PÊNÛS
 
كوردستان Ùˆ مافی بەدەوڵەتبوون؛ ئاراستەی هزری Ùˆ یاساییی نوێ دەربارەی سه‌ربه‌خۆیی 
     2017-08-28
خانەی هزریی کوردستان

كوردستان Ùˆ مافی بەدەوڵەتبوون؛ ئاراستەی هزری Ùˆ یاساییی نوێ دەربارەی سه‌ربه‌خۆیی

 

خانه‌ÛŒ هزریی كوردستان

پاش ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی "کۆسۆڤۆ" له‌ سربیا له‌ 17ÛŒ فه‌برایر (شوبات)ÛŒ ساڵی 2008ØŒ پاشان دانپێدانانی له‌ لایه‌Ù† ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانەوە‌ØŒ كۆماری سربیا هه‌ÙˆÚµÛŒ دا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕێوشوێنه‌‌ یاسایییه‌كانی كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ ئه‌Ù… هه‌ÙˆÚµÙ‡‌ÛŒ کۆسۆڤۆ Ùˆ به‌فه‌رمیناسین (دانپێدانان)ÛŒ له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌وه،‌ به‌ نایاسایی بناسێنێت.

به‌Ù… پێیه‌ØŒ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتیی ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ ڕێكه‌وتی 8ÛŒ ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 2008 له‌سه‌ر بنه‌مای بڕیاری (A/RES/63/3) داوای له‌ "دادگه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد" (International Court of Justice)  ÙƒØ±Ø¯ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŽ مادده‌ÛŒ 96ÛŒ مه‌نشووری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان (Charter of the United Nations) Ùˆ مادده‌ÛŒ 65ÛŒ په‌یڕه‌ÙˆÛŒ دادگەی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، بیر Ùˆ ڕای ڕاوێژكاریی خۆی ده‌رباره‌ÛŒ ئه‌Ù… پرسیاره‌ كه‌: ئایا ڕاگه‌یاندنی یه‌كلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی له ‌لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتی به‌ڕێوه‌به‌ریی كاتیی ناوچه‌ÛŒ ئۆتۆنۆمی کۆسۆڤۆ، ‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا هاوته‌ریبه؟ بخاته ‌ڕوو یاخود ده‌رببڕێت. 

ئه‌وه‌ بوو كه‌ له‌ 22ÛŒ جولای ساڵی 2010 دادگه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، ڕای ڕاوێژكاریی خۆی ده‌رباره‌ÛŒ "هاوته‌ریببوون (گونجاوبوونی) ڕاگه‌یه‌ندراوی یه‌كلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان" ده‌ربڕی. دادگه‌ به‌ (9) ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئه‌رێ له‌ هه‌مبه‌ر (4) ده‌Ù†Ú¯ÛŒ نه‌رێ، سه‌لاحییه‌تی خۆی بۆ ده‌ربڕینی ڕای ڕاوێژكاری بۆ وڵامدانه‌وه‌ÛŒ پرسیاری كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ گشتی بریاری A/RES/63/3) ) په‌سند كرد.

 Ù‡Ù‡‌روه‌ها به‌ (10) ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌ÚµÛŽÛŒ ئه‌ندامان له‌ هه‌مبه‌ر (4) ده‌Ù†Ú¯ÛŒ نه‌خێر له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 15 ئه‌ندام (ئه‌ندامێكی ئاماده‌ نه‌بوو) ڕای Ú¯Ù‡‌یاند: ڕاگه‌یه‌ندراوی یه‌كلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ کۆسۆڤۆ (Assembly of Kosovo) ده‌رباره‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی کۆسۆڤۆ له‌ سربیا پێشێلكردنی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی گشتی (بڕیاری 1244ÛŒ ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ ئاسایش ساڵی 1999ØŒ هه‌روه‌ها ئه‌Ùˆ چوارچێوه‌ ده‌ستوورییه‌ÛŒ (The Constitutional Framework) كه‌ نوێنه‌ری سكرتێری گشتیی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له ‌لایه‌Ù† ده‌سته‌ÛŒ جێبه‌جێكاری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ کۆسۆڤۆ The United Nations Interim Administration Mission in Kosovo  (UNMIK)وه‌ری گرتووه‌)ØŒ نییه‌. ده‌Ù†Ú¯ÛŒ باڵای دادوه‌ره‌كانی دادگه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، قورساییی ئه‌Ù… بڕیاره‌ÛŒ زیاتر كرد. به‌Ù¾ÛŽÛŽ مه‌نشووری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، هه‌روه‌ها به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامه‌كانی تری گرنگی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، "یه‌كپارچه‌ییی خاكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان" Ùˆ "مافی دیاریكردنی چاره‌نووس"ØŒ به‌ دوو پره‌نسیپی بنچینه‌ییی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی هه‌ژمار ده‌كرێن.

به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش، ئه‌Ù… دوو پره‌نسیپه‌ له‌ دۆخێكدا كه‌ كه‌مینه‌یه‌ÙƒÛŒ قوربانی، دوچاری زۆرداری، سڕینه‌وه‌ØŒ جیاكاری Ùˆ سه‌ركوت ده‌بێته‌‌وه‌ و، له‌ژێر گوشاردا به ‌دوای مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی خۆی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیابوونه‌وه‌ Ùˆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی خۆی له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی جێگیر ده‌بێت، ئه‌وه‌ ئه‌Ù… دوو پره‌نسیپه‌ تووشی پێكناكۆكی Ùˆ دژیه‌ÙƒÛŒ ده‌بنه‌وه‌.

بریاری دادگه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، ده‌رباره‌ÛŒ ڕاگه‌یه‌ندراوی سه‌ربه‌خۆییی کۆسۆڤۆ‌ØŒ یه‌كه‌Ù… كاری له‌Ù… جۆره‌ÛŒ ئه‌Ù… دامه‌زراوه‌یه‌‌ (دانپێدانان به‌ ڕاگه‌یه‌ندراوی تاكلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی کۆسۆڤۆ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ چوارچێوه‌ÛŒ ئیستیعمار) بوو. ئه‌مه‌یش ده‌توانێت كاریگه‌ری Ùˆ شوێندانه‌ریی ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر یاسا Ùˆ بڕیاره‌كانی داهاتوو، هه‌روه‌ها Ú•Ù‡‌وتی سه‌ربه‌خۆییی لانی كه‌Ù… به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ نه‌ته‌وه‌كانی وه‌كوو "هه‌رێمی كوردستان" هه‌بێت.

مافی بەدەوڵەتبوون و سەلماندنی بۆ كوردستان

دوا بە دوای ڕای ڕاوێژکارییەکەی دادگەی نێودەوڵەتیی داد لەسەر یاساییبوونی ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی کۆسۆڤۆ Ù„Û• ساڵی ٢٠١٠، پسپۆران Ùˆ یاساناسان کەوتنە جموجووڵێكی تەواو لەسەر پرسی دەوڵەتدامەزراندن Ù„Û• کاتی ئێستادا. دادگەکە زۆر بەکورتبڕی، خۆی Ù„Û• هەندێك Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ گەورەی یاسایی دەربارەی بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی، دەرباز کرد. بەڵام هەندێك وەڵامی هەبوو Ú©Û• دەکرێت سوودی بۆ ڕاگەیاندنی دەوڵەتی کوردستان Ùˆ سازکردنی دەوڵەتەکەمان لەژێر ڕۆشناییی یاسای نوێی نێودەوڵەتی هەبێت. دادگە گوتی، ڕاگەیاندنی سەربەخۆییی کۆسۆڤۆ یاسایییە، Ú©Û•Ú†ÛŒ Ù†Û• کۆسۆڤۆ Ù†Û• دادگاکەیش پشتیان بە بنەمای مافی چارەی خۆنووسین، Ú©Û• Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتی Ùˆ چارتەری نەتەوە یەکگرتووەکاندا زۆر ناسراوە، نه‌به‌ست.

هەڵبەتە ئێمەی کوردستانی، زۆر باسی مافی چارەی خۆنووسین دەکەین Ùˆ پێداگيریی له‌سه‌ر دەکەین، بەڵام ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• خۆی Ù„Û• خۆیدا هەندێك Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ تایبەتیی هەیە Ú©Û• تاوەکوو ئێستا یاساناسان نەیاتوانیوە ساغی بکەنەوە Ú©Û•: ئایا کاراکردنی ئەم مافە بۆ هەموو Ú¯Û•Ù„ÛŽÙƒ یان نەتەوەیەکە، یان تەنیا بۆ گەلانی ژێر دەسەڵاتی ئیستیعمار بوونە؟ دادگه‌ØŒ خۆی Ù„Û•Ùˆ پرسیارە دزیوەتەوە. ئەوەی گرنگە Ù„Û•Ù… ڕای ڕاوێژکارییە ئەوەیە، کاتێك دەڵێت: "پراکتیکی دەوڵەتەکان بنەمایەکی نوێ Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتی دەرناخەن، Ú©Û• ڕاگەیاندنی دەوڵەت قەدەغە بکات."

ئەم هەڵوێستەی دادگە Ù„Û• دوو لایەنی جیاوازەوە، بووە مایەی جمۆجووڵێکی خێرا Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتیدا: یەکەم، هەندێك هەرێم کەوتنە خۆیان بۆ ئەوەی لەناو دڵی ئەورووپادا سەربەخۆ بن بۆ نموونە سكۆتلەندا، کەتەلۆنیا، باسك، کريمێ Ùˆ ئەبخازیا، هەروەها هەندێك هەرێمی تریش Ù„Û• جیهان. دووەم: بيرمەندان Ùˆ یاساناسان Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن ئەم پێشکەوتنە بە چەمك Ùˆ دەستەواژەی نوێ پێناسە بکەن و، هەندێکیان پێیان وایە Ú©Û• پێویستە پرۆسەی دروستکردنی دەوڵەت پێوەر، بنەما Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ تایبەت بە خۆی هەبێت و، بنەماکان Ù„Û•Ù… بوارەدا Ú©Û†Ù† بوونە Ùˆ بەرگەی ئەم تەوژمە نوێیەی جیهان ناگرن، بەتایبەتی مافی چارەی خۆنووسین.

بۆ ئەم مەبەستە، ئەنستیتیوتی "IRENEE" تایبەت بە لێکۆڵینەوە Ù„Û• بواری نەتەوە Ùˆ دەوڵەت Ù„Û• زانکۆی لۆرێن Ù„Û• فەرەنسا، کۆنفرانسێكی ئەکادیمییان Ù„Û• ڕۆژانی ٢٢-٢٣/١٠/٢٠١٥ لەسەر چەمكێکی نوێ Ú©Û• ناویان Ù„ÛŽ نا بوو "مافی بەدەوڵەتبوون"ØŒ ئاماده‌ كردبوو و، چەندین پرۆفيسۆر Ùˆ پسپۆر Ù„Û• سەرانسەری جیهان بەشدارییان تێدا کردبوو، Ú©Û• بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ جیاجیا ئەم چەمکەیان Ø´ÛŒ ده‌كرده‌وه‌ Ùˆ پێناسه‌یان بۆ ده‌خسته‌ ڕوو.

دکتۆر "بڕیار شێرکۆ"یش وەك پسپۆرێکی کورد و فرانکۆفۆن بانگهێشت کرا و، وەك پارێزەرێك بەرگریی لە "مافی بەدەوڵەتبوونی کوردستان" کرد، کە ئێمە تا چەند ئەم مافەمان لێ زەوت کراوە و، ئێستایش تا چەند شایەنی ئەم مافەین. بەرهەمەکانی ئەم کۆنفرانسە لە داهاتوودا وەک کتێبێک چاپ دەکرێت و، دەبێت بە بزوێنەرێکی هزری و ئەکادیمیی گرنگ لە بواری وڵاتسازی لە هەموو جیهاندا. هەر لەو بوارەدا هەندێك خاڵی گرنگ کە پەیوەندییان بە باسەکەمانەوە هەیە، بریتین لە:

یەکەم:

هەموو نەتەوەیەك بۆ ئەوەی ببێت بە دەوڵەت، بە فلتەری یاسای نێودەوڵەتیدا تێپەر دەبێت، Ú©Û•Ú†ÛŒ پرۆسەی دروستکردنی دەوڵەت Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتیدا Ú•ÛŽÚ© نەخراوە: یاسای نێودەوڵەتی، Ù„Û• لایەن دەوڵەتانەوە Ùˆ بۆ دەوڵەتان دانراوە. Ù„Û• بناغەدا، دەوڵەتان دژی ئەوەن پارچەیەك Ù„Û• زەوییەکەیان جودا ببێتەوە، بەڵام هەندێك بنەما Ùˆ میکانیزم Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ù‡Û•Ù† ئاسانکاری دەکەن بۆ ئەوەی بگەیت بە دەوڵەت. یەکێک Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یانە بریتییە Ù„Û• Ù…افی بەدەوڵەتبوون.  ئەم مافەیش، پڕۆسەیە. Ø¦ÛŽÙ…Û•ÛŒ كوردستانی، Ù„Û• پرۆسەی بەدەوڵەتبوونداین. ڕوونتر بڵێين: پرۆسەی دەرچوون Ù„Û• عێراق (Kurdexit).   بۆ گەیيشتن بەم مافەیش، دەبێت کار لەسەر Ø¯ÙˆÙˆ لایەن Ø¨Ú©Ø±ÛŽØª: ناوخۆیی Ùˆ نێودەوڵەتی.  ئەم دوو لایەنە، تەواوکەری یەکترن Ùˆ کاريگەرییان لەسەر یەك هەیە.  بۆ Ù¾Ø±Û†Ø³Û•ÛŒ دروستکردنی وڵات، هەندێك، Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ مێژوویی دەگرنە بەر Ùˆ هەندێك، Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دەستووری، هەندێك بە ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتی دروست بوونە، هەندێك بە جەنگ، بە ڕيفراندۆم Ùˆ بە داگیرکاری. گرنگ ئەوەیە میللەتەکە بتوانێت خۆی خۆی بپارێزێت، خۆی بژیێنێت Ùˆ یەکگرتوو بێت. Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەم سێ خاڵەوە، مافی بەدەوڵەتبوون بەرجەستە دەبێت. بە مانایەکی تر، کاتێك دەوڵەتێك ڕادەگەیەنرێت، نابێت بەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتییەوە، Ø¨Ø¨ÛŽØª بە بارگرانی.

دووەم:

مافی چارەی خۆنووسین بە Ú¯Û•Ù„ÛŽÙƒ دەدرێت، بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی پێناسە بکات. ئێمە Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥، هەرێمی کوردستانمان وەكوو هەرێمێکی فیدراڵی لەژێر سەروەریی عێراقدا پێناسە کردووە. ئێستا پێویستیمان بە پێناسەیەکی نوێ هەیە.  مافی چارەی خۆنووسین "هۆکار" (وەسیلەیە)ØŒ بەڵام مافی بەدەوڵەتبوون "ئامانجە".  Ù„Û•Ù… قۆناغەدا Ø¦Ø§Ù…انج گرنگترە.  هۆکار هەرچییەك بێت، ئێمە مەبەستمانە دەوڵەت ساز بکەین. مافی بەدەوڵەتبوون جێگره‌وه‌ (بەدیل)ÛŒ مافی چارەی خۆنووسین نییە، بەڵكوو تەواوکەریەتی. لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت، Ú©Û• مافی چارەی خۆنووسین تەنیا وەسیلەیەکە Ù„Û• وەسیلەکان و، هیچی تر.  جەنگ یەکێکە Ù„Û• ڕێگەچارەکان بۆ به‌دەستهێنانی سەربەخۆیی. ئەو جەنگەی، کوردستان دژی تيرۆریزم دەیکات، دەبێت بەرگی  "جەنگی سەربەخۆیی"ÛŒ لەبەر بکرێت. چەندان Ú¯Ù‡‌Ù„ Ùˆ نه‌ته‌وه‌ Ù‡Û•Ù† شانازی بە جەنگی سەربەخۆییی خۆیانەوە دەکەن ÙˆÛ•Ùƒ ئەمریکا Ùˆ يۆنان.  بۆچی ئێمەی کوردستانییش، نەیکەین بە جەنگی سەربەخۆیی؟ Ø¯Û•Ø¨ÛŽØª هەموو جیهان تێ بگات ئەو پێشمەرگەیەی ئەمڕۆ شەهيد دەبێت، "شەهیدی Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سەربەخۆیی"ÛŒ کوردستانە، ئینجا دەکرێت باسی ئەوە بکرێت، Ú©Û• شەهیدی دەستی Ú•Û•Ø´ÛŒ تيرۆرە.

سێیەم :

نيشانەکانی مافی بەدەوڵەتبوون لە کوردستان زۆر بەهێزن: بۆ نموونە، بەستنی ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتی لەگەڵ ئەمریکا، فەرەنسا و تورکیا، هەبوونی ١٥ نوێنەری هەرێمی کوردستان لە پایتەختەکانی جیهان، جێگيربوونی زیاتر لە ٣٥ نوێنەری وڵاتان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان لە هەولێری پایتەخت، پێشوازیکردن لە بەڕێز "مەسعوود بارزانی"، سەرۆکی هەرێم، لە كۆشکی سەرۆکایەتیی دەوڵەتانی دنیا، ئەمانە و چەندان نيشانەی تر ئاماژەی بەهێزن کە هەرێمی کوردستان مافی بەدەوڵەتبوونی هەیە. بۆ جیهان ڕوون بۆتەوە کە عێراق ئێستا دوو پایتەختی تێدایە: بەغداد و هەولێر، کە بەبێ هەردووکیان ئەم دەوڵەتە بەڕێوە ناچێت. هەروەها ڕۆژ بە ڕۆژيش درزی قووڵتر و فراوانتر لە نێوان ئەم دوو پایتەختەدا دروست دەبێت.

چوارەم:

مافی بەدەوڵەتبوون، وەك مافی ژیانە. دەوڵەت قەوارەیەکی زیندووە و ڕۆژێک لەدایك دەبێت و ڕۆژێکیش دەمرێت. عێراق وڵاتێکی مردووە، هەروەکوو یوگسلاڤيا لە سەرەتای ساڵانی ١٩٩٠ەکان، کە یەکەم شت کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی درکی پێ کردبوو نەمانی ئەم وڵاتە بوو، بۆیە پارچە پارچە بوو. دەوڵەتی کوردستان وەك کۆرپەڵەیەکە لە ناو سکی لاشەی مردووی عێراق. ئەم کۆرپەڵەیە، هەتاوەکوو ناوکەکەیشی بڕاوە، کە سەرچاوەی بژێویی کوردستان بووە. بەڵام کێشەکە لەوەدایە، نە دایکە مردووەکە دەزانێت خۆی مردووە (مردوو نازانێت کە مردووە) و نە کۆرپەڵەکەیش هەوڵی داوە لە لاشەی ئەم مردووە دەربچێت. زوو دەرنەچين، ئێمەیش بە دەردی عێراق دەچين.

عێراق سادەترین ئەرکی خۆی Ú©Û• پاساوانیکردنی Ù„Û• Ú¯Ù‡‌له‌کەیەتی، ناتوانێت ئەنجامی بدات. تاقە وڵاتە Ù„Û• جیهاندا چەندین سوپای تێدایە، Ú©Û• هەموویان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەك نەیارن، ئەمڕۆ بێت یان سبەی بە ڕووی یەکتردا دەتەقنەوە. کشانەوەی کورد Ù„Û• دامودەزگه‌کانی بەغدا، Ù„Û• قازانجی پرۆسەی بەدەوڵەتبوونی کوردستانە Ùˆ بەڵگەیەکی تر دەبێت بۆ مردووییی عێراق. بەڵام دەبێت Ù„Û• کۆتاییدا بە ڕێککەوتن لەگەڵیاندا جیا بینەوە، بەتایبەتی Ù„Û• پرسی دیاریکردنی سنووری دەوڵەتی داهاتووی کوردستان. ئەوەیش دەبێت بزانرێت كه‌ بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی، زۆر گرنگە ئەگەر عێراق بە دروستبوونی کوردستانی سەربەخۆ ڕەزامەند بێت. له‌Ù… حاڵه‌ته‌دا هەر ١٩٣ دەوڵەتەکەی جیهان یەکسەر دانمان Ù¾ÛŽ داده‌Ù†ÛŽÙ† Ùˆ قبووڵمان دەکەن. بەڵام عێراق ڕازی نەبێت، ئەوا Ù„Û• پرۆسەی ئەندامبوونمان Ù„Û• نەتەوە یەکگرتووەکاندا تووشی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەکی دوورتر دەبینەوە.

پێنجەم:

بۆ سەلماندنی مافی بەدەوڵەتبوونی کوردستان، دەکرێت Ù„Û• زۆر لایەنەوە کاری لەسەر بکرێت: مێژوویی، دەستوورە عێراقییەکان، کۆتاییی گرێبەستی کۆمەڵایەتیی عێراقی، کوردستان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گەلان (عصبة الامم)ØŒ بۆ نموونە Ù„Û• ڕاپۆرتێکدا Ù„Û• ساڵی ١٩٢٤ ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە Ú©Û• عێراق هيچ مافێکی یاسایی Ùˆ داگيرکارییشی لەسەر زەویی ئەم ناوچەیە نەبووە. یەکێکی تريش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌کان، بریتییە Ù„Û• سوودوەرگرتن Ù„Û• هاوكێشەیەکی نێودەوڵەتی (تاوانی بەكۆمەڵ – دادگەی نێودەوڵەتی – دەوڵەت) هەروەک ئیسرائیلییەکان، بۆسنییەکان، کۆسۆڤۆیییەکان، تەیمووری ڕۆژهەڵات Ùˆ باشووری سوودان) سوودیان Ù„ÛŽ وەرگرت.

Ø´Û•Ø´Û•Ù…:

Ù„Û• ڕووی نێودەوڵەتییەوە، ØªØ§Ú©Û• مەرج بۆ پیادەکردنی مافی بەدەوڵەتبوون ئەوەیە، Ú©Û• هەرێمی کوردستان Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• نەبێت: واتا Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• نەبین بۆ خۆمان، دوور بين Ù„Û• جەنگی ناوخۆیی، یەکگرتوو بین Ùˆ پێکەوەژیانی ئایینی Ùˆ نەتەوەیی بەرز ڕابگرین. هەروەها Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• نەبین بۆ دەوڵەتانی دراوسێ Ùˆ جیهان بەگشتی.   دادگەی نێودەوڵەتیی داد، زۆر ڕوون بووە لەسەر ئەم بابەتە دەربارەی سەربەخۆییی کۆسۆڤۆ، کاتێك دەڵێت: ڕاگەیاندنی تاكلایەنەی سەربەخۆیی، پێچەوانەی یاسای نێودەوڵەتی نییە، بە مەرجێك Ù„Û• لایەن دەوڵەتێکەوە بەکارهێنانی هێزی تێدا نەبێت، یان ئەو ڕاگەیاندنە بۆ بنەما ئیجبارییەکانی یاسای نێودەوڵەتی، سەرپێچیی توند نەبێت. ئایا بنەمای یەکپارچەییی خاکی دەوڵەت، ڕێگرە Ù„Û• ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی Ù„Û• لایەن ميللەتێكەوە؟ وەڵامی دادگە "نەخێر"Ù‡‌. چونکە ئەم بنەمایە تەنیا لەسەر وڵاتان سەپێنراوە Ù†Û•Ùƒ لەسەر نەتەوەکانی ناو دەوڵەتەکە. کەواتە دەوڵەتان، دەبێت ڕێز Ù„Û• یەکپارچەییی خاکی عێراق بگرن. بەڵام ئەم ئەرکە لەسەر نەتەوە ژێردەستەکان نییە. Ø¯ÙˆØ§ÛŒ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی، پرۆسەیەکی نوێ دێت كه‌ بە دانپێدانان (اعتراف) ناسراوە. دەوڵەتان ده‌ست بە قبووڵکردن، یان Ú•Ù‡‌تکردنه‌وه‌ÛŒ ئەو دەوڵەتە نوێیە Ú©Û• ئەمە پەیوەندیی بە بنەمای یەکپارچەییی خاکی عێراقەوە نامێنێت.

حەوتەم:

ئەزموونێك هەیە Ú©Û• پێویستە Ù„Û• کۆتاییدا ئاماژەی Ù¾ÛŽ بدەین. ئەو دەوڵەتانەی ÙˆÛ•Ùƒ عێراق Ù„Û• دەوڵەتێكی یه‌كگرتوو Ùˆ مەرکەزییەوە بەرەو فيدراڵی چوونە، فەشەلیان هێناوە Ùˆ Ù„Û• کۆتاییدا هەڵوەشاونەتەوە؛ بۆ نموونە یەكێتیی سۆڤیەت، چيکۆسلوڤاکیا Ùˆ یوگوسلاڤیا. بەلجيکا چەند دەوڵەتێکی دیموکراتییە، Ú©Û•Ú†ÛŒ ڕووبەڕووی هەمان Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• هاتۆتەوە.

 Ø¨Û•ÚµØ§Ù… ئەو دەوڵەتە فیدراڵییانەی Ú©Û• Ù„Û• ئەنجامی یەکگرتن دروست بوون، سەرکەوتوو بوونە، ÙˆÛ•Ùƒ: ئەمریکا، سویسرا Ùˆ ئەڵمانيا. ئەزموون دەری دەخات عێراق Ù„Û• جۆری یەکەمە Ùˆ بەرەو هەڵوەشاندنەوە دەڕوا، بۆیە تا ئێستا ئيسپانیا Ùˆ ئیتالیا ترسیان Ù„Û• قبووڵکردنی سیستەمی فیدراڵی هەیە بۆ خۆیان، Ú©Û• لەوانەیە ئەوانيش Ú¯Ù‡‌ر بێت Ùˆ قبووڵی فیدراڵی بکەن، بەرەو Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ جیابوونەوەی هەرێمەکانیان بڕۆن.

راگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی  Ù‡Û•Ø±ÛŽÙ…ÛŒ كوردستان لەژێر ڕۆشناییی پێشکەوتنەکانی یاسای نێودەوڵەتی

به‌Ù… پێیه‌ØŒ پێویسته‌ سه‌رۆكایه‌تیی هه‌رێمی كوردستان، وه‌كوو باڵاترین ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن، هه‌روه‌ها بڕیارداڕێژه‌ران Ùˆ سه‌ركردایه‌تیی سیاسیی حزب Ùˆ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ په‌رله‌مان Ùˆ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، ته‌نانه‌ت ناوه‌نده‌ یاسایی Ùˆ هزری Ùˆ  ئه‌كادیمییه‌كان، به‌وردی خوێندنه‌وه‌ Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ ده‌رهاوێشته‌ Ùˆ كاریگه‌رییه‌ ئاشكرا Ùˆ نائاشكراكانی ئه‌Ù… بڕیاره‌ÛŒ دادگەی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، بكه‌Ù†.

لێره‌ØŒ ته‌نیا ئاماژه‌ به‌ Ú†Ù‡‌ند خاڵێكی جه‌وهه‌ریی زۆر گرنگ ده‌كه‌ین كه‌ له‌Ù… ڕایه‌ ڕاوێژكارییه‌وه‌ ده‌تواندرێت هه‌ڵبهێنجرێت Ùˆ له ‌ڕووی یاسایی- سیاسییه‌وه‌ بۆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان-عێراق كاریان Ù¾ÛŽ بكرێت.

یه‌كه‌Ù…: پێكناكۆكبوونی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی

راگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی به‌گشتی و، ڕاگه‌یاندنی یه‌كلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی، دژی بنه‌ماكانی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌مه‌ پووچه‌Úµ ده‌كاته‌وه‌ØŒ به‌كارهێنانی نایاساییی هێز، هه‌روه‌ها‌ زۆر یاخود شێوه‌كانی تری پێشێلكردنی نۆرمه‌كانی حوكمه‌ فه‌رمانپێكه‌ره‌كانی (Jus Cogens) یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌.

دووه‌Ù…: نوێنه‌رایه‌تیی په‌رله‌مان یاخود ڕێبه‌رایه‌تیی Ú¯Ù‡‌Ù„

 Ø®Ø§ÚµÛŽÙƒÛŒ زۆر گرنگ، هه‌ستیار Ùˆ ورد له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ دادگەی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد، له‌ پرسی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ڕاگه‌یه‌ندراوی سه‌ربه‌خۆییی کۆسۆڤۆ ده‌ر‌ده‌كه‌وێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ Ø¨Û† هەرێمی كوردستان پێویسته‌ نوێنه‌رانی هه‌ڵبژێردراوی Ú¯Ù‡‌Ù„ (خه‌ÚµÙƒ)ØŒ كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ دیموكراتیك هه‌ڵبژێردراون، ڕاگه‌یاندراوی سه‌ربه‌خۆیی به‌ ڕێبه‌رانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان ئیمزا بكه‌Ù†. ئه‌مه‌ جیاوازه‌ له‌ په‌رله‌مان.  به‌Ù… واتایه‌ كه‌ په‌رله‌مانیش به‌شێكه‌ له‌Ù… ڕێبه‌ر Ùˆ نوێنه‌رانه‌ØŒ هه‌روه‌كوو له‌ پرسی کۆسۆڤۆدا په‌رله‌مانی کۆسۆڤۆ خۆی نه‌كرده‌ تاكه‌ نوێنه‌ر یاخود ڕێبه‌ری  Ú¯Ù‡‌Ù„ØŒ هه‌روه‌ها په‌رله‌مان خۆی نه‌كرده‌ خاوه‌Ù†ÛŒ ڕاگه‌یاندراوه‌كه، به‌Ù… مانایه‌ كه‌ له‌ ڕایه‌كه‌دا ده‌ڵێت، ئه‌وانه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… ڕاگه‌یاندراوه‌یان ئیمزا كردووه‌ØŒ خۆیان به‌ ڕێبه‌رانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ کۆسۆڤۆ ناساندووه‌‌. (هه‌رچه‌نده‌ دۆخی یاسایی-سیاسیی کۆسۆڤۆ جیاوازیشی ‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كوردستان هه‌بێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ زۆر ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ‌ یاسایی Ùˆ سیاسی له ‌ÙƒÛ†Úµ هەرێمی كوردستان ده‌كاته‌وه.‌)

سێێه‌Ù…: به‌كارهێنانی هێزی ناڕه‌وا Ùˆ داگیركاری

بیر Ùˆ ڕای زۆربه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌ورووپی Ùˆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆییی کۆسۆڤۆ ئه‌وه‌ بوو، كه‌ هیچ دژایه‌تییه‌Ùƒ له‌ نێوان ئه‌Ù… ڕاگه‌یاندنه‌ تاكلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی‌ Ùˆ یاساكانی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا نییه‌ØŒ مه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ زۆر Ùˆ داگیركارییه‌وه‌ ئه‌مه‌ بكرێت. ئه‌مه‌یش وانه‌یه‌كه‌ Ú©Û• بۆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هەرێمی كوردستان زۆر گرنگه‌.

چواره‌Ù…: جیابوونه‌وه‌ به‌ Ú•Ù‡‌زامه‌ندی Ùˆ دانوستاندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی جێگیر

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بكرێت، كوردستان، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كێشه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌غدا زۆر زۆر كه‌متر بێته‌وه‌ØŒ بكه‌وێته‌ دانوستاندنی ڕاسته‌وخۆ بۆ چۆنیه‌تیی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ جیابوونه‌وه‌ له‌ عێراق.  ئه‌مه‌ باشترین سیناریۆی یاسایی Ùˆ سیاسییه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر جێبه‌جێ بكرێت ÙˆØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ریش نه‌كرا، ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌ دیسانه‌وه‌ پێویسته‌ØŒ بۆ بوون به‌ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ هه‌موو هه‌ÙˆÚµÙ‡‌ ئاشتیخوازانه‌كان دراوه‌ بۆ جیابوونه‌وه‌ یاخود ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی تاكلایه‌نه‌.

پێنجه‌Ù…: دەستوور

خاڵێكی زۆر گرنگ له‌ ڕووی یاسای تایبه‌ته‌وه،‌ كه‌ دادگەی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد له‌ پرسی کۆسۆڤۆدا لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ Ù„ÛŽ كرد، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ بزانێت ئه‌Ù… ڕاگه‌یاندراوه‌ له‌Ú¯Ù‡‌ÚµÛŒ دژه‌ یاخود نا، دادگە، به‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌Ù… یاسایه‌ÛŒ نه‌زانی. ئه‌وه‌ ده‌كرێت به‌ دیوه‌كه‌ÛŒ تریدا بۆ هەرێمی كوردستانیش ڕاست بێت. به‌Ù… مانایه‌ÛŒ له‌ كاتی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هیچ ده‌Ù‚ÛŽÙƒÛŒ ده‌ستووری له‌ عێراق (هه‌روه‌ها دۆخی یاساییی هەرێمی كوردستانیش) Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ جیابوونه‌وه‌ نه‌دابێت، ئه‌وه‌ هیچ ده‌قێكیش به‌ئاشكرا Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ù„ÛŽ نه‌گرتووه‌.

هه‌روه‌ها ده‌توانین له‌سه‌ر پرسی كیۆبێك (هه‌رچه‌نده‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستووری كه‌نه‌دا Ùˆ دۆخی كیبێكییه‌كان له‌ ڕووی ستانداره‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌ باڵاكانی سیاسی، ئابووری، كه‌لتووری Ùˆ...ØŒ له‌ كه‌نه‌دا ئه‌Ù… داوایه‌ به‌ Ú•Ù‡‌وا نه‌زانرا، یاخود Ú•Ù‡‌ت كرایه‌وه‌) كه‌ وه‌زیری دادی كه‌نه‌دا داوای له‌ دادگەی باڵای كه‌نه‌دا كردبوو وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی ده‌رباره‌ÛŒ داواكاریی سه‌ربه‌خۆییی كیۆبێك بداته‌وه‌ و، دادگه‌ÛŒ باڵایش بیر Ùˆ ڕای ڕاوێژكاریی یاساناسانی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی (له‌ وانه‌: دادگەی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد Ùˆ كۆمیسیۆنی یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان)ÛŒ وه‌رگرتبوو Ùˆ ئێستا به‌رده‌سته، كه‌ÚµÙƒ‌ وه‌ربگرین.

شه‌شه‌Ù…: ڕابردووی خوێناوی Ùˆ كاره‌ساته‌كان

كاره‌ساته‌كان Ùˆ ڕابردوو Ùˆ مێژووی خوێناویی كورد به‌تایبه‌ت (پرۆسه‌ÛŒ ئه‌نفال، كیمیابارانكردنی هه‌ÚµÙ‡‌بجه Ùˆ جینۆسایدی ئێزدییه‌كان‌) باشترین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ù† بۆ كاركردن له‌سه‌ر "تیۆریی جیابوونه‌وه‌ÛŒ چاره‌سه‌ری" ( Remedial Secession) Ùˆ ڕاگه‌یاندنی تاكلایه‌نه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ یاسایی دانراوه Ùˆ به‌ پره‌نسیپی "The Principle of no Irreparable Harm" ناسراوه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌مه‌ ده‌توانێت له‌ پاڵ دیپلۆماسیی كاریگه‌ر Ùˆ حوكمڕانی Ùˆ سه‌روه‌ریی كاریگه‌ری كوردستان، ببێته‌ بنه‌مایه‌Ùƒ بۆ دروستبوونی دۆخێكی تایبه‌ت بۆ سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا. هه‌روه‌ها ده‌تواندرێت كار له‌سه‌ر پێشێلكردنی سیسته‌ماتیكی مافی مرۆڤ له‌ كوردستان له‌ ئێستای عێراقدا (به‌ ڕابردوویشه‌وه‌) بكرێت بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسی ده‌ره‌ÙƒÛŒ. چونكه‌ ئه‌مه‌ تاكه‌ خاڵه‌ له‌ ئێستادا به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاساكانی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بۆ موماره‌سه‌كردنی مافی دیاریكردنی چاره‌نووس له‌ بواری ده‌ره‌ÙƒÛŒ (سه‌به‌خۆیی) Ùˆ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری نه‌توانین بۆ سه‌لماندنی ئه‌وه‌ØŒ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ ئه‌Ù… مافه‌ بۆ كوردستان ده‌سته‌به‌ر نابێت و، پێویسته‌ كار له‌سه‌ر پره‌نسیپ Ùˆ بنه‌مای تر، كه‌ له‌Ù… نووسینه‌دا ئاماژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ دراوە،‌ بكرێت.

حه‌وته‌Ù…: پره‌نسیپی سه‌روه‌ریی كاریگه‌ر

به‌Ù¾ÛŽÛŒ هه‌موو پێوه‌ره كلاسیكییه‌‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، هەرێمی كوردستان بنه‌ماكانی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی (Statehood) هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام له‌وه‌یش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ كه، ئێستا ‌وه‌كوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌كرێت. به‌ڵام خاڵی جه‌وهه‌ری بۆ هه‌رێمی كوردستان له Ù¾ÛŽØ´ Ùˆ له‌ ‌پاش ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی، گرنگیدانه‌ به‌ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ جێگه‌ÛŒ سه‌رنج بۆ دانپێدانانی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌: "پره‌نسیپی سه‌روه‌ریی كاریگه‌ر" یاخود حوكمڕانیی كاریگه‌ر Ùˆ شوێندانه‌رانه‌(Effectiveness Principle)ØŒ كه‌ ئێستا له‌Ù… سه‌رده‌مه‌دا ده‌تواندرێت یەكێك له‌ باشترین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان‌ بێت بۆ مافی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێدان به‌ سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان.

هه‌شته‌Ù…: پره‌نسیپی ئازادیی لۆتۆس

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ù… پره‌نسیپه‌ بۆ ڕێزگرتن له‌ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ØŒ به‌ڵام له‌ پرسی کۆسۆڤۆدا ناڕاسته‌وخۆ دیوه‌كه‌ÛŒ ‌تری سوودی Ù„ÛŽ وه‌رگیراوه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ده‌كرێت له‌ پرۆسه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستاندا، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ Ùˆ بنه‌مای "پره‌نسیپی ئازادیی لۆتۆس" (Lotus Principle)  ÙƒØ§Ø± بكرێت. "ئه‌Ù… پره‌نسیپه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای تیۆریی یاساییی گیۆرگیلینیك (1851-1911)ØŒ یاساناسی به‌ناوبانگی ئه‌ڵمانی دانراوه‌ØŒ كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خۆسنووداركردنی ئیرادییه (Auto – limit)ØŒ به‌Ù… پێیه،‌ تا كاتێك قه‌ده‌غه‌بوونێكی ئاشكرا Ùˆ ده‌رنه‌بڕدراو بوونی نه‌بێت، ئه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان به‌Ù¾ÛŽÛŒ بنه‌مای سه‌روه‌ری، له‌ ئه‌نجامدانی هه‌ر كارێك سه‌ربه‌ستن. ئه‌Ù… پره‌نسیپه‌ له‌ ساڵی )1927( Ù„Ù‡‌ پرسێك به‌ناوی “Lotus”  به‌فه‌رمی ناسێنرا Ùˆ دانی پێدانرا، بۆیه‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌توانێت سوودی زۆری Ù„ÛŽ وه‌ربگرێت. هه‌رچه‌نده‌ لێكدانه‌وه‌ÛŒ جیاوازی بۆ ده‌كرێت، به‌ڵام ده‌كرێت بۆ سه‌ربه‌خۆییی هەرێمی كوردستان به‌Ù… مانایه ‌بێت كه: ‌"هه‌ر شتێك قه‌ده‌غه‌ نه‌كرابێت، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌پێدراوه‌." به‌Ù… مانایه‌ كه‌ØŒ چونكه‌ یاسا نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان ده‌رباره‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییخوازی Ùˆ جیابوونه‌وه‌ بێده‌Ù†Ú¯Ù‡‌ØŒ واته‌ نه‌ پاڵپشتیی Ù„ÛŽ ده‌كات Ùˆ نه‌ قه‌ده‌غه‌ÛŒ ده‌كات، ئه‌وه‌ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون به‌Ù¾ÛŽÛŽ یاسا نێوده‌ÙˆÚµÛ•‌تییەکان، نایاسایی نییه‌.

نۆیه‌Ù…: به‌تایبه‌تنه‌كردنی  Ø¯Û†Ø®ÛŒ کۆسۆڤۆ

ڕای دادگەی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ بیر Ùˆ ڕای هه‌ندێ وڵاتی وه‌كوو ئه‌ڵمانیا Ùˆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا، كه‌ بنه‌مای به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ یاسایییه‌كه‌یان بۆ به‌فه‌رمیناسینی کۆسۆڤۆ، دۆخی تایبه‌تی کۆسۆڤۆ بوو، به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ناكرێت به‌Ù¾ÛŽÛŒ دۆخی مێژوویی Ùˆ یاساییی کۆسۆڤۆ گشتاندن بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی داواكاریی بزووتنه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆییخوازه‌كانی تر بكرێت، ئه‌وه‌ دادگە له‌ ڕایه‌كه‌ÛŒ خۆی له‌ هیچ شوێنێك ئه‌مه‌ÛŒ ده‌رنه‌بڕیوه‌ Ùˆ کۆسۆڤۆی جیا نه‌كرده‌وه‌‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ بۆ ڕاگه‌یاندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان زۆر سوودمه‌ند ده‌بێت.

ده‌یه‌Ù…:  Ù¾Ø±Ù‡‌نسیپی یه‌كپارچه‌ییی خاك

خاڵێكی زۆر گرنگ Ùˆ Ù¾Ú• مشتومڕ له ڕای دادگەی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داد ئه‌وه‌یه،‌ كه‌ پره‌نسیپی یه‌كپارچه‌ییی خاك، ته‌نیا له‌ سنووری په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كانه‌Ø› به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، ته‌نیا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان پابه‌ندن به‌ Ú•Ù‡‌چاوكردن Ùˆ پاراستنی، نه‌Ùƒ خه‌ÚµÙƒÛŒ نیشته‌جێ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك. ئه‌مه‌یش بۆ داهاتووی كوردستان Ùˆ سه‌ربه‌خۆییی كوردستان، یه‌كجار گرنگه‌.

كۆبه‌ند: ستراتیژیی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستان

  1. خاڵێكی زۆر گرنگ Ùˆ هه‌ستیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێبه‌رانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ کۆسۆڤۆ زۆر وشیارانه‌ خۆیان له ده‌ربڕینی ئاشكرا Ùˆ به‌رجه‌سته‌كردنی‌ (مافی دیاریكردنی چاره‌نووس) به‌دوور گرت‌.  ئه‌Ù… خاڵه‌ زۆر گرنگه،‌ چونكه‌ له‌ كاتی ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان، له‌وانه‌یه‌ بۆ دۆخی كوردستان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ چوارچێوه‌ فه‌رمییه‌كانی پێناسه‌كراوی وه‌رگرتنی سه‌ربه‌خۆیی (ئیستیعمار، داگیركاری، ئاپارتاید) به‌Ù¾ÛŽÛŒ بنه‌ماكانی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، هه‌روه‌ها دوو پره‌نسیپه‌ بنچینه‌یییه‌كه‌ÛŒ یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی (سه‌روه‌ری Ùˆ مافی دیاریكردنی چاره‌نووس)ØŒ تووشی ئیشكالییه‌تی یاسایی ببین. بۆیه‌ پێویسته‌ زۆر زیره‌كانه‌ Ùˆ ژیرانه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… بابه‌ته‌دا بكه‌ین.
  2. پێویسته‌ هه‌رێمی كوردستان بۆ ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ر ئه‌Ú¯Ù‡‌رێك Ùˆ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی زیاتری سه‌ركه‌‌وتنی سه‌ربه‌خۆیی له‌ داهاتوو، زیره‌كانه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دوو Ú†Ù‡‌مكی جیابوونه‌وه ‌(Secession) Ùˆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه ‌(Dissolution) بكات.
  3. به‌Ù¾ÛŽÛŒ سه‌ره‌كیترین Ú•Ù‡‌وتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌سازی له‌ ڕووی زانستی Ùˆ واقعی Ùˆ مێژوویییه‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان دروست ده‌كات "یاسا" Ù†ÛŒÛŒÙ‡‌ØŒ به‌ڵكوو"جه‌Ù†Ú¯"Ù‡‌ØŒ به‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ساردیشه‌وه‌ و، هه‌رێمی كوردستانیش له‌Ù… دۆخه‌دایه‌ Ùˆ پێویسته‌ سوودی Ù„ÛŽ وه‌ربگرێت.
  4. بۆیه،‌ به‌كورتی به‌Ù¾ÛŽÛŒ گۆڕانكارییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، ناوچه‌یی Ùˆ نێوخۆیییه‌كان له‌ عێراق، پێویسته ستراتیژیی سیاسی- یاساییی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان‌ بریتی بیت له:‌

پێدانی (مافی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون) Ø¨Û† هەرێمی كوردستان Ùˆ (لێسه‌ندنه‌وه‌ÛŒ مافی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون) بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئێستای عێراق.

 

خانه‌ÛŒ هزریی كوردستان

هەولێر - ١/١١/٢٠١٦

 

 
 
« سەربەخۆیی؛ Ù„Û• تیۆرییەوە بۆ پراکتیک
« كوردستان Ùˆ مافی بەدەوڵەتبوون؛ ئاراستەی هزری Ùˆ یاساییی نوێ دەربارەی سه‌ربه‌خۆیی
« كوردستان Ùˆ مافی بەدەوڵەتبوون؛ ئاراستەی هزری Ùˆ یاساییی نوێ دەربارەی سه‌ربه‌خۆیی
« كوردستان Ùˆ مافی بەدەوڵەتبوون؛ ئاراستەی هزری Ùˆ یاساییی نوێ دەربارەی سه‌ربه‌خۆیی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون