خشێنێ كه‌ به‌دیهێنانی هه‌لومه‌رجی گشتیی هێزی نه‌رم به‌رهه‌Ú¤ ده‌كات و، تێیدا گرتنه‌به‌ری بڕیاره‌كانی سیاسه‌تدانان مومكین ده‌كات. ئێدوارد ئار موورۆ (Edward R Murrow)ØŒ سه‌رۆكی ئاژانسی زانیاریی ئه‌مریكا، كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا په‌خشكه‌ره‌وه‌ (بڵاكه‌ره‌وه‌)یه‌ÙƒÛŒ ناوداریشه‌ØŒ گوتی: "ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بیر له‌ پڕۆسه‌ÛŒ په‌خش‌ بكه‌نه‌وه‌ØŒ تێ ده‌Ú¯Ù‡‌Ù† كه‌ گرنگترین به‌Ø´ØŒ سێ هه‌نگاوی كۆتایییه‌. له‌Ù… نێوه‌نده‌یشدا ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی ڕووبه‌ڕووی مرۆڤه‌كانه‌ كه‌ زیاتر له‌ هه‌مووی بایه‌خی هه‌یه‌‌." دڵنیابوون له‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌سه‌ر سێ هه‌نگاوی دوایی، وه‌به‌رهێنانێكی Ú¯Ù‡‌وره‌مان كردووه‌ Ùˆ وه‌ها په‌یوه‌ندیگه‌لێكیشمان Ú•Ù‡‌خساندووه‌ØŒ زۆر ژیانییه‌.

Ù§- گرنگیی دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌ درێژخایه‌نه‌كان

ئه‌نجامدانی، كارێكی ئاسان نییه‌ Ùˆ ئێوه‌ هه‌موو كات دڵنیا نابن كه‌ Ú†ÛŒ ده‌كه‌Ù†. نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ جوانم له‌ په‌رتووكه‌كه‌مدا له‌باره‌ÛŒ هێزی نه‌رمه‌وه‌ نیشان داوه‌. له‌ ساڵی 1958ØŒ ئه‌مریكییه‌كان Ùˆ ڕووسه‌كان (یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت) به‌رنامه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاڵوگۆڕی زۆر سنوورداریان خسته‌ دانوستانه‌وه‌ و، نزیكه‌ÛŒ 50 كه‌س، كه‌ هه‌ر یه‌Ùƒ به‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خۆیاندا ده‌ڕۆیشتن، به‌شدارییان تێدا كرد. به‌رپرسانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئه‌مریكا زۆر نیگه‌ران بوون، كه‌ ئه‌وانه‌ÛŒ له‌وێن، نه‌كا سیخوڕی كه‌ÛŒ. جی. بی بن و، له‌Ù… جۆره‌‌ نیگه‌رانییانه‌. یه‌ÙƒÛŽ له‌ نوێنه‌رانی سۆڤیه‌ت، كه‌سێك بوو به‌ ناوی ئه‌لیكسانده‌ر ئاكۆلێف (Alexander Yakolev). ئه‌Ùˆ له‌ زانكۆی كۆلۆمبیا، به‌ یاوه‌ریی پڕۆفیسۆرێك به‌ ناوی ده‌یڤید ترومه‌Ù† (David Truman)ØŒ یه‌ÙƒÛŽ له‌ دیارترین نوێنه‌رانی پلۆرالیزم، ده‌یخوێند. یاكۆلێف پشتگیریی ئه‌Ù… بیرۆكانه‌ÛŒ كرد Ùˆ له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ بیرۆكراسیی وڵاته‌كه‌ÛŒ به‌سه‌ر كه‌وت و، كاتێ كه‌ نه‌وه‌ÛŒ گورباچۆف Ú¯Ù‡‌یشته‌ ده‌سه‌ڵات، ئه‌Ùˆ بووه‌ پنتی سه‌رنجی گورباچۆف و، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ فۆرمگرتنی دوو سیاسه‌تی پرێسترۆیكا (Perestroika) Ùˆ گلاسنۆست (Glasnost). ئای له‌Ùˆ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌یه‌ÛŒ سه‌رمایه‌‌! Ú¯Ù‡‌رچی دوو ده‌یه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ چوو. كام نوێنه‌رتان بینیوه‌ كه‌ بۆ دوو ده‌یه‌ له‌ پۆستێكدا بمێنێته‌وه‌ØŸ له‌ ئه‌مریكا به‌ده‌گمه‌Ù† ئه‌مه‌ ڕوو ده‌دات. هه‌روه‌ها ئێوه‌ نازانن كام یه‌Ùƒ له‌Ùˆ 50 كه‌سه‌ØŒ مرۆڤێكی ڕاسته‌ Ùˆ كامه‌یان ئه‌Ùˆ نییه‌. كه‌سێكی تر له‌ هه‌مان گرووپدا، ڕاستییه‌كه‌ÛŒ سیخوڕی كه‌ÛŒ. جی. بی بوو، به‌ڵام ئێستاكه‌ هه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ڕاوه‌ته‌وه‌ Ùˆ لێره‌یه‌.

ئه‌مه‌ نموونه‌یه‌كه‌ كه‌ دیاری ده‌كات كاتێ كه‌ له‌مه‌Ú• دیپلۆماسیی گشتییه‌وه‌ كاریگه‌رانه‌ بیر ده‌كه‌ینه‌وه‌ØŒ بۆچی وه‌به‌رهێنان له‌ بازنه‌ÛŒ سێیه‌مدا- سه‌رباری ئه‌وه‌ÛŒ پێوانی قورسه‌- زۆر ژیانییه‌.  Ø¦Ù‡‌مه‌یان تێڕوانینێكی جیاوازه‌ بۆ Ú•Û†ÚµÛŒ دیپلۆماسیی گشتی. به‌Ù… دوایییه‌ به‌رپرسێكی پله‌به‌رزی پێشووی ئه‌مریكا پشتگیریی خۆی بۆ بۆردوومانكردنی ئێران ڕاگه‌یاندووه‌. ئه‌Ùˆ گوتی: "تاكه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ كه‌ ده‌توانێ به‌رنامه‌ÛŒ ئه‌تۆمیی ئێران ڕابگرێت، بۆردوومانكردنی ئه‌Ùˆ وڵاته‌یه‌." هه‌واڵنێره‌كه‌ له‌باره‌ÛŒ مه‌ترسیی به‌لاڕێداچوون Ùˆ نامۆبوونی نه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌نجتری ئه‌Ùˆ وڵاته‌ پرسیاری كرد. ئه‌Ùˆ له‌ وه‌ڵامدا گوتی: "هیچ بایه‌خێكی نییه‌. ئێمه‌ خه‌باتێكی دیپلۆماسیی گشتی ده‌گرینه‌ به‌ر." ئه‌Ù… شێوازی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌باره‌ÛŒ دیپلۆماسیی گشتی، سه‌رله‌به‌ری هه‌ÚµÙ‡‌یه‌.

٨- تێڕوانینێكی جیاواز بۆ دیپلۆماسیی گشتی

ئێمه‌ بۆ بیركردنه‌وه‌ له‌ دیپلۆماسیی گشتی، پێویستیمان به‌ شێوازێكه كه‌ ته‌واو جیاواز بێت. نابێت ته‌نیا له‌ قاڵبی په‌یوه‌ندییه‌ سه‌ربازییه‌كاندا بیری Ù„ÛŽ بكه‌ینه‌وه‌. كه‌سێك له‌مباره‌یه‌وه‌ گوتی: "ناچاركردنی سوپا به‌ ئه‌نجامدانی په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیژییه‌كان، تا ڕادده‌یه‌Ùƒ وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ داوا له‌ كرێكارێك بكه‌ین سه‌ركردایه‌تیی هێرشێكی ئاسمانی بكات، یان داوا له‌ دیپلۆماتێك بكه‌ین نه‌خۆشخانه‌یه‌ÙƒÛŒ بیابانی به‌ڕێوه‌ ببات." پێویسته‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ كه‌لتوورییه‌كانه‌وه‌ میدیای نوێ به‌ دیپلۆماته‌كانمان بناسێنین، تا زانستێكی به‌Ø´ به‌ به‌Ø´ Ùˆ تێروته‌سه‌Úµ Ùˆ خۆجێیی وه‌ده‌ست بهێنن و، Ú†Ù‡‌ند ڕایه‌ÚµÙ‡‌یه‌Ùƒ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ گرووپانه‌دا كه‌ ئه‌وه‌نده‌ دیار نین، دروست بكه‌Ù†. ئه‌مه‌ شێوازێكی ته‌واو جیاوازه بۆ بیركردنه‌وه‌ له‌باره‌ÛŒ دیپلۆماسیی گشتییه‌وه‌.

Ù©- په‌خش Ùˆ په‌یوه‌ندیی چڕوپڕ

وه‌ها نییه‌ كه‌ په‌خش Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ چڕوپڕه‌كان گرنگ نه‌بن؛ به‌ڵكوو زۆر گرنگن. ئیعتیباری په‌خش زۆر گرنگه‌. ناوبانگ Ùˆ ئیعتیباری بی.بی.سی بۆ ئینگلته‌را، مایه‌ÛŒ دڵخۆشییه‌. نازانم ئێوه‌ چاوپێكه‌وتن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كیكوێت (Kikwete)ØŒ سه‌رۆككۆماری "تانزانیا"تان دیوه‌ یان نه‌. له‌Ùˆ چاوپێكه‌وتنه‌دا پرسیاریان Ù„ÛŽ كرد كه‌ به‌رنامه‌ڕێژیی ڕۆژانه‌ÛŒ چۆنه‌ØŸ ئه‌Ùˆ گوتی كه‌ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌كه‌ÛŒ به‌ گوێدان به‌ هه‌واڵه‌كانی بی.بی.سی ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌كات و، دوای ئه‌وه‌ Ú¯ÙˆÛŽ بۆ هه‌واڵه‌كانی ئاژانسی هه‌واڵی تانزانیا ڕاده‌گرێت. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئێوه‌ بتوانن كارێكی له‌Ù… جۆره‌ بكه‌ن، ئه‌وا له‌ به‌كارهێنانی هێزی نه‌رمی خۆتاندا زۆر سه‌ركه‌وتوو بوونه‌.

كرداری په‌خش هێشتایش گرنگیی خۆی هه‌یه‌. به‌ڵام یه‌ÙƒÛŽ له‌ سنووردارییه‌كانی په‌خش – ته‌نانه‌ت كاتێ وه‌Ùƒ بی.بی.سی باش بێت-  ئه‌وه‌یه‌ كه هه‌روا له‌ ناوه‌ندێكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت. ئه‌Ù… په‌خشه‌ هێشتا به‌ شێوه‌ÛŒ ڕووبه‌ڕوو Ùˆ په‌یوه‌ندیی دوولایه‌نه‌ نییه‌. ئاگام له‌ كار Ùˆ هه‌نگاوه‌كانی بی.بی.سی، بۆ نموونه‌ ئه‌Ùˆ ویبلاگانه‌ÛŒ دروستی كردوو‌Ù† هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام ئه‌Ù… ناوه‌ندێتی (مه‌ركه‌زییه‌ت)Ù‡‌ هه‌ر هه‌یه‌.

١٠- په‌یوه‌ندیی‌ ڕایه‌ÚµÙ‡‌یی

په‌یوه‌ندیی ڕایه‌ÚµÙ‡‌یی، به‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌ك، جادده‌یه‌ÙƒÛŒ جووتسایده‌. په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ ڕووبه‌ڕووه‌.

به‌هاكان له‌ هه‌ر دوو لاوه‌ جووڵه‌ ده‌كه‌Ù†. په‌یوه‌ندییه‌كان Ùˆ ئامانجه‌كان له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا خواسته‌كانی هه‌ردووكیان ده‌نوێننه‌وه‌. ئه‌مه‌ بۆ هێزی نه‌رم زۆر گرنگه‌. ڕێكخراوه‌ ناحكوومییه‌كان له‌Ù… دیپلۆماسییه‌ گشتییه‌ نوێیه‌دا، نه‌رمییه‌ÙƒÛŒ زیاتر له‌ خۆیان نیشان ده‌ده‌Ù†. كاتێ كه‌ سیاسه‌تداڕێژییه‌كانی حكوومه‌ت، ده‌توانێ كاریگه‌ر بێت- بۆ نموونه‌ ده‌توانێ یارمه‌تیی بره‌وپێدانی تۆڕ Ùˆ ڕایه‌ÚµÙ‡‌كان به‌ درێژاییی سنووره‌كان بدات- هه‌وڵدان بۆ كۆنترۆڵكردنیان زۆر ترسناكه‌.

من دڵنیام كه‌ هه‌موومان كه‌سانێكین كه‌ به‌ عه‌ره‌بی وێبلاگمان نووسیوه‌ Ùˆ سوود له‌ تویته‌ر وه‌رده‌گرین و، شتی له‌Ù… بابه‌ته‌. ئه‌مانه‌ هه‌موویان باشن، به‌ڵام كێشه‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر Ú¯Ù‡‌وره‌ بۆ دیموكراسییه‌كان له‌ ئارادایه‌. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر وێبلاگنووسان شتێك بڵێن كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی حكوومه‌تدا بێت، ئه‌وسا Ú†ÛŒ ده‌كه‌ن؟ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌وان له‌ وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسیاره‌دا كه‌ "له ‌ئه‌فغانستان Ú†ÛŒ ده‌كه‌ین؟"ØŒ بابه‌تی Ú•Ù‡‌خنه‌گرانه‌ بنووسن، ئایا ئه‌مه‌ نابێته‌ Ù‡Û†ÛŒ كێشه‌یه‌Ùƒ له‌ په‌رله‌مان یاخود كۆنگرێسدا؟ له‌ ئه‌نجامدا حكوومه‌ت له‌ نێوان ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ تا Ú† ڕادده‌یه‌Ùƒ گوشار بخاته‌ سه‌ر جڵه‌ÙˆÛŒ كاروباره‌كان، یان تا كوێ به‌Ú•Ù‡‌ڵڵای بكات، هه‌میشه‌ له‌ هاتوچۆدایه‌. خاڵی سه‌ره‌ÙƒÛŒ ئه‌مه‌یه‌: كاتێ كه‌ ئه‌Ù… پرسه‌ بۆ سیاسه‌ته‌‌ دیموكراتیكه‌ ناوخۆیییه‌كان مه‌ته‌Úµ (لوغز)ÛŽÙƒ بێت، ئه‌Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییانه‌ÛŒ لێیه‌وه‌ به‌رهه‌Ù… دێن، زۆر Ú¯Ù‡‌وره‌Ù†.

١١- Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌ خۆ

ئه‌Ù… ڕاستییه‌ÛŒ كه‌ ئێمه‌ ده‌توانین خۆمان بخه‌ینه‌ ژێر Ú•Ù‡‌خنه‌ØŒ به‌Ù… واتایه‌یه‌ كه‌ ئیعتیبار به‌ده‌ست بهێنین. داهێنانی ئه‌Ù… قه‌ÚµÙ‡‌Ù…Ú•Ù‡‌وه‌ نوێیه‌ØŒ ئیعتیباره‌. Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌ خۆ، بۆ هێزی نه‌رم زۆر ژیانییه‌. كاتێ كه‌ "Ù‡Û† جینتائۆ" گوتبووی كه‌ چین حه‌ز ده‌كات، زیاتر له هێزی نه‌رمدا وه‌به‌رهێنان بكات، تا ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ كه‌ په‌ره‌ به‌Ù… جۆره‌ ئیعتیبار نه‌ده‌ن، له‌ توانایاندا نابێت گشت ئامانجه‌كانیان بپێكن.

به‌Ù… پێیه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ دیموكراتیكه‌كان خاوه‌Ù†ÛŒ ئه‌Ù… خاڵه‌ باشه‌ن، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئێمه‌ به‌ قازانجی خۆمان یاری بكه‌ین. ئه‌مه‌ به‌Ùˆ مانایه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ده‌بێ Ú•Ù‡‌خنه‌ له‌ خۆمان بگرین و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ به‌ گرووپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بده‌ین Ú•Ù‡‌خنه‌ له‌ حكوومه‌ته‌كانمان بگرن و، بیخه‌ینه‌ Ù¾ÛŽØ´ چاوی ئه‌وانی تره‌وه‌. له‌Ùˆ دۆخه‌دا پارادۆكسی هه‌ڵقووڵاو له‌ به‌كارهێنانی دیپلۆماسیی گشتی بۆ به‌رهه‌مهێنانی هێزی نه‌رم له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ جیهانیی زانیارییه‌كاندا، ئه‌مه‌ ده‌بێت كه‌ لامه‌ركه‌زییه‌ت Ùˆ كۆنترۆڵی كه‌مكراو‌ØŒ بۆ به‌رهه‌مهێنانی هێزی نه‌رم Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌ره‌كییان هه‌یه‌. زۆر ئه‌سته‌مه‌ كه‌ له‌ حكوومه‌تدا Ú•Û†ÚµÛŽÙƒ بگێڕن و، قرار بێت دژایه‌تیشی بكرێت‌ØŒ به‌ڵام پێویسته‌ بزانن كه‌ ئه‌زموون سه‌لماندوویه‌تی كه‌ نهێنیی سه‌ركه‌وتنتان، هه‌ر ئه‌مه‌یه‌‌.

ئه‌نجامگیری

له‌ ئه‌نجامدا هێز له‌ چاخی جیهانیی زانیارییه‌كاندا، زیاتر له‌ هه‌ر كاتێكی تر، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ نه‌رمی ڕاكێشكردن له‌خۆ ده‌گرێ و، خاوه‌Ù†ÛŒ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌Ù‚ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ ته‌ماحكردنیشیه‌‌. ته‌نیا به‌شێكیان ناگرێته‌وه‌ به‌ڵكوو هه‌ردووكی له‌خۆ ده‌گرێ. مه‌به‌ستی من له‌ "هێزی زیره‌Ùƒ" (Smart power)ØŒ هه‌ر ئه‌مه‌یه‌. جاران وڵاتانی ئه‌تله‌سی، هێزی زیره‌كیان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارده‌وه‌ Ùˆ به‌ موماره‌سه‌كردنی هه‌ر دوو هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ Ùˆ نه‌رم، به‌كار ده‌هێنا. هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ÛŒ ئێمه‌ هێرشی سۆڤیه‌تی پووچه‌Úµ كرده‌وه‌ØŒ به‌ڵام ئه‌وه‌ هێزی نه‌رمی ئێمه‌ بوو كه‌ Ù¾Ú•Ù‡‌نسیپه‌كانی كۆمۆنیزمی، له‌ پشتی په‌رده‌ÛŒ ئاسنین‌ ڕاگرت. ڕووخانی دیواری به‌رلین به‌ Ù‡Û†ÛŒ تۆپخانه‌وه‌ نه‌بوو، به‌ڵكوو به‌ Ù‡Û†ÛŒ گورزی Ú†Ù‡‌كوچه‌كان Ùˆ بڵدۆزه‌ره‌كان بوو. ئه‌Ù… ڕووداوه‌ØŒ  نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر گرنگه‌.

ئێمه‌ له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ تیرۆریزمی سه‌روونه‌ته‌وه‌ییدا، وه‌Ùƒ هه‌نگاوه باشه‌‌كانی ڕابردوو كار ناكه‌ین، به‌ڵام قه‌رار وایه‌ فێر ببین. قه‌رار وایه‌ فێره‌ توانای سوودوه‌رگرتن له‌ جه‌نگاوه‌رانی هێزی زیره‌Ùƒ بین. هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ له‌ هه‌ندێ حاڵه‌تدا به‌كه‌ÚµÙƒ دێت، به‌ڵام كاتێ كه قسه‌ دێته‌ سه‌ر "دڵ Ùˆ مێشك"ÛŒ جه‌ماوه‌رێكی زۆر، هێزی نه‌رم ده‌كه‌وێته‌ كار. له‌Ùˆ دۆخه‌دا جه‌نگاوه‌رانی هێزی زیره‌ك، پێویستییان به‌ دیپلۆماسییه‌ÙƒÛŒ گشتیی زیره‌كانه‌ ده‌بێت. دیپلۆماسیی گشتیی زیره‌ك، به‌ نۆره‌ÛŒ خۆی پێویستیی به‌وه‌یه‌ له‌‌ گرنگیی ئیعتیبار Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن له‌ خۆ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌Ù†ÛŒ له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌Ù… جۆره‌‌ هێزه‌دا‌ØŒ تێ بگات‌.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئێمه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌كارهێنانی پڕۆپاگه‌نده‌ØŒ نه‌Ùƒ به‌س له‌ قه‌ناعه‌تپێهێناندا شكستمان هێناوه‌ØŒ به‌ڵكوو به‌ناچاری هێزی نه‌رمی خۆمان لاواز كردووه‌. هێزی نه‌رم، پشتی به‌ تێگه‌یشتن له‌ بیركردنه‌وه‌ Ùˆ زه‌ینییه‌تی ئه‌وانی تر به‌ستووه‌‌. باشترین دیپلۆماسیی گشتی ئه‌وه‌یه،‌ كه‌ له‌ شه‌قامێكی جووتساید بچێت. زۆر سوپاس بۆ گوێگرتنتان.

 

تێبینی: بۆ باشتر تێگه‌یشتنی خوێنه‌ر، هه‌ندێ هاوواتا Ùˆ ڕوونكردنه‌وه‌Ù… خستۆته‌ Ù†ÛŽÙˆ كه‌وانه‌وه‌. وه‌رگێڕ

 

سه‌رچاوه‌: مشرق

 
 
« هێزی نه‌رم Ùˆ دیپلۆماسیی گشتی له‌ سه‌ده‌ی 21

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون