PÊNÛS
 
كاریگه‌ریی مافی فره‌كه‌لتووری/ نه‌ته‌وه‌یی له‌ گوتاری سه‌ربه‌خۆییی ده‌وڵه‌تی كوردستاندا 
     2017-08-29
پەرویز ڕەحیم

كاریگه‌ریی مافی فره‌كه‌لتووری/ نه‌ته‌وه‌یی له‌ گوتاری سه‌ربه‌خۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستاندا

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ پرسه‌ گرنگه‌گان له‌ پرۆسه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی هه‌ر وڵاتیك، به‌تایبه‌ت له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێستادا كه‌ پرسه‌كانی مافی مرۆڤ Ùˆ ئازادییه‌كانی كه‌مینه‌ ئایینی، نه‌ته‌وه‌یی، كه‌لتووری Ùˆ زمانییه‌كان Ùˆ... بوونه‌ته‌ بابه‌ت Ùˆ پرسێكی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، نیگه‌رانی له‌ داهاتووی كه‌مینه‌ Ùˆ ناسنامه‌ Ùˆ پێكهاته‌ جیاوازه‌كانه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ نوێیه‌دا.

پرۆسه‌ÛŒ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستانیش له‌Ù… بابه‌ته‌ به‌ده‌ر نییه‌ و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ فره‌ناسنامه‌بوونی كوردستان به‌ درێژاییی مێژوو و، هه‌روه‌ها ئه‌زموونی ئه‌Ù… دوایییه‌ÛŒ هێرشی داعش Ùˆ پرسی جینۆسایدی ئایین Ùˆ ئایینزاكانی تر وه‌كوو ئێزدییه‌كان Ùˆ كریستیانه‌كان Ùˆ ئاواره‌بوونی به‌لێشاویان، جارێكی تر چاره‌نووسی هاتۆته‌وه‌ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌Ú¤ÛŒ باسوخواسه‌كان. ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ هه‌ڵوه‌سته‌له‌سه‌ركردنه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ ئه‌Ùˆ مافانانه‌ چین له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان Ùˆ Ú†Û†Ù† ده‌پارێزرێن و، به‌ Ú† شێوه‌یه‌Ùƒ كاریگه‌ری ده‌كاته‌ ‌سه‌ر هه‌ڵوێستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له ‌هه‌مبه‌ر كوردستان؟ بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌ له‌Ù… نووسینه‌دا، هه‌وڵده‌ده‌ین تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌Ù… بابه‌ته‌ وه‌كوو پێویستییه‌Ùƒ له‌ بوون Ùˆ جێگیركردنی ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ گوتارییه‌ له‌ گوتاری سه‌ربه‌خۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستاندا. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ گرنگیدان به‌Ù… Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ گوتارییه،‌ ده‌توانێت Ú•Ù‡‌وایه‌تیی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان زۆر به‌رزتر بكاته‌وه‌ و، له ‌هه‌مان كاتدا "پرسی كه‌مینه‌كان" ببێته‌ هۆكارێك بۆ به‌رپرسیارێتیی پاراستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌لایه‌Ù† كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت به‌فه‌رمیناسین (دانپێدانان)ÛŒ ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ دیموكراتیكه‌كانه‌وه‌.

پرسی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون Ùˆ خه‌بات بۆ به‌فه‌رمیناسینی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان

هه‌رێمی كوردستان وه‌كوو هه‌موو یه‌كه‌ سیاسییه‌كان كه‌ له‌ قۆناغی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبووندایه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت ئه‌Ùˆ كیانانه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… قۆناغه‌یشیان تێ په‌ڕاندووه‌ØŒ له‌ هه‌ÙˆÚµ Ùˆ خه‌باتی به‌رده‌وامدایه‌ بۆ به‌فه‌رمیناسینی سه‌روه‌رییه‌كه‌ÛŒ له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیدا كه‌ به‌ خه‌بات Ùˆ ململانێی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بۆ دانپێدانان Ùˆ به‌فه‌رمیناسین ده‌ناسرێت (Struggle for Recognition). هه‌روه‌Ùƒ "ئه‌لێكساندر ونت" ده‌ڵێت، هه‌ÙˆÚµ Ùˆ ململانێیه‌كه‌ بۆ دانپێدانان Ùˆ به‌فه‌رمیناسینی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تره‌وه‌ وه‌كوو ئه‌كته‌ر Ùˆ بكه‌رێكی سه‌ربه‌خۆ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ یاساییی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا. ئه‌مه‌یش به‌ واتای ئه‌وه‌ دێت كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌فه‌رمیناسینی یه‌كتری ڕێز له‌ بوونی یه‌كتری ده‌گرن Ùˆ ئه‌Ùˆ كیانه‌ سیاسییه‌ مافی ژیان Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا ده‌بێت. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌ به‌ لانیكه‌Ù…ÛŒ به‌فه‌رمیناسین Ùˆ دانپێدانان (Thin Recognition) ده‌ناسرێت Ùˆ لانی زۆری به‌فه‌رمیناسین Ùˆ دانپێدانانیش به‌واتای قبووڵكردن Ùˆ ڕازیبوون Ùˆ دانپێدانان به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی تایبه‌ت یاخود له‌وانه‌یه‌ Ú†Ù‡‌ند ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك دێت،‌‌ وه‌كوو هێزێكی باڵاده‌ست Ùˆ هێژموون Ùˆ زلهێزی جیهانی.

ئه‌مه‌یش واده‌كات كه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی لاواز Ùˆ بچووكیش درێژه‌ به‌ ژیان Ùˆ مانه‌وه‌یان بده‌Ù† Ùˆ له‌ هه‌ر جۆره‌ ده‌ستدرێژییه‌Ùƒ له ‌لایه‌Ù† ده‌Ù‡‌ÚµÙ‡‌تانی Ú¯Ù‡‌وره‌Ùˆ زلهێزه‌وه‌ پارێزراو بن. لێره‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان كه‌سایه‌تییه‌ÙƒÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی وه‌رده‌گرن Ùˆ سه‌روه‌رییان به‌فه‌رمی ده‌ناسرێت؛ كه‌ ئه‌مه‌یش په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵی به‌ ئاسایش Ùˆ پارێزراوی Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ كیانه‌ سیاسییه‌وه‌ ده‌بێت. جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ هیچ پابه‌ندبوون Ùˆ ناچارییه‌Ùƒ له‌ ئارادا نییه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان یه‌كتری به‌فه‌رمی بناسن و، ئه‌مه‌ زیاتر پرسێكی سیاسییه‌ تاوه‌كوو یاسایی. ته‌نانه‌ت ئه‌ندامبوون له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانیش به‌ واتای به‌فه‌رمیناسین Ùˆ  دانپێدانانی هه‌موو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان نایه‌ت؛ وه‌كوو ئیسڕائیل كه‌ ئه‌ندامه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، به‌ڵام به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆر له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی عه‌ره‌بی Ùˆ ئیسلامی تاوه‌كوو ئێستا به‌فه‌رمی دانیان پێدانه‌ناوه‌. لێره‌وه‌ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بۆ ئێمه‌ÛŒ كورد گرنگه‌ØŒ ئه‌Ù… دانپێدانانه‌ به‌ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… سه‌روه‌رییه‌ چوار فاكته‌ر Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی گرنگی ژیانی (حه‌یاتی) له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا بۆ ئێمه‌ دروست بكات. ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زانه‌یش بریتین له‌:

  1. ئۆتۆنۆمی (Autonomy): ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ واده‌كات، كه‌ له‌ ئاستی ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌كیدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباره‌كاندا خاوه‌Ù† جۆره‌ سه‌ربه‌خۆیییه‌Ùƒ بێت؛ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌جیهانیبوون، به‌تایبه‌ت مافه‌كانی مرۆڤ Ùˆ پرسه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ ئاسایش Ùˆ ئاشتیی نیوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، Ú•Ù‡‌ها نییه‌.
  2. یه‌كسانی (Equality): ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ واده‌كات، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ڕووی ماف Ùˆ ئه‌ركه‌كانه‌وه‌ یه‌كسان بێت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌موو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی جیهان به‌ Ú¯Ù‡‌وره‌Ùˆ بچووك و، هه‌روه‌ها لاواز Ùˆ  Ø²Ù„هێزیشه‌وه‌. ئه‌مه‌یش پارێزه‌ری یه‌كسانیی یاساییی كوردستانێكی 5 ملیۆن كه‌سی ده‌كات،‌‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتێكی زیاتر له‌ یه‌Ùƒ ملیار كه‌سیی وه‌كوو "چین" له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا.
  3. به‌شداری Ùˆ هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ هاوكاری (Participation and Cooperation): ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا به‌شدار بێت و، له‌ هه‌مانكاتدا له‌ بوار Ùˆ پرسه‌ جۆراوجۆره‌كاندا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ كه‌سایه‌تییه‌ یاسایییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی دیكه‌دا هاوكاری Ùˆ هه‌ماهه‌نگیی هه‌بێت و، Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌كه‌یشی هه‌ر ڕاسته‌‌. ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ بۆ ئێمه‌ÛŒ كورد له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر (داعش) به‌باشی هه‌ستی Ù¾ÛŽ كرا، كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌بوونی سه‌روه‌ری Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆوه‌‌ØŒ هه‌ماهه‌نگییه‌كان زیاتر ڕاسته‌وخۆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌غدا ده‌كرا. هه‌رچه‌نده‌ هه‌ماهه‌نگیی سنوورداری ڕاسته‌وخۆ له‌ هه‌ندی پرسی تایبه‌ت به‌ ئاسایش Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كوردستان له‌ئارادا بوو، به‌ڵام نه‌مانتوانی له‌ كاته‌ هه‌ستیاره‌كاندا پێشمه‌رگه‌ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌Ùƒ بكه‌ین Ùˆ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ پێشكه‌وتوو Ùˆ قورسی پێویست بۆ پاراستنی ئاسایشی كوردستان دابین بكه‌ین.
  4. به‌رپرسیارێتی (Responsibility): ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ بۆ ئێمه‌ÛŒ كورد زۆر گرنگ Ùˆ هه‌ستیاره‌. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ له‌ لایه‌Ùƒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانی له ‌هه‌مبه‌ر ئاسایش Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان به‌رپرسیار ده‌كات. بۆ نموونه ئه‌Ù… پرسه‌‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ پارێزراوی Ùˆ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی مانه‌وه‌ (Protection/Guarantee) Ùˆ ئاسایشمان له‌ هه‌ر مه‌ترسی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ ده‌ره‌كیی وڵاتان Ùˆ گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان، به‌ڵام له‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌رپرسیارێتیمان ده‌خاته‌ ئه‌ستۆ له‌ هه‌مبه‌ر یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ ئاسایش Ùˆ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تر و، له‌ ئاستی ناوخۆییش له‌به‌رده‌Ù… پرسه‌كانی مافی مرۆڤ Ùˆ پاراستنی كه‌مینه‌ Ùˆ پێكهاته‌ وناسنامه‌كانی تر كه‌ له‌ كوردستاندا ده‌ژین.

لێره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ÛŒ چواره‌Ù… له‌ ڕووی كه‌مینه‌ Ùˆ ناسنامه‌ Ùˆ پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ مه‌زهه‌بییه‌كانه‌وه‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ÛŒ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونیشدا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌مان به‌رزتر ده‌كاته‌وه‌ و، واده‌كات كه‌ له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا ببینه‌ خاوه‌Ù† "پرستیژ" و، له‌ هه‌مان كاتیشدا Ú¯Ù‡‌ره‌نتییه‌Ùƒ بێت بۆ مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامی Ùˆ پارێزراویمان. ئه‌مه‌یش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیكردنی مافی كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌یی/مه‌زهه‌بییه‌كان یاخود ئه‌Ùˆ پرسه‌ÛŒ كه له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا Ùˆ ته‌نانه‌ت له‌ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسیدا‌ به‌ مافی فره‌كه‌لتووری/نه‌ته‌وه‌یی ده‌ناسرێت.

مافی مرۆڤ Ùˆ مافی كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌یی/كه‌لتوورییه‌كان

مافه‌ بنچینه‌یی Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی مرۆڤ Ú†Ù‡‌ندینڕه‌هه‌ند Ùˆ بوار له‌خۆ ده‌گرن، كه‌ ده‌كرێت به‌سه‌ر Ú†Ù‡‌ند ده‌سته‌یه‌كدا پۆلین بكرێن وه‌كوو: 1- مافی ژیان 2- مافی ئازادی 3- مافی به‌شداریی سیاسی 4- مافی هه‌بوونی پاڵپشتی Ùˆ پشتیوانیی یاسایی یاخود مافی ده‌سته‌به‌ربوونی پارێزراویی یاسایی 5- مافی ده‌سته‌به‌ربوونی خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئابووری Ùˆ كه‌لتووری.

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی مافی فره‌كه‌لتووری/نه‌ته‌وه‌یی، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ بنچینه‌یی Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌ له‌ مافه‌كانی مرۆڤ، كه‌ پرسێكی جیهانی Ùˆ جیانه‌كراوه‌ Ùˆ گرێدراوی ئه‌Ùˆ مافانه‌یه‌ كه‌ هه‌موو مرۆڤه‌كان مافی خاوه‌ندارێتی Ùˆ پارێزراوی Ùˆ به‌كارهێنانی ئه‌Ùˆ مافانه‌یان هه‌یه‌. چونكه‌ مافه‌كانی مرۆڤ، به‌بێ Ú•Ù‡‌چاوكردنی نه‌ژاد، ئایین، نه‌ته‌وه‌ØŒ زمان، Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ...ØŒ هه‌موو مرۆڤه‌كان ده‌گرێته‌وه،‌‌ ته‌نیا له‌به‌ر تایبه‌تمه‌ندیی مرۆڤبوونیان.

ئه‌Ù… مافانه‌یش له‌ هه‌ر له‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ كۆنه‌وه‌ تاوه‌كوو ئێستا له‌ Ú†Ù‡‌ندین ڕێككه‌وتننامه‌ Ùˆ كۆنڤانسیۆنی نێوده‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ÛŒ داوه‌ته‌وه‌ØŒ بۆ نموونه: چارتی "مه‌گناكارتا" (The Magna Carta) له‌ ساڵی 1215 له‌ ئینگلته‌را كه‌ به ‌ڕاگه‌یه‌نراوی مه‌زنی ئینگلته‌را ( (Great Charter of England ده‌ناسرێت. پاش ئه‌وه‌یش، یه‌كه‌مین مافی سیاسی Ùˆ مه‌ده‌Ù†ÛŒ كه‌ به‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ واقعی درایه‌ هاووڵاتیان له‌ "ڕاگه‌یه‌نراوی سه‌ربه‌خۆییی ئه‌مریكا"دا له‌ ساڵی 1776 (United States Declaration of Independence) و، پاشان له‌ ساڵی 1789 له‌ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ فه‌Ú•Ù‡‌نسادا" ڕاگه‌یه‌نراوی مافه‌كانی مرۆڤ Ùˆ هاووڵاتیDeclaration of the Rights of Man and Citizen)) بڵاو كرایه‌وه‌.

له‌ یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی كلاسیكدا ته‌نیا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان خاوه‌Ù† ماف Ùˆ ئه‌رك بوون Ùˆ تاكه‌كان ئه‌Ùˆ مافانه‌یان نه‌بوو؛ به‌ڵام كاره‌ساته‌ مرۆیییه‌كانی دوو جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی یه‌كه‌Ù… Ùˆ دووه‌Ù…ØŒ وایكرد كه‌ مافی مرۆڤ له‌ ده‌سه‌ڵات Ùˆ چوارچێوه‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌ریی Ú•Ù‡‌های "وێستفاڵیایی"ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بێته‌ ده‌ره‌وه‌ و، یه‌كه‌مین كاری ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌وباره‌یه‌وه،‌ بریتی بێت له‌ په‌سندكردن Ùˆ ڕاگه‌یاندنی "جارنامه‌ÛŒ جیهانیی مافه‌كانی مرۆڤ" (The Universal Declaration of Human Rights) له‌ 10ÛŒ دێسه‌مبه‌ری ساڵی 1948Ø› پاشان له‌ دێسه‌مبه‌ری ساڵی1966ØŒ دوو كۆنڤانسیۆنی "مافه‌ ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتوورییه‌كان" (ICESCR) Ùˆ "مافه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ سیاسییه‌كان" (International Covenant on Civil and political Rights) له ‌لایه‌Ù† كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ په‌سند بكرێت. ئه‌مه‌یش بۆ سه‌ره‌تا Ùˆ ته‌نانه‌ت ده‌گوترێت Ø´Û†Ú•Ø´ÛŽÙƒ له‌ كارگه‌ری مافه‌كانی مرۆڤ له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ بواره‌كانی تری مافه‌كانی مرۆڤ وه‌كوو "كۆنڤانسیۆنی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی نه‌هێشتنی هه‌موو جۆره‌كانی جیاكاریی نه‌ژادی" له‌ ساڵی 1969 Ùˆ "كۆنڤانسیۆنی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ ئه‌شكه‌نجه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ سزادانه‌ توندوتیژه‌ نامرۆیییه‌كان" له‌ ساڵی 1969 Ùˆ هتد.

پاراستنی مافی كه‌مینه‌كان یاخود مافی فره‌كه‌لتووری/نه‌ته‌وه‌یی

ئیمڕۆكه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌كان، له‌ 184 ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی جیهاندا نزیكه‌ÛŒ 600 زمان Ùˆ گرووپ Ùˆ شارستانییه‌تی جیاواز و، نزیكه‌ÛŒ 5 هه‌زار ئیتنیك Ùˆ نه‌ته‌وه‌ بوونی هه‌یه‌ و، ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ كه‌ ته‌نیا یه‌Ùƒ زمان Ùˆ یه‌Ùƒ نه‌ته‌وه‌Ù† زۆر ده‌گمه‌نن. بۆیه‌ پرسی مافی تاك، نه‌ته‌وه‌ Ùˆ كه‌لتووره‌كان، بۆته‌ پرسێكی جیهانی‌. ته‌نانه‌ت وڵاتانی دیموكراسییش ئه‌Ùˆ پرسانه‌یان هه‌یه‌ و، له‌ Ú†Ù‡‌ندین نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ئایین Ùˆ ئیتنیك Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی جیا پێكهاتوون و، هه‌روڵاتێك میكانیزم Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ جیاوازی بۆ به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی مافه‌كانی ئه‌Ù… كه‌مینه‌ Ùˆ فره‌یییانه‌ گرتۆته‌ به‌ر، یاخود دایانڕشتووه‌ØŒ وه‌Ùƒ: ئه‌مریكا، كه‌نه‌دا، به‌لژیكا، سویسرا Ùˆ هتد. بۆیه‌ زۆربه‌ÛŒ زاناكان له‌سه‌ر ئه‌Ù… پرسه‌ كۆكن، كه‌ دیموكراسی Ùˆ مافه‌كانی مرۆڤ Ùˆ ته‌نانه‌ت ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، په‌یوه‌ندیی توندوتۆڵی به‌ پرسی فره‌كه‌لتووری/نه‌ته‌وه‌یییه‌وه‌ هه‌یه‌.

بۆیه‌ دانپێدانان به‌ مافه‌كانی ئه‌Ù… كه‌مینانه‌ØŒ له‌پاڵ پرسی به‌شداریی سیاسییان، جێگه‌ÛŒ گرنگی Ùˆ بایه‌خی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دیموكراتیكه‌. بۆ نموونه‌ لیژنه‌ÛŒ ڕاوێژكاری "كۆنڤانسیۆنی چوارچێوه‌ÛŒ پاراستنی كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان" (Framework Convention for the Protection of National Minorities)ØŒ پێداگری له‌سه‌ر گرنگیی به‌شداریی سیاسیی كه‌مینه‌كان له‌ به‌ڕێوه‌بردنی وڵات Ùˆ كاروباره‌ سیاسییه‌كاندا بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی ماف Ùˆ ئازادییه‌ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیان ده‌كاته‌وه‌. هه‌روه‌ها به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامه‌ÛŒ هێلسینكی (Helsinki Document) ساڵی 1992ØŒ به‌ مه‌به‌ستی Ú¯Ù‡‌ره‌نتیكردنی ژیانی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتوورییان، پێداگری له‌سه‌ر به‌شداریی سیاسیی كه‌مینه‌كان له‌ كاروباری نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ناوخۆیی Ùˆ ناوچه‌یی Ùˆ خۆجێیی ده‌كاته‌وه‌.

ئه‌مانه‌ هه‌موو نیشانده‌ری گرنگیی پارێزراوی Ùˆ پاراستنی كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ئایینییه‌كانن له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا. بۆیه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ئه‌ركدار ده‌كات له‌ فه‌راهه‌مكردنی به‌ستێن Ùˆ هه‌لومه‌رجی پێویست بۆ موماره‌سه‌كردنی ئه‌Ùˆ مافانه‌ÛŒ كه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر پاراستنی ناسنامه‌ØŒ زمان، ئایین، مه‌زهه‌ب، نه‌ریت Ùˆ كه‌لتووریان داده‌نێت. بۆیه‌ پێویسته،‌ دان به‌ ناسنامه‌ Ùˆ مافه‌ كه‌لتووری Ùˆ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی كه‌مینه‌كاندا بنرێت، به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ‌ كاریگه‌ریی نه‌رێنی له‌سه‌ر مافی هاووڵاتیبوونیان دابنێت.

بۆ هه‌رێمی كوردستانیش كه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌Ù… قۆناغه‌دا به‌ Ù‡Û†ÛŒ بوونی فره‌ییی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ مه‌زهه‌بی Ùˆ ئایینی و، هه‌روه‌ها پرسی ÙƒÛ†Ú† Ùˆ ئاواره‌كان خاوه‌Ù† هه‌ردوو Ú†Ù‡‌شنی فره‌ییی كه‌لتووری Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی بێت، گرتنه‌به‌ری ڕێوشوێنی پێویست بۆپاراستن Ùˆ دڵنیاكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… كه‌مینانه،‌ ده‌توانێت، هه‌روه‌Ùƒ ئاماژه‌مان پێدا خاڵێكی گرنگ Ùˆ زێڕین بێت.‌ له ‌لایه‌Ùƒ به‌ ڕێزگرتن‌ له‌ فره‌یی‌ و،له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ پاراستن Ùˆ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیكردنی به‌شداریی سیاسییان به‌ مه‌به‌ستی پاراستنی تایبه‌تمه‌ندییه‌ ناسنامه‌یی، زمانی، كه‌لتووری، مه‌زهه‌بی Ùˆ ئایینییه‌كانیان، ده‌توانێت Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی دانپێدانان Ùˆ به‌فه‌رمیناسینی كوردستان بكات و، ته‌نانه‌ت له‌ داهاتوودا مانه‌وه‌ Ùˆ ژیان Ùˆ به‌رده‌وامیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان مسۆگه‌رتر ده‌كات.

لێره‌دا هه‌ر بۆ نموونه ‌(سه‌ره‌ڕای Ú•Ù‡‌خنه‌كان له‌Ù… مۆدێله‌) سێ میكانیزم یاخود ڕێوشوێنی پێشنیازكراوی " ویل كیملیكا" ده‌خه‌ینه‌ڕوو، كه‌ ده‌كرێت له‌ ده‌ستووری هه‌رێمی كوردستاندا كاری له‌سه‌ر بكرێت. چونكه‌ له ‌لایه‌Ùƒ سه‌روه‌ری، هه‌ڵگری Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌ندی به‌رپرسیارێتییه‌ كه‌ ئاستی ده‌ره‌ÙƒÛŒ ده‌گرێته‌وه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ سه‌روه‌ری ئاستی ناوخۆییش ده‌گرێته‌وه‌ و، ئه‌وه‌Ø´ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ هه‌مبه‌ر پاراستنی جیاوازیی هاووڵاتیبوونن (Differentiated Citizenship) Ùˆ ژیان Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ ئه‌Ù… كه‌مینانه‌ ئه‌ركدار Ùˆ به‌رپرسیار ده‌كات. "كیملیكا" بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌ سێ Ú†Ù‡‌شنه‌ ماف له‌به‌رچاو ده‌گرێت:

  1. مافه‌ فره‌ئیتنیكی/ كه‌لتوورییه‌كان (Polyethnic Rights): كه‌ هه‌موو پشتیوانی Ùˆ پاڵپشتییه‌ ئابووری Ùˆ دارایی Ùˆ یاسایییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ ئه‌Ùˆ گرووپ Ùˆ ناسنامه‌ ئایینی Ùˆ مه‌زهه‌بی Ùˆ ئیتنیكییانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ØŒ كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ كاروباری ناسنامه‌یییان. بۆیه‌ لێره‌ØŒ ده‌كرێت حكوومه‌تی كوردستان هه‌موو ئه‌Ùˆ ڕێوشوێنانه‌ بۆ پاراستنی تایبه‌تمه‌ندی Ùˆ جیاوازییه‌كانی ئه‌Ù… گرووپه‌ ناسنامه‌یییانه‌ÛŒ كه‌ له‌ كوردستان ده‌ژین، له‌ ده‌ستوور Ùˆ یاساكاندا بگرێته‌ به‌ر.
  2. مافه‌كانی نوێنه‌رایه‌تیی گرووپی تایبه‌ت (Special Group Representation Rights): لێره‌دا له‌ ده‌زگه‌ Ùˆ دامه‌زراوه‌ سیاسی Ùˆ یاسایییه‌كاندا Ú†Ù‡‌ند كورسی یاخود پۆست بۆ ئه‌Ùˆ پێكهاته‌ Ùˆ كه‌مینانه‌ له‌به‌رچاو ده‌گیرێت كه‌ بڕیاره‌كانی زۆرینه‌ Ú•Ù‡‌چاوی تایبه‌تمه‌ندییه‌ كه‌لتووری Ùˆ ناسنامه‌یییه‌كانی ئه‌Ùˆ پێكهاتانه‌ بكات. ئه‌مه‌یش له‌ كوردستان له‌به‌رچاو گیراوه Ùˆ كاریشی پێكراوه‌ØŒ‌ به‌ڵام پێویسته‌ كاری زیاتری له‌سه‌ر بكرێت Ùˆ به‌رفراوانتر بكرێت.
  3. مافه‌كانی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری یاخود ئۆتۆنۆمی (Self-Government Rights): لێره‌وه‌ ئه‌Ùˆ كه‌مینانه‌ به‌ شێواز Ùˆ میكانیزمی جۆراوجۆر، تاوه‌كوو سنووری فیدراڵی، مافی به‌ڕێوه‌بردنی كارو‌باره‌كانی تایبه‌ت به‌ ژیانی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ په‌روه‌رده‌ییی خۆیان هه‌یه‌. لێره‌وه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ جۆری وڵات Ùˆ مێژووییبوونی ئه‌Ùˆ كه‌مینانه،‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كه‌ داده‌ڕێژرێت و، ته‌نانه‌ت له‌Ùˆ ناوچانه‌ زمانی ئه‌Ùˆ كه‌مینه‌ مێژوویییه، ده‌بێته‌ زمانی فه‌رمی، له‌پاڵ زمانی نه‌ته‌وه‌ÛŒ زۆرینه‌ÛŒ‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت؛ كه‌ ئه‌مه‌یش بۆ وڵاتانی فره‌نه‌ته‌وه‌ زۆر گونجاوه‌ و، هاووڵاتیبوونی فره‌نه‌ته‌وه (Multinational Citizenship)‌ دێنێته‌ ئاراوه‌.

كۆبه‌ند:

دانپێدانان Ùˆ به‌فه‌رمیناسینی سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان، ئامانجی پرۆسه‌ÛŒ ڕیفراندۆم Ùˆ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستانه‌. ئه‌Ù… دانپێدانانه‌یش ده‌توانێت له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ میكانیزم Ùˆ گوتاری جۆراوجۆره‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر بكرێت. گرنگترین Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی ئه‌Ù… گوتاره‌یش له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا، كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ ئاشتی Ùˆ ئاسایشی ناوخۆیی Ùˆ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌ØŒ پرسی ماف Ùˆ پارێزراوی و، بوونی كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینی Ùˆ كه‌لتوورییه‌كانه‌ له‌ كوردستاندا.

كوردستان به‌Ù‡Û†ÛŒ مێژوو Ùˆ هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافی و، هه‌روه‌ها كه‌لتووری پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتییانه‌ی، به‌ درێژاییی مێژووباوه‌Ø´ÛŒ بۆ ده‌یان نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ئیتنیك Ùˆ ئایین Ùˆ ئایینزای جیاواز كردۆته‌وه‌. ئه‌مه‌ بیجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ خودی كوردیش له‌ Ú†Ù‡‌ندین زاراوه‌ Ùˆ ئایین Ùˆ ئایینزای جۆراوجۆر Ù¾ÛŽÙƒ دێت. ئه‌Ù… فره‌یییه‌ كه‌لتووری Ùˆ نه‌ته‌وه‌یییه‌ له‌ كوردستان، هه‌ڵگری Ú†Ù‡‌ندین ده‌رفه‌تی زێڕینه‌ بۆ ئێستا Ùˆ داهاتووی كوردستان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌Ù… ناوچه‌یه‌ خاوه‌Ù† خراپترین كارنامه‌Ù† له‌ بواری پاراستنی مافی كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ئایینی Ùˆ مه‌زهه‌بی Ùˆ هتد.

گوتار Ùˆ پاشان Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ به‌رنامه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ یاسایی له‌ پرۆسه‌ÛŒ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستان، پێویسته‌/ده‌بێت هه‌ڵگری Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی ئه‌Ù… فره‌یییه‌ كه‌لتووری Ùˆ نه‌ته‌وه‌یییه‌ بێت. بۆیه‌ ده‌سته‌به‌ركردنی سه‌روه‌ری بۆ ده‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌تی كوردستان، له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیدا بنه‌مای به‌رپرسیارێتی دێنێته‌ ئاراوه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه بێجگه‌ له‌ ئه‌زموونی دیموكراسی Ùˆ سیمای ویستراو Ùˆ خوازراوی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا‌ØŒ گوتاری سه‌ربه‌خۆییی كوردستان كه‌ هه‌ڵگری واقعی ئه‌Ù… فره‌یییه‌ بێت، ده‌توانێت Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گرنگ Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا هه‌بێت. به‌ واتایه‌ÙƒÛŒ تر، كوردستان نابێت "ڕوانگه‌ÛŒ ئاسایشی"ÛŒ بۆ پرسی كه‌مینه‌كان هه‌بێت، به‌ڵكوو ئه‌Ù… بابه‌ته‌‌ پرسێكی سیاسی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ یاسایییه‌ و، هۆكارێكه‌ بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی بنه‌مای به‌رپرسیارێتیی پاراستنی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له ‌لایه‌Ù† كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ و،له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ بنه‌مایه‌كه‌ بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندكردنی كه‌لتووری سیاسی Ùˆ ئه‌زموونی ده‌سه‌ڵاتدارێتی Ùˆ به‌دیموكراتیزه‌بوونی زیاتری كوردستان به‌ Ù‡Û†ÛŒ داننان Ùˆ ڕێزگرتن له‌ جیاوازییه‌كانی ورده‌-ناسنامه‌یی كورد له‌ ناوخۆیدا و، هه‌روه‌ها له‌نێوان كورد Ùˆ پێكهاته نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینییه‌‌كانی دیكه‌ÛŒ كوردستان. بۆیه‌ ده‌بێت به‌رده‌وام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌Ù… سیما Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌ مۆدێرن Ùˆ شارستانییانه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ گوتاری سه‌ربه‌خۆییدا له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا بكرێته‌وه‌ و، به‌رده‌وام له‌ ÙƒÛ†Ú• Ùˆ كۆبوونه‌وه‌كاندا باسی Ù„ÛŽ بكرێت Ùˆ به‌رجه‌سته‌ بكرێت.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون