PÊNÛS
 
Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیر Ù„Û• پرسە نیشتمانییەكاندا: ڕیفراندۆم بە نموونە 
     2017-08-28
سەروەر حەمە

ڕۆڵی ڕۆشنبیر لە پرسە نیشتمانییەكاندا: ڕیفراندۆم بە نموونە

 

سەروەر Ø­Û•Ù…Û•ØŒ مامۆستا Ù„Û• ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا ‌Ùˆ زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەڵاحەددین – هەولێر

خستنەڕووی پرس:

ڕۆشنبیر، كەسێكە Ù„Û• بوارێكی دیاریكراودا مەعریفە ‌Ùˆ شارەزاییی باشی هەبێت. ڕۆشنبیران چینێكی كۆمەڵایەتین و، بە ئامانجی ئاڕاستەكردنی هاونیشتمانیان Ùˆ ڕەخنەگرتن Ù„Û• خراپییەكانی Ù†ÛŽÙˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ بەشداری Ù„Û• ئەركێكی ڕۆشنبیری ‌Ùˆ فكریی ئاڵۆزدا دەكەن، بۆ ئەوەی جێپەنجەیان بەسەر باشتركردنی كایە جۆربەجۆرەكانی ژیانی تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÙˆÛ• دیار بێت. ئێمە Ù„Û• دووتوێی ئەم وتارە شیكارییەدا، تیشكێك دەخەینە سەر ناساندنی چەمكی ڕۆشنبیر Ù„Û• دیدی بیرمەندان، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خستنەڕووی ئەرك ‌Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیران Ù„Û• پرسە نیشتمانییەكانی Ù†ÛŽÙˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• ‌و، قسەیەكیش لەسەر Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیرانی كوردستان Ù„Û• پرۆسەی ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی هەرێم دەكەین.

  • چەمكی ڕۆشنبیر Ù„Û• دیدی بیرمەندانەوە:

Ù„Û• ڕووی زمانەوانییەوە ڕۆشنبیر وشەیەكی ئاوێتە ‌Ùˆ لێكدراوە Ùˆ Ù„Û• دوو وشە پێكهاتووە: وشەی "ڕۆشن" Ù„Û• زمانی كوردیدا واتە ڕووناك، وشەی "بیر" واتە فیكر ‌Ùˆ هزر. واتە ڕۆشنبیر بە یەكێ دگەوترێت ÙƒÛ• فیكری ڕووناك بێ ‌Ùˆ خاوەن بیر Ùˆ هزرێكی ڕۆشن بێت؛ كەواتە خاوەن بیر Ùˆ ڕووناكبیر Ùˆ ڕۆشنبیر یەك واتا Ùˆ مانایان هەیە.

"تالكۆت پارسۆنز" (Talcott Parsons)ØŒ كۆمەڵناسی گەورەی ئەمریكی، بەم چەشنە پێناسەی ڕۆشنبیری كردووە ÙƒÛ• دەڵێت: "ڕۆشنبیر، ئەوانەن ÙƒÛ• Ù„Û• كاروباری ڕۆشنبیریدا پسپۆرن ‌و، بایەخدانیان بە بابەت ‌Ùˆ پرسەكانی ڕۆشنبیری، دەخەنە Ù¾ÛŽØ´ هەموو پێوەرێكی كۆمەڵایەتیی ڕۆژانەی دیكەوە)." "ژولین بێندا" (Julien Benda)ØŒ بیرمەندی مەزنی فەڕەنسی: "ڕۆشنبیران، ÙˆÛ•Ùƒ گرووپێكی بچووكی پاشا Ùˆ فەیلەسووفان ناو Ù„ÛŽ دەنێت، ÙƒÛ• بەهرەمەندن Ùˆ خاوەنی توانای زۆر باشن." واتە خاوەنی بەهرەیەكی زۆر ‌Ùˆ بەهای باڵان و، ئەو كەسانەن ÙƒÛ• ویژدانی مرۆڤایەتی دروست دەكەن.

هەروەها "ئێدوارد شیلز" (Edward Shils)ØŒ بیرمەندی ئەمریكی، لەبارەی ڕۆشنبیرانەوە دەڵێت: "ئەو توێژەی نێوان فێرخوازەكانن ÙƒÛ• خواستی سیاسییان هەیە؛ Ú† ڕاستەوخۆ بە كۆششكردن بۆ ئەوەی ببن بە باشترینی كۆمەڵگەكەیان _دەستەبژێری كۆمەڵگەكەیان_ØŒ یان ناڕاستەوخۆ بە كۆششكردن بۆ داڕشتنی ویژدانی كۆمەڵگەكەیان ‌Ùˆ كاركردن بەسەر دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• بڕیاردانی گەورەدا." بیرمەندی مەزنی فەڕەنسی، "كۆرنیلیووس كاستۆریادیس" (Cornelius Castoriadis) Ù„Û• پێناسەی ڕۆشنبیردا دەڵێت: "ڕۆشنبیران كەسانێكن ÙƒÛ• هەر پیشەیەكیان هەبێت، تێ دەكۆشن بواری پسپۆڕییان تێ پەڕێنن ‌و، كارایانە گرنگی بەو شتانە بدەن ÙƒÛ• Ù„Û• كۆمەڵگەكەیاندا ڕوو دەدات. هه‌روه‌ها بە گوتاریان ‌Ùˆ بە خستنەڕووی ڕاشكاوانەی بیروڕای گشتییان، دەتوانن كار بكەنە سەر گۆڕانی دیاردەكانی Ù†ÛŽÙˆ كۆمەڵگەكەیان."

بە تێڕوانینی "ئێدوارد سەعید" (Edward Said)ØŒ ڕۆشنبیر كەسێكە ÙƒÛ• بەرامبەر نادادپەروەریی كۆمەڵایەتی ‌Ùˆ دیكتاتۆری Ùˆ داگیركاری بێدەنگ نابێت ‌و، خودی ڕۆشنبیر Ù„Û• بەرەی Ù‡Û•Ù‚ ‌Ùˆ ڕاستیدا دەبینێت؛ Ù„Û•Ùˆ ڕووەوە ڕۆشنبیران دەكاتە بەشێك Ù„Û• بزووتنەوەی سیاسی Ùˆ كۆمەڵایەتیی Ù†ÛŽÙˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•. بەم پێیە زاراوەی ڕۆشنبیر بۆ ئەو كەسانە بەكار دێت، ÙƒÛ• زانیارییان Ù„Û• بوارە جۆربەجۆرەكاندا هەبێ ‌Ùˆ جێپەنجەیان بەسەر كەلتوور Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ ستراتیژییەتی كۆمەڵگەوه دیار بێت ‌. واتە ڕۆشنبیر كەسێكی بیركەرەوەیە؛ بە بیری خۆی، ژیان ڕۆشن دەكاتەوە. ڕۆشنبیر هەڵگری پەیامێكی تازەیشە ÙƒÛ• دەكەوێتە خانەی داكۆكیكردن Ù„Û• Ù‡Û•Ù‚ Ùˆ دادپەروەری.

  • Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیران Ù„Û• كۆمەڵگەدا:

بە ڕای فەیلەسووفی ئەڵمانی "فریدریك هیگل" (Friedrich Hegel)ØŒ Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیر، بریتییە Ù„Û• كاركردنی بەردەوام Ù„Û• پێناو دەربازكردنی Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوە Ù„Û• بارودۆخی بێهیوایی Ùˆ بە بنبەست گەیشتن، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ وەگەڕخستنی هێز Ùˆ وزەی داهێنەرانەی ڕۆشنبیرەكان، بە ئامانجی تێگەییشتن Ù„Û• واقعی ئێستا Ùˆ گەیشتن بە ئاییندەیەكی باشتر، بە پشتبەستن بە بەهای مەعریفە ‌Ùˆ زانست، ÙƒÛ• ÙƒÛ†ÚµÛ•ÙƒÛ•ÛŒ سەرەكین بۆ ژیانی هاونیشتمانیان.

لێرەوە دەكرێت بڵێبن ڕۆشنبیران لەسەر هەموو ئاستەكانی سیاسی، كەلتووری، كۆمەڵایەتی Ùˆ ئابووریی كۆمەڵگەدا، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خوێندنەوەیەكی واقعییانە ‌Ùˆ بابەتییانەی بارودۆخەكان Ùˆ خستنەڕووی ڕێگەچارەی جۆراوجۆر بۆ چارەسەركردنیان، كاری جددی بۆ تێپەڕاندنی بارودۆخە نەخوازراوەكان دەكەن. چونكە ڕۆشنبیران ÙˆÛ•Ùƒ ئەركێكی ئەخلاقی ‌Ùˆ مرۆیی ‌Ùˆ نیشتمانی Ùˆ نەتەوەیی، لەسەریانە بێنە ناو بارودۆخە نەخوازراوەكان و، Ù„Û• چوارچێوەیەكی بێلایەنانەدا خوێندنەوە بۆ واقعەكە بكەن و، Ù‡Û•ÙˆÚµ بدەن كاریگەریی خۆیان بەسەر تێكڕای تاكەكانی كۆمەڵگەدا بسەپێنن.

ڕۆشنبیر بوار نادات ژیان Ù„Û• جێیەكدا بوه‌ستێت ‌Ùˆ بچەقێت؛ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ چارەسەری ڕیشەییی پرسە نەخوازراوەكان دەدات ‌و، دڵی بە نیمچەچارەسەر ئاو ناخواتەوە. بەم جۆرە، ڕۆشنبیران دەتوانن بە پشتبەستن بەو پاشخانە مەعریفییەی ÙƒÛ• هەیانە، بە ئەركی سەرشانی خۆیان هەستن ‌Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ئەرێنی ‌Ùˆ گاریگەر Ù„Û• ئاراستەكردنی كۆمەڵگەدا بنوێنن.

  • Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیران Ù„Û• پرسە نیشتمانییەكانی Ù†ÛŽÙˆ كۆمەڵگەدا: ئەركی سەر شانی ڕۆشنبیرانی كوردستان Ù„Û• پرسی ئەنجامدانی ڕیفرندۆمدا:

ڕاستییه‌كه‌ی، ئەركی ڕۆشنبیر جیاوازە Ù„Û• ئەركی زانایان ‌Ùˆ ئەوانی دیكە، چونكە ڕاستە ئەركی زانا دۆزینەوەی سەرچاوەی سروشتی Ùˆ مرۆیییە، بەڵام ڕۆشنبیر ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• فێری هەنگاونان دەكات ‌و، ئامانجی گەورە ‌Ùˆ ئاسۆی ڕوونی Ù¾ÛŽ دەبەخشێت ‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یان بۆ ڕۆشن دەكاتەوە. بەم جۆرە، ئەركی ڕۆشنبیران Ù„Û• هەموو ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەكدا بەگشتی ‌و، بۆ هەموو پرسە نەتەوەیی ‌Ùˆ نیشتمانییەكان بەتایبەتی، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ بەرچاو ‌Ùˆ تەندروست ‌Ùˆ ئەرێنی Ù„Û• ڕۆشنكردنەوەی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بەردەمی هاونیشتمانیاندا دەبینن. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیشەوە، دەبێت ڕۆشنبیرانی كوردستان Ù„Û• پرسی ئەنجامدانی ڕیفرندۆمدا، بە سه‌رجه‌Ù… فكر ‌Ùˆ ئایدیا جیاوازەكانیانەوە، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ ئەرك ببینن، وەكوو:

Ù¡- ئاراستەكردنی ڕەخنەی بنیاتنەرانە ‌و، قووڵبوونەوە Ù„Û• هەموو پرسێكی نیشتمانیدا. ئەمەیش پێویستیی بە پسپۆڕییەكی تایبەت ‌Ùˆ زانیارییەكی تەواو هەیە بۆ خوێندنەوە ‌Ùˆ تاووتوێكردنی ڕووداوەكانی Ú•Û†Ú˜. بەم چەشنە، ڕۆشنبیرانی كوردستان دەتوانن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پسپۆڕییەكەی خۆیانەوە، بە ئامانجی باشتركردن ‌Ùˆ چالاككردنی هەنگاوەكانی ئەم پرۆسەیە ڕەخنەی بنیاتنەرانە Ù„Û• كەموكوڕییەكانی ئەم پرۆسەیە _پرسی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم_ بگرن.

Ù¢- پێویستە ڕۆشنبیر، مەزهەبی Ùˆ تائیفی Ùˆ حزبی Ùˆ نەتەوەیی نەبێت. واتە كەسێكی تەواو بێلایەن بێت ‌و، گەرد Ùˆ تۆزی سەر چاویلكەكەی لا بەرێت، بۆ ئەوەی بینینی جوان بێت Ùˆ دەوروبەر ÙˆÛ•Ùƒ خۆی ببینێ Ù†Û•Ùƒ بە ویستی خۆی Ú•Û•Ù†Ú¯ÛŒ دەوروبەر بكات. واتە ڕۆشنبیری ڕاستەقینە نوێنەری هیچ لایەنێك نییە، هەڵگری نامەیەكی گەردوونییە Ùˆ بە گوتنی Ù‡Û•Ù‚ Ùˆ بە لایەنگرتنی داد، بە Ú¯Ú˜ هێز Ùˆ ستەمكاریدا دەچێتەوە. لێرەدا زۆر گرنگە ڕۆشنبیرانی كوردستان بێلایەن بن، واقعەكە ÙˆÛ•Ùƒ خۆی بگوازنەوە ‌Ùˆ ڕووی ڕاستەقینەی پرسی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بۆ هاونیشتمانان بخەنە ڕوو.

Ù£- كاركردن Ù„Û• پێناو پێشكەشكردنی هونەرێكی گەورە ‌Ùˆ هێزێكی نوێ بۆ چاكسازیی كۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسی Ùˆ هتد. ئەمەیش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دەركەوتنی تواناكانی ڕۆشنبیر بۆ لابردنی تاریكی ‌Ùˆ Ù„ÛŽÚµÛŒ لەسەر ڕاستییەكان. لێرەوە ڕۆشنبیرانی كوردستان، دەتوانن Ù„Û• پرسی ڕیفراندۆمی هەرێمی كوردستاندا گوڕوتینێكی بەهێز بە هاونیشتمانیان ببەخشن.

Ù¤- دیاریكردن ‌Ùˆ پێناساندنی ئەو Ø´ÛŽÙˆÛ• ڕێسا ‌Ùˆ نەریتە باشە باوانەی كەوا مرۆڤەكان بە نەوەكانی دواتر دەیبەخشن ‌Ùˆ جیلەكانی تری لەسەر بنیات دەنرێ، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دیاریكردنی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەك ÙƒÛ• فێرگەیەك بێت بۆ فێركردنی نەوەكان. لێرەوە دەبێت ئەركی سەر شانی ڕۆشنبیرانی كوردستان لەوەدا Ú†Ú• ببێتەوە، ÙƒÛ• Ù‡Û•ÙˆÚµ بدەن چەمكەكان Ù„Û• دیدە زانستییه‌كەیەوە بە خەڵكی بگەیەنن ‌و، نەوەكانی داهاتوو بە ڕووی زانستی ‌Ùˆ ڕاستەقینەی چەمك ‌Ùˆ زاراوەكان ئاشنا بكەن.

Ù¥- ڕۆشنبیرانی كوردستان، دەبێت ببنە پردی پەیوەندیی نێوان هاووڵاتی ‌Ùˆ دەسەڵات، چونكە ئەركی ڕۆشنبیر پەیامبەریكردنی كۆمەڵگەیە، ÙƒÛ• بریتییە Ù„Û• گەیاندنی پەیامێك بۆ تێكڕای چینەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•. بەم جۆرە، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ خۆی بۆ دروستكردنی پردی پەیوەندی Ùˆ لێكتێگەییشتن Ù„Û• نێوان هاووڵاتیان Ùˆ دەسەڵاتدا ده‌خاته‌ Ú¯Ù‡‌Ú•.

٦- ڕۆشنبیرانی كوردستان، دەبێت لە بنیاتنانی گوتارێكی نیشتمانیدا بۆ ئەم پرسە ڕۆڵێكی چالاك و بێلایەن ببینن.

Ù§- دەبێت ڕۆشنبیران بە ئامانجی دانانی چوارچێوەی زانستی ‌Ùˆ ئەكادیمی بۆ تێكڕای پرسە نەتەوەیی ‌Ùˆ نیشتمانییەكان، لەنێویشیاندا ڕیفراندۆم، Ù‡Û•ÙˆÚµ بدەن چەمك ‌Ùˆ زاراوە شێوێنراوەكانی Ù†ÛŽÙˆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• ڕاست بكەنەوە.

Ù¨- دەكرێت ڕۆشنبیران هەر یەكەیان Ù„Û• گۆشەنیگایەكی جیاوازەوە Ù„Û•Ù… پرسە بڕوانن، چونكە یەكێك Ù„Û• ئەركە سەرەكییەكانی ڕۆشنبیر ئەوەیە، پێداگری لەسەر جیاوازی بكات؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ بەبێ دداننان بە جیاوازیدا، ناگەینە دیموكراسی ‌Ùˆ ئازادی. تەنیا ئەوە بەس نییە ڕۆشنبیر خاوەنی فیكر بێت، بەڵكوو ئەوەیش گرنگە، بوێریی ئەوەی هەبێت Ù„Û• كاتی پێویستدا قسەی دڵی خۆی بكات.

Ù©- ڕۆشنبیرانی كوردستان، دەبێت Ù‡Û•ÙˆÚµ بدەن بۆ خستنەڕووی قەیرانەكان ‌Ùˆ دانانی چارەسەر بۆیان Ùˆ بڵاوكردنەوە ‌Ùˆ گەیاندنی بە خەڵك، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ نووسین ‌Ùˆ وتارەكانیان Ùˆ دووبارە هەوڵدان بۆ چارەسەركردنیان.

دەرەنجام:

ڕۆشنبیران هەڵكەوتەی ناو سیستەمی مەعریفیی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ خۆیانن Ùˆ نوێنەرایەتیی كه‌لتوورە جیاوازەكان دەكەن. هه‌روه‌ها ڕۆشنبیران بەقووڵی Ù„Û• واقعی كۆمەڵایەتیی خۆیان دەگەن Ùˆ Ù„Û•Ùˆ سۆنگەیەوە هەر یەكیان بەپێی باری سایكۆلۆژی Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ كۆمەڵایەتیی خۆی Ùˆ واقعی سیاسیی وڵاتەكەی، هەڵوێست Ù„Û• شوێنی كاری خۆی وەردەگرێت و، Ù„Û• هەموو حاڵەتێكدا كاریگەریی خۆی دەنوێنێ. هەبوونی ڕۆشنبیران لەسەر گۆڕەپانی سیاسیی ‌وڵات، پێداویستییەكی سەرەكییە Ù„Û• پێداویستییەكانی دیموكراسی ‌و، بەبێ‌ هەبوونی ڕۆشنبیرە سیاسییەكان، ناتوانرێت بەرچاوڕوونییەكی باش ‌Ùˆ بەرچاومان بۆ پرسە سیاسییەكان هەبێت. هەر لەبارەی ڕۆشنبیركردنی سیاسییانەی هاونیشتمانیانیشەوە، ڕۆشنبیرە سیاسییەكان ‌وەكوو قوتابخانەیەكن بۆ ڕۆشنبیركردنی جەماوەر Ù„Û• ڕووی سیاسی‌ و، هه‌روه‌ها هەموو ئەو بابەت‌ Ùˆ مەسەلە ‌Ùˆ بوارانەیش ÙƒÛ• بە سیاسەتەوە گرێ دراون، یان سیاسەت مامەڵەیان لەگەڵدا دەكات، ‌ÙˆÛ•Ùƒ: پرسەكانی ئابووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی. ڕۆشنبیرە سیاسییەكان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ كۆبوونەوە ‌Ùˆ كۆنفڕانس ‌Ùˆ وتار Ùˆ توێژینەوە ‌Ùˆ كەناڵەكانی خۆیانەوە، بابەتە سیاسی ‌Ùˆ ئابووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتییەكان تاووتوێ‌ دەكەن ‌و، دەیانكەنە بابەتی گفتوگۆ ‌Ùˆ ڕاگۆڕینەوە؛ ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… كردارەدا جەماوەرێكی زۆر گوێیان Ù„ÛŽ‌ ڕادەگرێ ‌‌Ùˆ بەشدارییان لەگەڵدا دەكات ‌و، Ù„Û• ئەنجامی ئەوەیشدا فێری شتی نوێ‌ دەبن ‌Ùˆ لەسەر شتی نوێ‌ پەروەردە دەبن‌ Ùˆ ڕۆشنبیریی سیاسیی نوێ‌ بنیات دەنێن؛ چونكە ئەوان _ڕۆشنبیران_ فاكتەرێكی سەرەكی ‌Ùˆ بەرچاون Ù„Û• بڵاوكردنەوەی ڕۆشنبیریی سیاسی، لای تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•.

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون