PÊNÛS
 
ئایینده‌ی ئابووریی هه‌رێم؛ له ‌نێوان ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا 
     2017-08-27
جیهانگیر سدیق گوڵپى

ئایینده‌ÛŒ ئابووریی هه‌رێم؛ له ‌نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقدا

 

جیهانگیر سدیق Ú¯ÙˆÚµÙ¾ÛŒ/ ماسته‌ر له‌ زانستی ئابووری/ پسپۆڕ له‌ داراییی گشتی

پێشه‌ÙƒÛŒ

ئایینده‌ÛŒ ئابووریی باشووری كوردستان، یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ بابه‌تانه‌ÛŒ ‌كه‌ له‌ ئێستادا كراوه‌ته‌‌ جێگه‌ÛŒ سه‌رنج Ùˆ بایه‌خپێدان. هه‌ندێك دڕدۆنگی Ùˆ نیگه‌رانیی خۆیان له‌ ئایینده‌ÛŒ ئابووری، كردوه‌ته‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ گوتاری Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی و، هه‌ندیكیش ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ سه‌ره‌ڕای بایه‌‌خه‌ سیاسییه‌كه‌ی، به ‌كلیلی چاره‌سه‌ری كێشه ‌ئابوورییه‌كان Ùˆ په‌ره‌پێدان ده‌زانن. ئه‌Ù… دو تێڕوانینه‌یش بۆ گۆڕانی دۆخی ئابووری له‌ سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا، Ù‡Û•‌ردووكیان له‌ ده‌ربڕیندا ساكارن Ùˆ پێویستیان به‌ شیكردنه‌وه‌ Ùˆ ئارگیۆمێنتی پێویست هه‌یه‌.

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری

له ‌بابه‌ت گۆڕینی دۆخی ئابوورییه‌وه‌ØŒ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ، له‌ خۆیدا نه ‌گۆچانی سیحرییه‌ Ùˆ نه سه‌رچاوه‌ÛŒ نه‌فره‌ت Ùˆ ماڵوێرانی. ئه‌زموونی وڵاتانی دنیا له‌باره‌ÛŒ په‌یوه‌ندیی بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ بارودۆخی ئابوورییه‌وه‌ØŒ سێ جۆر نموونه‌ÛŒ جیاوازمان ده‌خاته‌ به‌رده‌ست، كه‌ ده‌توانن له ‌پاڵ تيۆر Ùˆ یاسا ‌ئابوورییه‌كاندا كۆمه‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ باشمان بكه‌Ù† بۆ زانینی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌دا:

یه‌كه‌Ù…/ وڵاتانی پێشكه‌توو Ùˆ خۆشگوزاره‌Ù† له ‌سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا: له‌ دنیادا ده‌یان وڵاتی وه‌Ùƒ ئه‌مریكا Ùˆ كه‌نه‌دا Ùˆ ژاپۆن Ùˆ زۆرینه‌ÛŒ وڵاتانی ئه‌وروپا Ùˆ توركیا Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین وڵاتی تر له ‌ئه‌نجامی سوودوه‌رگرتن له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌رفه‌تی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ریدا، ئاستێكی به‌رزی پێشكه‌وتن Ùˆ خۆشگوزه‌رانییان بڕیوه‌ Ùˆ بوونه‌ته‌ جێی سه‌رنجی دنیا و، Ú†Ù‡‌ندین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی تری وه‌Ùƒ سه‌نگافوور، مالیزیا، تایوان Ùˆ كۆریای باشووریش ته‌نیا پاش Ú†Ù‡‌ند ده‌یه‌یه‌Ùƒ له‌ دوای سه‌ربه‌خۆبوون، له‌وپه‌Ú•ÛŒ هه‌ژاری Ùˆ دواكه‌وتووویی Ùˆ نه‌دارییه‌وه‌ØŒ Ú¯Ù‡‌یشتوونه‌ته‌ ڕیزبه‌ندیی پێشه‌وه‌ÛŒ وڵاتانی دنیا.

دووه‌Ù…/ وڵاتانی هه‌ژار Ùˆ دواكه‌وتووو له‌ سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا: له‌ به‌رامبه‌ریشدا ده‌یان وڵات له ‌پاڵ هه‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا، نه‌Ùƒ هه‌ر نه‌یانتوانیوه‌ ئاستێكی شیاوی Ú¯Ù‡‌شه‌ Ùˆ پێشكه‌وتنی ئابووری Ùˆ گوزه‌رانێكی شایسته‌ بۆ هاووڵاتیانیان فه‌راهه‌Ù… بكه‌ن، به‌ڵكوو دانیشتووانیان له‌وپه‌Ú•ÛŒ هه‌ژاری Ùˆ برسێتی Ùˆ دواكه‌وتوووییدا ماونه‌ته‌وه‌ØŒ وه‌Ùƒ: سیرالیۆن، ئه‌فغانستان، زیمبابۆی، لیبریا، ئه‌ریتریا، بوروندی، به‌نگلادیش، نیپاڵ، ئه‌فغانستان، نایجیریا، ئه‌فریقای ناوه‌ڕاست، كینیا، یه‌مه‌Ù† Ùˆ هتد.

سێیه‌Ù…/ دۆخی ئابووریی وڵاتان له ‌سایه‌ÛŒ نه‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا/ ئه‌مه‌یش له‌ دوو شێۆازدا ده‌رده‌كه‌وێت:

Ù¡- دۆخی ئابووريى وڵاتانى ژێرده‌سته‌ Ùˆ داگیركراو/ وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ كه ‌تێكڕای وڵاتانی داگیركراو له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ كۆڵۆنیالیزمدا، به‌ده‌ست دواكه‌وتووویی Ùˆ هه‌ژارییه‌وه‌ ده‌یانناڵاند.

Ù¢- دۆخی ئابووریی وڵاتان له‌ ئه‌نجامی نه‌مانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، یان له‌ناوچوونی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ÛŒ Ùˆ دروستبوونی بۆشایی/ وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ سۆماڵ Ùˆ زاییر Ùˆ نایجیریا Ùˆ ئه‌فغانستان ڕووی دا Ùˆ بووه‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ چڕبوونه‌وه‌ÛŒ ته‌واوی قه‌یرانه‌كان Ùˆ له‌Ú¯ÛŽÚ˜Ù‡‌نه‌ده‌رچوونی ته‌واوی ڕایه‌ÚµÙ‡‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ داڕمانی ته‌واوه‌تیی ئاستی ئابووری.

واته‌ له ‌سایه‌ÛŒ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا هه‌ر دوو ئه‌Ú¯Ù‡‌ر، Ú† پێشكه‌وتنی ئابووری Ùˆ خۆشگوزه‌رانی، Ú† مانه‌وه‌ له ‌سایه‌ÛŒ دواكه‌وتن Ùˆ هه‌ژاریدا، شیاوی به‌رجه‌سته‌بوونن، به‌ڵام ‌ له ‌سایه‌ÛŒ نه‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا ته‌نیا یه‌Ùƒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌یه‌ ئه‌ویش پاشكه‌وتن Ùˆ دۆخی ناله‌بارییه‌ و، هیچ كات ئه‌Ú¯Ù‡‌ری پێشكه‌وتن Ùˆ خۆشگوزه‌رانی له ‌ئارادا نییه‌. له‌سه‌ر هه‌مان لۆژیك‌ØŒ بیری ئابووریی هاوچه‌رخیش  تایبه‌ت به‌ ڕێكخستن Ùˆ به‌ڕیوه‌بردنی ئابووریی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ ته‌نیا هه‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ به‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ پێشكه‌وتنی ئابووری نازانێت‌ و، له‌ كا‌تێكدا كه‌ هه‌ستیارییه‌ÙƒÛŒ ته‌واوی هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ڕادده‌ Ùˆ شێوازی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ كاروباری ئابووریدا، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا له ‌بابه‌ت پێویستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ نه‌یار Ùˆ بێلایه‌Ù† نییه و، بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دامه‌زراوه‌ییی تۆكمه‌ Ùˆ په‌راوه‌كردنی Ú•Û†ÚµÙ‡‌ ئابوورییه‌كه‌ÛŒ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕێسا Ùˆ پلان Ùˆ سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌كانه‌وه له ‌سنوورێكی دیاریكراو Ùˆ به ‌ڕادده‌ÛŒ پێویست، به ‌مه‌رجێكی سه‌ره‌كیی پێشكه‌وتن Ùˆ په‌ره‌پێدان Ùˆ سه‌قامگیریی ئابووری ده‌زانێت. واته‌ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت پێشمه‌رجه‌ و، به‌جێهێنانی ئه‌رك Ùˆ په‌راوه‌كردنی Ú•Û†ÚµÙ‡ ‌ئابوورییه‌كه‌یشی به‌دروستی مه‌رجێكی سه‌ره‌كییه‌ بۆ سه‌رخستنی پرۆسه‌ÛŒ په‌ره‌پێدان Ùˆ سه‌قامگیریی ئابووری.

 Ø¨ÛŒØ±ÛŒ ئابووری، Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ئه‌Ù… لایه‌نگیرییه‌ÛŒ بۆ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ته‌نیا له‌ به‌ره‌نجامی ئه‌زموونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌وه‌ وه‌رنه‌گرتووه ‌Ùˆ به‌ڵكوو بۆ ئه‌مه،‌ پشتئه‌ستووره‌ به‌ تیۆری Ùˆ یاسا ئابوورییه‌كان كه‌ به‌گشتی پێیان وایه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ‌جگه ‌له‌وه‌ÛŒ خاوه‌Ù†ÛŒ ماف Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی سه‌پاندنی یاسا Ùˆ سیسته‌Ù… Ùˆ ڕێساكانی دیاریكردن Ùˆ ڕاگرتنی به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری جووڵه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌مه‌كانه‌ له‌ كایه‌ÛŒ ئابووریدا، له‌ هه‌مان كاتدا تاكوو ئێستایش تاكه‌ لایه‌Ù†ÛŒ مۆنۆپۆڵكاری زۆرێك له‌ گۆڕاوه‌ كاریگه‌ره‌كانی كایه‌ÛŒ ئابوورییه‌ وه‌Ùƒ دراو، نرخی ئاڵووێر، تێكڕای سوو Ùˆ زۆرینه‌ÛŒ توخمه‌ كاریگه‌ره‌كانی سیاسه‌تی نه‌ختینه‌یی Ùˆ دارایی Ùˆ بازرگانی، كه‌ بێ گومان هه‌موو جووڵه‌یه‌ÙƒÛŒ ئابووری‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ گۆڕاوه‌ ئابوورییانه‌دا‌ له ‌په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ دووسه‌ره‌دایه.

له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ په‌ره‌سه‌ندنی ئابووریی بازاڕ Ùˆ زیادبوونی Ú•Û†ÚµÛŒ كه‌رتی تایبه‌تدا، كه‌ به‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ لیبراڵییه‌ت ناوزه‌د ده‌كرێت، سه‌رنجه‌كان له‌سه‌ر كه‌مبوونه‌وه‌ Ùˆ گۆڕانی Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تن له‌ كایه‌ÛŒ ئابووریدا، به‌ڵام به ‌پاڵپشتیی بنه‌ما زانستی Ùˆ ئه‌زموونكارییه‌كان،‌ ئه‌وه‌ یه‌كلایی بووه‌ته‌وه‌ كه‌ بوونى ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی دامه‌زراوه‌ییی به‌هێز Ùˆ خاوه‌Ù† ئیداره‌ Ùˆ پلان Ùˆ سیاسه‌تی ئابووریی تۆكمه،‌ مه‌رجێكی بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌ بۆ فه‌راهه‌مكردنی زه‌مینه‌ÛŒ گونجاوی ئابووریی بازاڕ Ùˆ دۆخی گونجاوی كێبڕكێكاری Ùˆ په‌ره‌سه‌ندنی كه‌رتی تایبه‌ت Ùˆ سه‌قامگیریی ئابووری. له‌ دنیای هاوچه‌رخدا Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی به‌رهه‌مهێن كۆتایی هاتووه‌ و، بواره‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ده‌ستێوه‌رده‌یش به‌ره‌Ùˆ ته‌سكبوونه‌وه‌ چوون. به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌ كۆتایی Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ كایه‌ÛŒ ‌ئابووریدا ته‌واو نابێت، چونكه‌ تاكوو ‌ئێستایش كاریگه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌سه‌ر كایه‌ÛŒ ئابووری، له‌وپه‌Ú•ÛŒ به‌هێزیدا ماوه‌ته‌وه‌ و، ئه‌وه‌ÛŒ گۆڕاوه‌ ته‌نیا شێوازی ڕۆڵگێڕان Ùˆ كاریگه‌ریدروستكردنه‌كه‌یه‌ له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌Ø› ئه‌ویش گۆڕانی Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی به‌رهه‌مهێن Ùˆ فه‌رمانده‌ره‌وه‌ بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ڕێساكان.   

لیبراڵییه‌ت كه ‌له‌ ڕووكاردا وه‌Ùƒ بانگه‌شه‌ Ùˆ سیمایه‌Ùƒ بۆ كۆتاییهاتنی Ú•Û†ÚµÛŒ ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌رده‌كه‌وێت، هه‌رگیز له‌ناوه‌رۆكدا داخوازیی نییه بۆ Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ته‌نانه‌ت كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ Ú•Û†ÚµÙ‡‌ ئابوورییه‌كه‌یشی، به‌ڵكوو به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌یه‌تی بۆ سه‌ر Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خۆی Ùˆ زیادكردنی كارایییه‌كه‌ÛŒ. چاوخشاندنه‌وه‌ به ‌Ú•Û†ÚµÛŒ ‌ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا، پێویستیی به‌ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت هه‌یه‌ بۆ سه‌ر Ú•Û†ÚµÙ‡‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ÛŒ كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكه‌ پێویسته‌ له ‌ڕیگه‌ÛŒ ‌یاسا Ùˆ سیاسه‌ته‌ ‌ئابوورییه‌كانه‌وه‌ ئاراسته‌ÛŒ ئابووریی وڵات بكات نه‌Ùƒ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕۆچوون به‌ناو ورده‌كارییه‌كانی ‌كاروباری به‌رهه‌مهێنان Ùˆ بازرگانیدا، كه‌ ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ دوورخستنه‌وه‌ÛŒ له‌ Ú•Û†ÚµÙ‡‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كه‌ÛŒ له‌ دانانی چوارچێوه‌ÛŒ چالاكییه‌كان Ùˆ چاودێری Ùˆ سه‌رپه‌رشتی Ùˆ دابینكردنی خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌كییه‌كان.

له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سه‌رمایه‌داری Ùˆ بازاڕی ئازاددا، پاش ئه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌ستێوه‌ردانی ‌ له‌ بواری به‌رهه‌مهێنان كه‌Ù… كرده‌وه Ùˆ سنووری كه‌رتی گشتیی له‌قاڵب دا، له‌ هه‌مان كاتدا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌كارهێنانی سیماكانی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ له‌ ده‌رهێنانی یاسا Ùˆ سیاسه‌ته‌ نه‌ختینه‌یی Ùˆ دارایییه‌كان Ùˆ  Ú†Ø§ÙˆØ¯ÛŽØ±ÛŒ Ùˆ سه‌رپه‌رشتیكردن Ùˆ دانانی مه‌رجی گونجاو بۆ هاندانی چالاكییه‌ به‌سووده‌كان Ùˆ به‌رهه‌ڵستیكردنی چالاكییه‌ زیانمه‌نده‌كان، به‌وپه‌Ú•ÛŒ به‌هێزییه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت. هه‌روه‌Ùƒ زۆرێك له‌ ‌ئابووریناسان Ùˆ چاودێران پێیان وایه‌ØŒ كه‌ ئه‌مریكا هه‌رچه‌نده‌ ڕابه‌رایه‌تیی لیبراڵیزمی جیهانییش ده‌كات، كه‌Ú†ÛŒ له ‌هه‌مان كاتدا زۆرترین ده‌ستێوه‌ردانی له ‌ژیانی ئابووریدا هه‌یه؛ به‌ڵام جیاوازییه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ له ‌بری ئامرازه‌ كلاسیكییه‌كانی ده‌ستێوه‌ردانی ڕاسته‌وخۆ Ùˆ تێكه‌ڵبوونی به‌ كاروباری به‌رهه‌مهێنان Ùˆ بازرگانی، له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ یاسا Ùˆ ڕێسا Ùˆ سیاسه‌ته‌ نه‌ختینه‌یی Ùˆ دارایی Ùˆ بازرگانییه‌كانه‌وه‌ ئه‌Ù… كاره‌ ئه‌نجام ده‌دات.

مانه‌وه‌ÛŒ Ú•Û†Úµ Ùˆ كاریگه‌ریی به‌هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ كایه‌ÛŒ ئابووریدا بۆ ئه‌وه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ كه‌ØŒ ئه‌Ùˆ ئامراز Ùˆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییانه‌ÛŒ كه‌ بۆ په‌ره‌پێدان Ùˆ سه‌قامگیركردنی ئابووری پێویستن، تاكوو ئێستایش زۆرینه‌یان Ù…Û†Ù†Û†Ù¾Û†ÚµÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ خاوه‌Ù† سه‌روه‌رین؛ Ú† وه‌Ùƒ ده‌سه‌ڵاته‌كانی یاسادان Ùˆ سه‌پاندنی، Ú† وه‌Ùƒ گۆڕاوه‌ ئابوورییه‌ كاریگه‌ره‌كان له‌سه‌ر كایه‌ÛŒ بازاڕ Ùˆ ئابووری به‌گشتی. له‌ دنیای ئه‌مڕۆدا به‌ Ù‡Û†ÛŒ تێكه‌ڵاویی ئابووری له‌سه‌ر ئاستی وڵاتان Ùˆ وابه‌سته‌بوونی توند Ùˆ خێرای گشت چالاكییه‌‌ ‌ئابوورییه‌كانی ناوخۆ به ‌دنیای ده‌ره‌وه‌ØŒ به‌تایبه‌تیش چالاكییه‌كانی بواری دارایی Ùˆ بازرگانی Ùˆ سه‌رمایه‌گوزاری، ده‌بینین سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گشت بواره‌كانی ‌به‌هه‌رمهێنان Ùˆ به‌كاربردن Ùˆ پاشه‌كه‌وت Ùˆ وه‌به‌رهێنان Ùˆ بازرگانی Ùˆ چالاكییه‌ ئابوورییه‌كانی تر له‌ په‌یوه‌ندنی توندوتۆڵ Ùˆ هه‌مه‌لایه‌نه‌دان، به‌ڵام توخمی كاریگه‌ر Ùˆ جووڵێنه‌ری به‌هێزی ئه‌Ùˆ بوارانه‌ Ùˆ ته‌واوی كایه‌ÛŒ ‌ئابووری، بریتییه‌ له‌ دراو Ùˆ نرخی ئاڵووێر Ùˆ تێكڕای نرخی سوو Ùˆ ڕێوشوێنه‌كانی پاره‌داركردن Ùˆ قه‌رز Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ چالاكییه‌ دارایییه‌كان Ùˆ بزاوتی بازرگانی؛ كه ئه‌وانیش ده‌چنه‌ خانه‌ÛŒ سیاسه‌تی نه‌ختینه‌ Ùˆ سیاسه‌تی دارایی ‌Ùˆ سیاسه‌تی بازرگانییه‌وه‌ و، ئه‌Ùˆ سیاسه‌تانه‌یش ته‌نیا له ‌تایبه‌تمه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی خاوه‌Ù† سه‌روه‌رین و، هه‌رێم Ùˆ وڵاتان له ‌ده‌Ù…ÛŒ نه‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ریدا، له‌ ده‌رفه‌تی به‌كارهێنان Ùˆ سوودوه‌رگرتن له‌Ùˆ سیاسه‌ته‌ ئابووری Ùˆ گۆڕاوه‌ كاریگه‌رانه‌ به‌هره‌مه‌ند نابن.

بێ گومان لێره‌دا مه‌به‌ست له‌مه‌ بانگه‌شه‌كردن نییه بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌یی‌ØŒ به‌ڵكوو مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری، پێویستیی به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامراز Ùˆ سیاسه‌تی ئابووری Ùˆ گۆڕاوی‌ سه‌ره‌ÙƒÛŒ هه‌یه‌‌ بۆ پرۆسه‌ÛŒ په‌ره‌پێدان Ùˆ سه‌قامگیریی ئابووری؛ كه‌ هه‌موویان ته‌نیا له ‌سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا به‌رده‌ست ده‌بن و، به‌بێ ئه‌وه‌ ئه‌سته‌مه‌ هیچ سیاسه‌تێكی ‌ئابووری، سه‌ركه‌Ùˆ‌تن به‌ده‌ست بهێنێت Ùˆ سه‌قامگیری Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ به‌رده‌وام فه‌راهه‌Ù… بكرێت. ده‌كرێت له ‌سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پێشكه‌وتوودا، به‌تایبه‌تیش ئه‌وانه‌ÛŒ په‌یڕه‌ÙˆÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵی ده‌كه‌ن، هه‌ندێك له ‌هه‌رێمه‌كان په‌راوێزێكی سوودوه‌رگرتن له‌Ùˆ سیاسه‌تانه‌یان هه‌بێت، یان له‌ كاتێكی دیاریكراودا له‌ هه‌ماهه‌نگیی سیاسه‌ته‌ ‌ئابوورییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سه‌قامگیری Ùˆ دامه‌زراوه‌ییی سیسته‌مه‌ ئابوورییه‌كه‌ÛŒ سوودمه‌ند بن. به‌ڵام ده‌توانین بڵێین نه‌ گشت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵی، خاوه‌Ù†ÛŒ ئه‌Ùˆ سیاسه‌ته‌ ‌ئابوورییه‌ سه‌قامگیر Ùˆ هه‌ماهه‌نگانه‌Ù† و، نه‌ هه‌موویشیان ئه‌Ùˆ په‌راوێزه‌یان تێدایه‌ بۆ سوودمه‌ندبون. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا هیچ كات  Ø¨ÙˆÙˆÙ†ÛŒ ئه‌Ùˆ په‌راوێز Ùˆ ده‌رفه‌ته‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یییانه‌ نابێته‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ داڕشتنی سیاسه‌تی دوورمه‌ودا Ùˆ به‌دیهێنانی پێشكه‌وتن Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ به‌رده‌وام، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له ‌چوارچێوه‌ÛŒ پلان Ùˆ سیاسه‌تێكی ئابووریی گشتیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا نه‌بن، ئه‌ویش له‌ناو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دیموكراسی Ùˆ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ پێشكه‌وتوو كه ‌له‌سه‌ر بنه‌مای هاووڵاتیبوون دامه‌زرابێت، نه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌ته‌وه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ تائیفه‌ Ùˆ مه‌زهه‌ب دامه‌زرابێت و، هیچ سیاسه‌تێكی ئابووریی ڕوون Ùˆ هاوسه‌Ù†Ú¯ Ùˆ درێژخایه‌Ù†ÛŒ نه‌بێت.

ئابووریی هه‌رێمی كوردستان: مانه‌وه‌ له ‌چوارچێوه‌ÛŒ عێراق، یان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ

ئه‌Ù… دۆخه‌ÛŒ ئێستای هه‌رێم Ùˆ ناوچه‌كه‌یش به‌گشتی، دۆخێكی كاتی Ùˆ ڕاگوزه‌ره‌ و، له‌ناو سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ ‌ئابووریی ناوچه‌یی Ùˆ جیهانیشدا هیچ ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی به‌رده‌وامبوونی نییه. ئێستا هه‌رێمی كوردستان له ‌دۆخێكی ئاوارته‌دایه‌: نه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ خاوه‌Ù† سه‌روه‌رییه‌ Ùˆ نه‌ به‌كرده‌وه‌یش به‌شێكه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق. هه‌ر بۆیه‌ هه‌رێم له‌ ئێستادا له ‌به‌رده‌Ù… دوو ئه‌Ú¯Ù‡‌ردایه‌: یان قۆستنه‌وه‌ÛŒ ده‌رفه‌ته‌كه‌ Ùˆ هه‌نگاونانی خێرا به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی، یان ده‌سته‌وه‌ستانبوون Ùˆ چاوه‌ڕوانیكردنی كۆتاییی ئه‌Ù… دۆخه‌ Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقدا. لێكه‌وته‌كانی هه‌ر دوو ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌كه‌یش جیاوازن Ùˆ ده‌توانین Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ گشتییه‌كانیان به‌Ù… شێوه‌یه‌ÛŒ خواره‌ بخه‌ینه‌ ڕوو:

مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق Ùˆ سیناریۆكان

له‌وه‌ته‌ÛŒ باشووری كوردستان به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقه‌وه لكێنراوه‌ØŒ زۆرینه‌ÛŒ سیسته‌مه‌كانی فه‌رمانڕه‌وایی تاقی كراونه‌ته‌وه‌. له‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌یشه‌وه،‌ نه‌Ùƒ هه‌ر نه‌توانراوه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ دادپه‌روه‌رانه‌ سوود له‌ سامان Ùˆ داهاته‌كانی وڵات وه‌ربگیرێت Ùˆ پێشكه‌وتنی ئابووری Ùˆ خۆشگوزه‌رانی بۆ دانیشتووان فه‌راهه‌Ù… بكرێت، به‌ڵكوو به ‌درێژاییی ئه‌Ùˆ مێژووه،‌ له ‌پاڵ ناسه‌قامگیری Ùˆ ئاژاوه‌ØŒ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناكۆكی Ùˆ سته‌Ù… Ùˆ ماڵوێرانیدا، به‌هه‌ده‌ردانی سامان Ùˆ قه‌یرانی ‌ئابووری Ùˆ ناسه‌قامگیری Ùˆ Ú¯Ù‡‌مارۆ Ùˆ پاشكه‌وتن، له ‌سیماكانی ‌ئابوورییه‌كه‌ÛŒ بوون و، بێكاری Ùˆ هه‌ژاری Ùˆ برسێتیش ‌به‌Ø´ÛŒ زۆرینه‌ÛŒ دانیشتووانه‌كه‌ÛŒ.

دیدگه‌ÛŒ نوخبه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ زۆرینه‌ÛŒ شه‌قامی عه‌ربیی عێراق، هه‌میشه‌ دیدگه‌یه‌ÙƒÛŒ نه‌رێنی بووه‌ بۆ پێكه‌وه‌ژیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كورد و، له‌سه‌ر بنه‌مای هێژموونگه‌ری Ùˆ كۆنترۆڵ Ùˆ ناوه‌ندچێتی هه‌ڵچنراوه‌. له‌ به‌رامبه‌ریشدا دیدگه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كورد، جگه‌ له‌‌‌ كاریگه‌رییه نه‌رێنییه‌كانی‌ حكوومه‌ت Ùˆ هێزه‌ سیاسییه‌كانی عێراق له‌سه‌ری‌ØŒ له‌ خودی خۆیشیدا  هه‌میشه‌ دیدگه‌یه‌Ùƒ بووه‌ له‌سه‌ر ئینیتمای نه‌ته‌وه‌یی بنیات نراوه‌ Ùˆ به‌رده‌وام چاوی له ‌ئاسۆی به‌ده‌ستهێنانی مافه ‌نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی Ùˆ  سه‌ربه‌خۆییی سیاسی Ùˆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بووه‌. ئێستایش له‌ دوای ده‌یان ساڵ له ‌ئه‌زموونی تاڵ و، پاش گشت ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییانه‌ÛŒ كه ‌به‌سه‌ر عێراق Ùˆ ناوچه‌كه‌ Ùˆ جیهانیشدا هاتوون، ئه‌Ù… هاوكێشه‌یه‌ نه‌Ùƒ هه‌ر گۆڕانی به‌سه‌ردا نه‌هاتووه،‌ به‌ڵكوو دژه‌ئاراسته‌یییه‌كانی له‌وپه‌Ú•ÛŒ توندیدان و، ئاڵۆسكانی زیاتری په‌یوه‌ندییه‌كان Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی ته‌Ù†Ú¯Ú˜Ù‡‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌تر، ته‌نیا له‌سه‌ر كات Ùˆ ده‌رفه‌ت ڕاوه‌ستاون. له‌به‌ر ڕۆشناییی ئه‌Ùˆ هاوكێشه‌یه ‌Ùˆ خوێندنه‌وه‌ÛŒ ئاراسته‌ÛŒ هێزه ‌سیاسییه‌كانی عێراق Ùˆ هه‌رێم، ده‌توانین بڵێین كه‌ مانه‌وه‌ÛŒ كوردستانی باشوور له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقدا سه‌ره‌نجامی له‌Ù… دوو سیناریۆیه‌ به‌ده‌ر نابێت و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ریش زۆره‌ كه‌ هه‌ر دوو سیناریۆكه، بۆ ئاژاوه‌ Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره سه‌ر بكێشن‌:

سیناریۆی یه‌كه‌Ù…/ سه‌رهه‌ڵدانی ئاژاوه‌ Ùˆ توندوتیژی و، تێكچونی زیاتری دۆخی سیاسی Ùˆ ئه‌منی Ùˆ ئابووری

ئه‌مه‌یش وه‌Ùƒ ده‌ره‌نجامێكی چاوه‌ڕوانكراوی Ú¯ÛŽÚ†Ù‡‌ÚµÛŒ هێزه‌ عێراقییه‌كان بۆ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ بۆ سنووری Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2014 و، به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌یان له ‌لایه‌Ù† هێزی پێشمه‌رگەوه‌‌. هێزه‌ سیاسی Ùˆ Ú†Ù‡‌كدارییه‌كانی عێراق، هه‌میشه‌ وا ڕاده‌Ú¯Ù‡‌یه‌نن كه‌ هه‌رێمی كوردستان له ‌سایه‌ÛŒ ناسه‌قامگیریی ئه‌منیی عێراق و، جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ بوونی هێزی هاوپه‌یماناندا، زیاد له‌ ڕادده‌ هه‌Ù„ÛŒ قۆستۆ‌ته‌وه‌ Ùˆ ده‌ستی به‌سه‌ر ئه‌Ùˆ ناوچانه‌دا گرتووه‌ كه‌ ئه‌وان به "‌ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان" و، هه‌رێمیش به ‌"ناوچه ‌كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئیداره‌ÛŒ هه‌رێم" ناوزه‌دیان ده‌كات، وه‌Ùƒ: كه‌ركووك، خانه‌قین، شنگاڵ، مه‌خموور Ùˆ هتد. هیچ كاتێكیش ئه‌وه‌یان نه‌شاردۆ‌ته‌وه‌ كه‌ له ‌بچووكترین ده‌رفه‌تدا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هێزیشه‌وه‌ بێت، ئه‌وا ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێننه‌وه‌ ژێر ده‌ستی خۆیان Ùˆ هێزی پێشمه‌رگه‌ÛŒ Ù„ÛŽ ده‌رده‌كه‌Ù†. نه‌Ùƒ هه‌ر ئه‌وه‌نده،‌ به‌ڵكوو ئه‌وان بۆ زۆر بابه‌تی تریش ئه‌Ùˆ ده‌سه‌ڵاتانه‌ÛŒ هه‌رێم كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ستووری عێراقدا هاتوون به‌زیاد ده‌زانن و، بوونی هه‌رێمی فیدراڵی له ‌باشووری كوردستان به‌ پرۆژه‌ÛŒ داگیركه‌ر ده‌زانن بۆ دابه‌شكردنی عێراق و، ئه‌وه‌یش ناشارنه‌وه‌ كه‌ له ‌كاتی سه‌قامیگربوون Ùˆ به‌هێزبوونه‌وه‌ÛŒ عێراق، ده‌ستووره‌كه‌ هه‌موار ده‌كه‌نه‌وه‌ Ùˆ ده‌ست به‌سه‌ر ته‌واوی  Ø³Ø§Ù…ان Ùˆ داهاتی عێراق له ‌سه‌رانسه‌ری وڵاتدا ده‌گرنه‌وه‌ و، له‌ لامه‌ركه‌زییه‌تێكی كارگێڕی زیاتر، به‌ كورد Ú•Ù‡‌وا نابینن.

له ‌به‌رامبه‌ریشدا ده‌ستبه‌رداربوون له‌Ùˆ ناوچانه‌ له ‌لای هێزه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ جه‌ماوه‌ری كوردستان ‌Ù‡ÛŽÚµÛŒ سووره‌ØŒ چونكه‌ ‌به‌ خاكی خۆیانی ده‌زانن Ùˆ ده‌یان ساڵ شۆڕشیان كردووه‌ بۆ ئازادكردنیان و، قوربانیی زۆریان له‌Ùˆ پێناوه‌دا داوه‌ و، لكاندنه‌وه‌یان به‌ هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ به ‌مافیكی Ú•Ù‡‌وای خۆیان ده‌زانن و، ئاماده‌ییی خۆیان بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌رده‌بڕن، به‌تایبه‌تییش پاش ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ حكوومه‌تی فیدراڵی، كاری پێویستی بۆ جێبه‌جێكردنی مادده‌ÛŒ 140ÛŒ ده‌ستوور ئه‌نجام نه‌دا، كه‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان Ùˆ هێزه‌ سیاسییه‌كان وه‌Ùƒ میكانیزمێك بۆ گێڕانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ بۆ سه‌ر هه‌رێم Ù¾ÛŽÛŒ قایل بووبوون. به‌Ù… پێیه‌یش له‌ كاتی كۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ سه‌قامگیربوونی باری ئه‌منیی عێراق، هه‌ڵگیرسانی جه‌Ù†Ú¯ له ‌نێوان هێزه‌ عێراقییه‌كانی حه‌شدی شه‌عبی Ùˆ هێزه‌ سیاسی Ùˆ سه‌ربازی Ùˆ مه‌زهه‌بییه‌كانی تر Ùˆ ته‌نانه‌ت سوپای عێراقیش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هێزی پێشمه‌رگه‌ÛŒ كوردستان، ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی زۆر كراوه‌یه‌ Ùˆ یه‌كێكه‌ له ‌سیناریۆ به‌هێزه‌كان. بێ گومان ‌دۆخی ‌ئابووری له‌ ده‌ره‌نجامی سینایۆیه‌ÙƒÛŒ له‌Ùˆ جۆره‌دا نه‌Ùƒ هه‌ر مایه‌ÛŒ ئومێد Ùˆ دڵخۆشی نابێت، به‌ڵكوو ئه‌زموونی هه‌رێمی كوردستانیش ڕووبه‌ڕووی ئایینده‌یه‌ÙƒÛŒ نادیار ده‌بێته‌وه‌.

سیناریۆی دووه‌Ù…/ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ دۆخی Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2014

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… سیناریۆیه‌ØŒ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری به‌رجه‌سته‌بوونی لاوازتره‌ØŒ په‌یوه‌ندییه‌كان ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێنرێنه‌وه‌ بۆ دۆخی Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2014. ئه‌مه‌یش له‌ دوو خاڵدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت كه‌ یه‌كێكیان سیاسی Ùˆ ئه‌منی Ùˆ دیمۆگرافییه‌ Ùˆ په‌یوه‌ندیی به ‌ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئیداره‌ÛŒ هه‌رێمه‌وه‌ هه‌یه‌ و، ئه‌ÙˆÛŒ تریشیان لایه‌Ù†ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ دارایی Ùˆ ئابوورییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌. له ‌ئه‌نجامی خوێندنه‌وه‌ÛŒ بابه‌تیانه‌ÛŒ دۆخی په‌یوه‌‌ندیه‌كان Ùˆ پێشبینی كردن بۆ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ نادروستی هێزه‌ عێراقییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ر دوو با‌به‌ته‌كه،‌ سه‌ره‌نجامی ئه‌Ùˆ سینارۆیه‌یش به ‌هه‌مان شێوه‌ØŒ ئایینده‌ÛŒ هه‌رێم ڕاده‌ستی چاره‌نووسیكی نادیار ده‌كات كه‌ دۆخه‌ ئابوورییه‌كه‌یشی به‌ هه‌مان شێوه‌ÛŒ سیناریۆی یه‌كه‌Ù… Ùˆ وه‌Ùƒ دۆخه‌ سیاسی Ùˆ ئه‌منییه‌كه،‌ مایه‌ÛŒ نیگه‌رانی ده‌بێت.  Ù„Ù‡‌ خواروه‌ هه‌ر دوو خاڵه‌كه‌ ڕون ده‌كه‌ینه‌وه‌:

Ù¡- كشانه‌وه‌ÛŒ هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ ناوچه ‌كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئیداره‌ÛŒ هه‌رێم بۆ سنووری Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2014/ له ‌كاتی گۆڕانی باری ئه‌منیی عێراق Ùˆ به‌هێزبوونی هێزه‌ عێراقییه‌كان Ùˆ كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعشدا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌ هه‌ر هۆكارێك ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی هه‌رێم، چووه‌ ژێر باری كشاندنه‌وه‌ÛŒ هێزی پێشمه‌رگه‌ له ‌ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ هه‌رێم، ئه‌وا ئه‌‌Ù… ناوچانه‌ سه‌رله‌نوێ ڕووبه‌ڕووی مه‌ترسیی ته‌عریب Ùˆ گۆڕانی دیمۆگرافی Ùˆ ته‌نگپێهه‌ڵچنینی كورده‌كان له‌سه‌ر خاكی خۆیان ده‌بنه‌وه‌. بوونی ده‌سه‌ڵاتی حكوومه‌تی عێراق به‌ قه‌باره‌یه‌ÙƒÛŒ به‌هێزتره‌وه‌ ‌Ùˆ هاتنه‌ناوه‌وه‌ÛŒ هێزه‌ سیاسی Ùˆ Ú†Ù‡‌كدارییه‌ توندڕه‌Ùˆ Ùˆ مه‌زهه‌بییه‌كان  Ø¨Û† ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ØŒ ده‌بێته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ ئه‌منی، هه‌Ù… له‌سه‌ر گیانی هاووڵاتیانی كورد Ùˆ هه‌میش له‌سه‌ر چاره‌نووسی ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ØŒ چونكه‌ تاكه‌ لۆژیكی مامه‌ÚµÙ‡‌كردنی حكوومه‌تی عێراقی Ùˆ هێز Ùˆ لایه‌نه ‌سیاسی Ùˆ Ú†Ù‡‌كدارییه‌كانی عێراق‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ پرسه ‌Ùˆ سه‌رجه‌Ù… پرسه‌كاندا، بریتییه‌ له ‌سه‌پاندنی ویستی خۆیان له‌ هه‌ر Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌كه‌وه‌ بێت. بۆیه‌ له‌Ù… باره‌دا ته‌نها پێشبینی ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ له ‌ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ كه‌Ù… له ‌پاش ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییه‌وه‌ØŒ ته‌Ù†Ú¯Ú˜Ù‡‌ Ùˆ شه‌Ú• Ùˆ پێكدادان سه‌ر هه‌ڵبداته‌وه‌ Ùˆ كاریگه‌ریی نه‌رێنیی زۆر له‌ دۆخی ‌ئابووری Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ ‌ئابوورییه‌كان دابنێت و، به‌گشتی باری ‌ئابوورییش به‌ره‌Ùˆ خراپتر بچێت.

Ù¢- Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ دارایی Ùˆ ئابوورییه‌كان بۆ دۆخی Ù¾ÛŽØ´ ساڵی  2014: له‌ ڕوانگه‌ÛŒ حكوومه‌تی عێراق Ùˆ هێزه‌ سیاسییه‌ عه‌ربییه‌كانه‌وه،‌ به‌تایبه‌تیش له‌ كاتێكدا كه‌ هه‌ست به ‌به‌هێزبوونی خۆیان بكه‌ن، ئه‌Ù… خاڵه‌ ته‌نیا له‌ ئه‌نجامی ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌ت Ùˆ ئیداره‌ÛŒ نه‌وتیی هه‌رێمه‌وه‌ ده‌بێت بۆ به‌غدا، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ÛŒ گشت سامان Ùˆ داهاته‌كانی تر، به‌تایبه‌تیش داهاتی گومرگ Ùˆ باجه‌كان. هه‌رچه‌نده‌ حكوومه‌تی هه‌رێم، مكوڕه‌ له‌سه‌ر ڕاده‌ستنه‌كردنه‌وه‌ÛŒ دۆسییه‌ÛŒ سیاسه‌تی نه‌وت به ‌عێراق، به‌ڵام له ‌لاوازترین شیمانه‌ (احتمال)دا ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌مه‌ كرا چی؟ ئایا حكوومه‌تی عێراق پابه‌ند ده‌بێت به ‌پێدانی پشكی هه‌رێم  له ‌بوودجه‌ÛŒ عێراق به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 17% وه‌Ùƒ ساڵانی 2013 Ùˆ پێشتر؟ (هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ùˆ ساڵانه‌یش ئه‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ به‌ته‌واوی به ‌هه‌رێم نه‌دراوه‌).

له ‌ڕاستیدا پێویسته‌ زۆر به‌ڕوونی ئه‌وه‌ بزانین كه‌ له‌ بیر Ùˆ به‌رنامه‌ÛŒ حكوومه‌تی عێراقدا پێدانی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 17% كۆتاییی هاتووه‌ و، بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش به ‌گۆڕینی Ú†Ù‡‌ند ده‌Ù‚ÛŽÙƒ له‌ مادده‌كانی یاسای بوودجه‌ÛŒ ساڵانی 2015 Ùˆ 2016 Ùˆ 2017دا ده‌ره‌نجامی به‌ركه‌وته‌ÛŒ ڕاسته‌قینه‌ÛŒ هه‌رێم له‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ كه‌Ù… كراوه‌ته‌وه‌ بۆ نزیكه‌ÛŒ 6%. ([1]) ئه‌مه‌یش یه‌كێكه‌ له ‌ڕێگرییه‌ هه‌ره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كانی جێبه‌جێبوونی ئه‌Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌. بێ گومان له ‌ئه‌Ú¯Ù‡‌ری جێبه‌جێبوونیشیدا، ئه‌وه‌ دۆخی دارایی Ùˆ ئابووریی هه‌رێم  Ùˆ باری گوزه‌رانی هاووڵاتیان Ùˆ مووچه‌خۆران  زۆر به‌ره‌Ùˆ خراپتر ده‌ڕوات، چونكه‌ ئه‌Ùˆ بڕه‌ÛŒ له ‌بوودجه‌ÛŒ عێراق ده‌درێته‌ هه‌رێم، زۆر كه‌متر ده‌بێت له‌وه‌ÛŒ كه‌ خۆی به‌ده‌ستی ده‌هێنێت؛ ئه‌مه‌یش سه‌ره‌ڕای لاوازبوونی سه‌Ù†Ú¯ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حكوومه‌ت لای كۆمپانیا Ú¯Ù‡‌وره‌كان Ùˆ لاوازبوونی توانای بۆ ڕاكێشانی كۆمپانیا سه‌رمایه‌گوزارییه‌كان Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی سیاسه‌تی وه‌به‌رهێنان Ùˆ سیاسه‌تی بازرگانی.

ئایینده‌ÛŒ ‌ئابووریی كوردستان له ‌سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا    

وه‌Ùƒ پێشتر ئاماژه‌مان Ù¾ÛŽ كرد، له‌ ئێستادا Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له ‌به‌رده‌Ù… دوو Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌دایه‌: یان مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق، كه‌ سه‌ره‌نجامه‌كه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ دۆخه‌ ده‌بێت كه‌ له‌ سیناریۆكانی سه‌ره‌وه‌دا پێشبینی كراون، یان هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی. سه‌ره‌ڕای ئامانج Ùˆ خواسته‌ له‌مێژینه‌كه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان بۆ سه‌ربه‌خۆیی، خوێندنه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی هه‌رێم بۆ دۆخی سیاسی Ùˆ ‌ئابووری Ùˆ ئه‌منیی ناوچه‌كه ‌Ùˆ جیهان، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ سیناریۆ Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌رانه‌ÛŒ له ‌بابه‌ت په‌یوه‌ندیی هه‌رێم Ùˆ به‌غداوه‌ له ‌سه‌ره‌وه‌ باس كران، ئه‌نجامه‌كه‌ÛŒ به‌ Ú¯Ù‡‌لاڵه‌بوونی بڕیاری ڕیفراندۆم Ùˆ هه‌نگاونان بۆ سه‌ربه‌خۆیی Ú¯Ù‡‌یشتووه‌. بێگومان قۆناغی سه‌ره‌تای جێبه‌جێكردنی ئه‌Ù… هه‌نگاوه‌ تاكو ده‌Ù…ÛŒ به‌ده‌ستهێنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری له‌Ú•ÙˆÛŒ ئابووریه‌وه‌ قۆناغێكی تایبه‌ته‌و، ئێمه‌ پێشتر له ‌وتارێكماندا مه‌ترسی Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری كاردانه‌وه‌ ‌ئابوورییه‌كانی ئه‌Ù… هه‌نگاوه‌ Ùˆ چۆنێتیی ڕووبه‌ڕوبوونه‌یمان Ø´ÛŒ كردوه‌ته‌وه([2])‌ØŒ بۆیه‌ له‌ ئێستادا ته‌نیا له‌باره‌ÛŒ ئایینده‌ÛŒ ئابووریی كوردستانه‌وه‌ له ‌سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی پێشبینیكراودا سه‌رنج ده‌ده‌ین، تاكو بزانین‌ ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامرازانه‌ÛŒ كه‌ له‌ده‌Ù…ÛŒ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا ده‌بنه‌ زه‌مینه‌ Ùˆ هۆكاری یاریده‌ده‌ر بۆ به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ په‌ره‌پێدانی ئابووری كوردستان كامانه‌ن؟  واته‌ بونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری Ú† چانسێك بۆ به‌ڕێوه‌بردنی باشترو په‌ره‌پێدانی ئابووریی هه‌رێم ده‌ره‌خسێنێت؟

وه‌Ùƒ له ‌سه‌ره‌وه‌ ڕوونمان كرده‌وه‌ØŒ له ‌سایه‌ÛŒ نه‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا هیچ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامراز Ùˆ زه‌مینه‌یه‌Ùƒ بۆ په‌ره‌پێدان Ùˆ سه‌قامگیریی ئابووریی درێژخایه‌Ù† له ‌ئارادا نییه و، بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌رییش له ‌خۆیدا، نابێته‌ Ú¯Ù‡‌ره‌نتی بۆ پێشكه‌وتنی ئابووری. جیاوازییه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ له ‌سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ زه‌مینه‌ Ùˆ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامراز له ‌ئارادان، كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌ دروستی Ùˆ ژیرانه‌ به‌كار بهێنرێن ئه‌وا پێشكه‌وتنی ئابووری Ùˆ خۆشگوزه‌رانی فه‌راهه‌Ù… ده‌كه‌Ù†. ئێستا پێویسته‌ بزانین ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامرازانه‌ چین كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ بۆ په‌ره‌پێدان Ùˆ پێشخستنی ‌ئابووریی كوردستانی باشوور فه‌راهه‌میان ده‌كات:  

ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامرازه‌كانی په‌ره‌پێدانی ئابووریی كوردستان له ‌سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا

هه‌رێمی كوردستان خاوه‌Ù†ÛŒ سه‌رچاوه‌ÛŒ جۆراوجۆری سروشتی Ùˆ مرۆییی زۆر Ùˆ هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافی Ùˆ توانای ‌ئابووریی دیاره‌ و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بتوانێت له‌Ùˆ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامرازانه‌‌ كه‌ÚµÙƒ وه‌رگرێت كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ په‌ره‌پێدان Ùˆ سه‌قامگیریی ‌ئابووری ده‌یانڕه‌خسێنیت، ئه‌وا ده‌كرێت بگاته‌ ‌ئاستێكی به‌رزی په‌ره‌پێدان Ùˆ خۆشگوزه‌رانی.  

یه‌كه‌Ù… ده‌رفه‌ته‌كان/

  1.  Ù…افی خاوه‌ندارێتیی ته‌واوه‌تیی سامان Ùˆ سه‌رچاوه‌كان Ùˆ ده‌رفه‌تی به‌كارهێنان Ùˆ ڕكێفكردن Ùˆ سوودلێوه‌رگرتنیان: تاكوو ئێستا هه‌رێمی كوردستان خاوه‌Ù†ÛŒ مافی ته‌واوه‌تی Ùˆ Ú•Ù‡‌های به‌كارهێنانی سه‌رچاوه ‌Ùˆ سامانه‌ ئابوورییه‌كانی نییه ‌و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستووری عێراق هه‌نگاوه‌ ‌ستراتیژییه‌كانی مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كاندا، یان له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵین، یان له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ هاوبه‌شه‌كانن و، ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێم له‌وباره‌یه‌وه‌ سنوورداره‌Ø› ئه‌مه‌یش هه‌ر له‌ نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ‌ سامانه‌كانی تری ژێرزه‌وییه‌وه‌ بگره،‌ تاكوو سه‌رچاوه‌كانی ئاو Ùˆ سنووره‌كان Ùˆ Ú•ÛŽÚ•Ù‡‌وه‌ ئاسمانییه‌كان Ùˆ هتد. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌ته‌ ده‌Ú•Ù‡‌خسێنێت كه‌ حكوومه‌تی كوردستان هه‌موو مافێكی خاوه‌ندارێتیی خۆی له‌ به‌كارهێنان Ùˆ سوودوه‌رگرتن له‌ سامانه‌كانی به‌كار بهێنێت و، بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش ڕووبه‌ڕووی هیچ دژواری Ùˆ ڕیسك Ùˆ باجدانێك نه‌بێته‌وه‌ و، مامه‌ÚµÙ‡‌كردنی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پرسه‌كانی وه‌به‌رهێنانی سامانه‌كانیدا، ته‌نیا به ‌Ú•Ù‡‌چاوكردنی پێوه‌ره‌ ئابوورییه‌كان Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی بێت.
  2. سوودوه‌رگرتن له ‌Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ چالاكییه‌ بازرگانی Ùˆ سه‌رمایه‌گوزارییه‌كاندا: گرنگیی بازرگانیی ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ سه‌رمایه‌گوزاریی بیانی، یه‌كێكه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ هه‌ره‌ كاریگه‌ره‌كانی پێشخستن Ùˆ په‌ره‌پێدانی ئابووری. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌رییش، وه‌Ùƒ كه‌سایه‌تییه‌ÙƒÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ جێگه‌ÛŒ متمانه‌ Ùˆ سه‌Ù†Ú¯ÛŒ تایبه‌تی، ده‌رفه‌تی زیاتر بۆ هه‌رێم ده‌Ú•Ù‡‌خسێنێت تاكوو بچێته‌ ناو مامه‌ÚµÙ‡‌ بازرگانییه Ú¯Ù‡‌وره‌كانی بازاڕه‌كانى ناوچه‌كه ‌Ùˆ جیهان و، بوار بۆ ڕاكێشانی سه‌رمایه‌ÛŒ بیانی Ùˆ وه‌به‌رهێنانی بیانیی ڕاسته‌وخۆ، فراوانتر بكات.
  3. سوودوه‌رگرتن له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ به‌ده‌ستهێنانی قه‌رزی درێژخایه‌Ù† به ‌مه‌به‌ستی په‌ره‌پێدانی ژێرخانی ئابووری Ùˆ پرۆژه‌ÛŒ ستراتیژی.

دووه‌Ù… ئامرازه‌كان/

Ù¡- دراو Ùˆ یه‌ده‌Ú¯ Ùˆ سیاسه‌تی نه‌ختینه‌یی: بوونی دراوی سه‌ربه‌خۆی نیشتمانی Ùˆ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ دراوی بیانی، سه‌رچاوه‌ÛŒ به‌هێزكردنی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ متمانه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تن له‌ كایه‌ÛŒ ئابووریی ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا و، سیاسه‌تی نه‌ختینه‌ییش له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جڵه‌وكردنی خستنه‌ڕووی دراو Ùˆ نرخی ئاڵووێر Ùˆ تێكڕای نرخی سووه‌وه‌ØŒ Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ زۆر Ú¯Ù‡‌وره‌  له ‌ئاراسته‌كردنی ته‌واوی جووڵه‌ Ùˆ چالاكییه‌ ئابوورییه‌كاندا ده‌گێڕێت. ئه‌Ù… ئامرازانه‌یش ته‌نیا له ‌ده‌ستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ریدان و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئایینده‌ÛŒ كوردستاندا بتوانرێت بۆ پاڵشتی Ùˆ ئاراسته‌كردنی چالاكییه‌كانی بواری به‌رهه‌مهێنانی ناوخۆیی Ùˆ پاشه‌كه‌وت Ùˆ سه‌رمایه‌گوزاری Ùˆ بازرگانیی ده‌ره‌ÙƒÛŒ به‌دروستی سوودیان Ù„ÛŽ وه‌ربگیرێت، ئه‌وا له‌ په‌ره‌پێدانی ئابووریدا Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ ده‌گێڕن، چونكه‌ له‌ هه‌موو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا ئه‌Ù… ئامرازه‌ به‌ ئامرازێكی كاریگه‌ری جێبه‌جێكردنی پلان Ùˆ سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌كان داده‌نرێت.  

Ù¢- سیاسه‌تی دارایی Ùˆ چالاكییه‌ بانكییه‌كان Ùˆ قه‌رزدان: ئه‌Ù… ئامرازه‌یش به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی ته‌نیا له ‌سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا به‌رده‌سته‌ و، هاوشانی سیاسه‌ته‌ نه‌ختینه‌یییه‌كان Ùˆ به ‌هه‌مان ئه‌ندازه‌ Ùˆ هه‌ندێك جار زیاتریش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خه‌رجییه‌كانی حكوومه‌ت Ùˆ باجه‌كان Ùˆ سیاسه‌تی بانكداری Ùˆ چالاكییه‌كانی قه‌رزپێدان Ùˆ پاره‌داركردنه‌وه‌ØŒ كاریگه‌رییه‌ÙƒÛŒ زۆری له‌سه‌ر ئاراسته‌كردنی هه‌ر یه‌Ùƒ له ‌چالاكییه‌كانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ به‌كاربردن Ùˆ پاشه‌كه‌وت Ùˆ وه‌به‌رهێنان Ùˆ بازرگانیدا هه‌یه‌ و، یه‌كێكه‌ له‌ ئامرازه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی جێبه‌جێكردنی پلانی ئابووری Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ په‌ره‌پێدان. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌دروستی به‌كار بهێنرێت، ئه‌وا ده‌بێته‌ مایه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی چالاكییه‌ ئابوورییه‌كان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئامانجی دیاریكراو.

ئه‌نجام

له ‌سایه‌ÛŒ بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا، هه‌ر دوو ئه‌Ú¯Ù‡‌ری پێشكه‌وتنی ئابووری Ùˆ مانه‌وه‌ له ‌دۆخی دواكه‌وتندا كراوه‌Ù† و، ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… بابه‌ته‌ یه‌كلایی ده‌كاته‌وه‌ بڕیار Ùˆ ئیراده ‌Ùˆ توانستی به‌كارهێنانی دروستی ئه‌Ùˆ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامرازانه‌یه‌ كه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌یدا،‌ بۆ په‌ره‌پێدان Ùˆ سه‌قامگیركردنی ئابووری بوونیان هه‌یه. به‌ڵام له ‌سایه‌ÛŒ نه‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ریدا، هیچ یه‌Ùƒ له‌Ùˆ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامرازانه‌ بوونیان نییه Ùˆ هیچ ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی په‌ره‌پێدان Ùˆ سه‌قامگیریی ئابووریی درێژخایه‌نیش له ‌ئارادا نییه.

مانه‌وه‌ÛŒ هه‌رێم له‌Ù… دۆخه‌ÛŒ ئێستایدا بابه‌تێكی كاتی Ùˆ ڕاگوزه‌ره‌ و، ئه‌مه‌یش هه‌رێمی خستووه‌ته‌ سه‌ر دووڕێیانێك: یان مانه‌وه‌ له ‌چوارچێوه‌ÛŒ عێراقدا، یان هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی. مانه‌وه‌ÛŒ هه‌رێم له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقدا جگه ‌له‌وه‌ÛŒ له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ ئه‌منییه‌وه‌ هه‌رێم تووشی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌Ù‰ شه‌Ú• Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ئاژاوه‌ ده‌كاته‌وه Ùˆ ئه‌مه‌یش دۆخی ‌ئابووری به‌ره‌Ùˆ خراپتر ده‌بات‌ØŒ له ‌هه‌مان كاتدا هیچ نیاز Ùˆ ده‌رفه‌تێكیش نییه بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ دارایی Ùˆ ئابوورییه‌كان و، ئاماژه‌كان به‌ره‌Ùˆ ئه‌Ùˆ ئاراسته‌یه‌Ù† كه‌ دۆخی ئابوورییش، وه‌Ùƒ دۆخه‌ سیاسی Ùˆ ئه‌منییه‌كه‌ØŒ به‌ره‌Ùˆ خراپتر Ùˆ چاره‌نووسی نادیار ده‌ڕوات. هه‌رێمی كوردستان بڕیاری هه‌نگاونانی به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی داوه‌. به ‌چاوپۆشی له ‌Ú•Ù‡‌هه‌نده‌ جۆراوجۆره‌كانی ئه‌Ùˆ بڕیاره‌ØŒ ده‌توانین بڵێین كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دروستبوونی Ùˆ له ‌ئایینده‌دا، كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ ده‌رفه‌ت Ùˆ ئامراز ده‌خاته‌ به‌رده‌Ù… Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسیه‌كه‌ی، كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بتوانرێت به‌دروستی سوودیان Ù„ÛŽ وه‌ربگیرێت ئه‌وا به‌دڵنیایییه‌وه‌ داهاتوویه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌Ø´ چاوه‌ڕوانی ئابووریی كوردستان ده‌كات.

 

[1] بڕوانه‌: جیهانگیر سدیق گوڵپی، شكستی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق:  http://penus.krd/news565-74.htm

[2] بڕوانه‌: جیهانگیر سدیق گوڵپی، توانای ئابووریی هه‌رێم Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ: http://penus.krd/news607-74.htm

 
 
« دەوڵەتى سەربەخۆ Ù„Û• دیالێکتیکى نێوان سیاسەت Ùˆ ئابووریدا
« ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆیى؛ Ù„Û• نێوان مافى سروشتى Ùˆ ویستى پەراوەکردندا
« شكستی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق
« توانای ئابووریی هه‌رێم Ùˆ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ
« ئایینده‌ی ئابووریی هه‌رێم؛ له ‌نێوان ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا
« بنه‌ما ئابوورییه‌كانی هه‌رێم؛ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت
« بنه‌ما ئابووریيه‌كانی هه‌رێم: سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون