PÊNÛS
 
ڕیفراندۆمی مانەوە Ùˆ سەربەخۆبوون 
     2017-08-26
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد

ڕیفراندۆمی مانەوە و سەربەخۆبوون

 

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد، مامۆستای زانکۆ و پسپۆری سیاسەت و وزە

خستنەڕووی پرس

جێمس ماتیس، وەزیری بەرگریی ئەمریکا، سەردانی عێراقی عەرەبی Ùˆ پاشان هەرێمی کوردستانی کرد. بۆ یەکەمین جارە بە شێوەیه‌Ú©ÛŒ فەرمی Ùˆ ڕووبەڕوو، بەرپرسێکی باڵای ئەمریکی داوا Ù„Û• سەرکردایەتیی سیاسیی باشووری کوردستان بکات، Ú©Û• Ù†Û•Ú© تەنیا ڕیفراندۆم دوا بخەن، بەڵکوو بە شێوەیەک Ù„Û• شێوەکان Ù¾ÛŽÛŒ گوتوون واز Ù„Û• ڕیفراندۆم بهێنن[i]. بەڵام ئەمریکا Ùˆ دەوڵەتانی زلهێز، دەبێت Ù„Û•ÙˆÛ• تێ بگەن Ú©Û• ئەگەر بۆ بەشێک Ù„Û• Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوەکان، ئەنجامدانی ڕیفراندۆم تەنیا ئامانج Ù„ÛŽÛŒ گۆڕینی بابەتێکی ئابووری Ùˆ سیاسیی چارەنووسساز، یان جیابوونەوە Ùˆ سەربەخۆبوونی سیاسییانە Ùˆ یاسایییانەی نەتەوەیەک بێت، ئەوا ڕیفراندۆمەکەی هەرێمی کوردستان سەرەتا Ù„Û• پێناوی مانەوەدایە، دواتر ئامانج Ù„ÛŽÛŒ سەربەخۆبوون Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانە.

بۆیە لێرەدا گرنگترین پرسیار ئەوەیە: مانەوە واتای چییە و بۆچی ڕیفراندۆمەکەی باشووری کوردستان سەرەتا ئامانج لێی، مانەوە و پاراستنی هەرێمی کوردستانە، دواتر ئامانج لێی سەربەخۆبوون و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستانە؟

ناوەڕۆک

هەر Ù„Û• سەرەتای دروستبوونی مرۆڤایەتییەوە، مرۆڤ Ùˆ نەتەوەکان Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ مانەوەیان داوە. مانەوەیش Ù„Û• واتا مرۆیییەکەیەوە دەست Ù¾ÛŽ دەکات، Ú©Û• مانەوەی مرۆڤە Ù„Û• ژیاندا، تا تێگەیشتن Ù„Û• مانای مانەوە دەگاتە ئاستێکی باڵاتر، Ú©Û• بریتی دەبێت Ù„Û• مانەوەی نەتەوە Ùˆ Ú¯Û•Ù„Û• جیاوازەکان Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ یاسایی Ùˆ كه‌لتوورییه‌وه‌. بە واتایەکی تر، Ù„Û• سەدەی بیست Ùˆ یەکدا مانای مانەوە زۆر گۆڕاوە Ùˆ ÙˆÛ•Ú© سەدەکانی ڕابردوو نەماوە، Ú©Û• دەتوانین بڵێین Ù„Û• ئێستادا باشترین پێناسە بۆ مانەوە، بە واتای دوورنەخستنەوە Ùˆ نەسڕینەوە Ùˆ بێبەشنەکردنی Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوەیەک دێت Ù„Û•Ùˆ مافە سیاسی Ùˆ یاسایی Ùˆ ئابووری Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورییانەی Ú©Û• سەرجەم نەتەوەکانی تر هەیانە بەبێ جیاوازی.

بەڵام ئایە مانای مانەوە Ù„Û• ئێستای عێراق Ùˆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کەوتۆتە ژێر پرسیارێکی گەورەوە؟ Ú©Û• بێ گومان تێگەیشتنە فەلسەفییه‌Ú©Û•ÛŒ فەیلەسووفی ئەڵمانی "فریدریک نیچە" Friedrich Nietzsche)) زۆر دروستە، Ú©Û• دەڵێت: "ژیان هەمووی ململانێیە و، ململانێش Ù„Û• پێناوی مانەوەیه‌." لەوەیش زیاتر فەلسەفە سیاسییەکەی "نیچە" بۆ واقعی ئەمڕۆی عێراق Ùˆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ جیهانیش زۆر گونجاوە، Ú©Û• دەڵێت "ئەخلاق تەنیا مافی دەسەڵاتدارانە". باشبوونی ئەخلاقی دەوڵەتان بەرامبەر بە مافی نەتەوە Ùˆ Ú¯Û•Ù„Û• جیاوازەکان، بەستراوە بە هێز Ùˆ بەرخۆدانی خودی Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوەکانەوە. Ù„Û• ئێستایشدا، بەدەستهێنانی مافی گەلان، سەرەتا بەستراوە بە خودی هێزی گەلەکان خۆیان، Ù„Û• چۆنێتیی بەکارهێنانی ئەو توانا ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری Ùˆ کۆمەڵایەتییانەی Ú©Û• هەیانە، پاشان پاڵپشتی Ùˆ هاوکاریی ئەو هێز Ùˆ وڵاتانەی Ú©Û• دۆستیانن لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی گرنگە بۆ سەرکەوتنی یەکجارەکی. ئەوەی پەیوەندیدارە بە ئەخلاقی سیاسی Ùˆ مافی نەتەوەکان Ùˆ دیموکراسییەوە، بەپێی تێگەیشتنی "نیچە" بێت، هێزە نێودەوڵەتی Ùˆ هەرێمایەتییەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی Ú¯ÙˆÛŽ نادەنە بنەما دیموکراتییەکان Ùˆ مافی نەتەوەکان، بەڵکوو هێز Ùˆ توانای نەتەوەکانیش گرنگە، Ú©Û• Ù„Û• قۆناغێکدا بەرژەوەندیی لایەنە نێودەوڵەتی Ùˆ هەرێمایەتییەکان ڕادەگرێت Ùˆ گۆڕانکاریی سیاسی Ùˆ جیۆپۆلیتیکی دروست دەکات.

"ڕیفراندۆم"یش ÙˆÛ•Ú© Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەک Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌کانی بەدەستهێنانی مافە ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورییەکان، Ù„Û• زۆر دەوڵەت سوودی Ù„ÛŽ وەرگیراوە؛ جا ئەو دەوڵەتە دیموکرات بووبێت، یان نادیموکرات. ڕاستە ڕیفراندۆم، خۆی بنەمایەکی سیستەمی دیموکراتییە، بەڵام مەرج نییە Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوەکان تەنیا Ù„Û• وڵاتە دیموکراتەکان دەست بۆ ئەو Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یە بەرن تا بگەنە ئامانجەکانیان، بەڵکوو نەتەوە جیاوازەکان Ù„Û• چەند وڵاتێکی نادیموکراتیشدا، دەستیان بۆ ڕیفراندۆم بردووە تا بگەن بە مافە ڕەواکانیان Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ؛ دیارترین نموونەیش "سوودان"Û•. ئەو دەوڵەتە بە هیچ شێوەیەک دیموکراتیش نەبوو، بەڵام Ú¯Û•Ù„ÛŒ باشووری سوودان پاش ململانێیەکی سیاسی Ùˆ سەربازی Ùˆ ئابووریی درێژخایەن، بەڵام دواجار بۆ بەدەستهێنانی مافە ڕەواکانی، پەنای بۆ ڕیفراندۆم برد و، توانییان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕیفراندۆمەوە بگەن بە دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان.

ڕیفراندۆمی مانەوە و سەربەخۆبوون

ئەگەر ڕیفراندۆم بۆ Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوەکانی تر، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەک بووبێت بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ، ئەوا بۆ باشووری کوردستان ڕێگەیەکە بۆ مانەوە، ئه‌وجا گەیشتن بە دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان. واتا پاش ئەوەی باشووری کوردستان، سەد ساڵ چارەنووسی خۆی بە عێراقی عەرەبییەوە تاقی کردەوە بەبێ ڕەزامەندیی خۆی و، Ù„Û• دەرەنجامدا Ùˆ پاش تاقیکردنەوەی مامەڵەی حکوومەتە یەک Ù„Û• دوای یەکەکانی عێراق، کوردستانیان نەیانتوانی مافە سیاسی، یاسایی، ئابووری Ùˆ تەنانەت نەتەوایەتییەکنیشیان بەتەواوەتی بەدەست بهێنن، بۆیە کوردستانیان ئێستا دەیانەوێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەنجامدانی ڕیفراندۆمە سەرەتا مانەوەی خۆیان Ù„Û• دوای جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ú¯Ù‡‌ره‌نتی بکەن، پاشان بگەن بە دەوڵەتی سەربەخۆیی خۆیان.

واتا Ù„Û• دوای کۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش، گۆڕانکارییەکی مەترسیدار Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوو دەدات. سەرجەم وڵاتە زلهێزەکان بۆ جێگیرکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان هەوڵیان داوە، بەتایبەتی Ù„Û• ڕووی کۆنتڕۆڵکردنی نەوت Ùˆ گازەوە، بەڵام ئەوەی جێگەی تێبینییە Ù„Û• ڕووی مافی Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوە جیاجیاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، هیچ ڕێکكەوتنێکی نێودەوڵەتیی جددییان نەکردووە؛ Ù†Û•Ú© تەنیا بۆ پاراستی مافە سیاسییەکانیان، بەڵکوو Ù„Û• ڕووی مافی مرۆڤیشەوە، Ú©Û• بریتییە Ù„Û• مافی مانەوەی هاووڵاتیانی ئەم ناوچه‌یەیە Ù„Û• ژیاندا. بۆ نموونە، ئەوەتا Ù„Û• سووریا بە سەدان هەزار کەس Ù„Û• مناڵ Ùˆ پیر Ùˆ ئافرەت دەکوژرێت، وڵاتانی زلهێز هەوڵیان نەداوە هیچ ڕێکكەوتنێکی جددی لەبارەی ژیانی ئەو هاووڵاتیانەوە بکەن. هەر بۆیەیش Ù„Û• هەرێمی کوردستاندا سەرجەم لایەنە سیاسییە کوردستانییەکان بە سەرۆکایەتیی بەڕێز "مەسعوود بارزانی" Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕیفراندۆمیان هەڵبژارد Ù„Û• پێناوی دوو ئامانجدا:

  • یەکەم: مانەوە Ùˆ پاراستنی کوردستانیان Ù„Û• دوای جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش، Ù„Û•Ùˆ مەترسییە نادیارەی Ú©Û• چاوەڕوانیان دەکات. واتا سەرکردایەتیی باشووری کوردستان، دڵنیا نییە Ú©Û• ئایە دوای جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش، دەتوانێت ئەو دەستکەوتە سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورییانەی Ú©Û• Ù„Û• چوارچێوەی ئەو عێراقە عەرەبییەدا، Ú©Û• ئێستا Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© هێزی مەترسیدار بەڕێوەی دەبه‌ن، بەدەستی هێناوە، Ú¯Ù‡‌ره‌نتی بكات یان نا. ئەو ترسەی بەشێک Ù„Û• سەرکردە کوردستانییەکان هەیانە، ترسێکی واقعییە و، پێویستە سەرەتا سەرجەم لایەنە سیاسییە کوردستانییەکان، پاشان ئەمریکا Ùˆ وڵاتانی ئەوروپی، Ù„ÛŽ تێ بگەن. چونکە تێگەیشتن Ù„Û• مانای مانەوە Ùˆ پاراستنی ئەوەی تا ئێستا حکوومەتی باشووری کوردستان بەدەستی هێناوە، ئاسان نییە. Ù„Û• ئەگەری دروستنەبوونی بەرژەوەندییەکی گەورە، بەتایبەتی له‌ نێوان هەرێم Ùˆ هێزە نێودەوڵەتییەکاندا، پێویستە باشووری کوردستان هێز Ùˆ یەکگرتووییی خۆی بخاتە کار، تا بەو هێزانە بڵێت ئێمەیش هەین و، دەبێت ئاییندەمان پارێزراو بێت.
  • لەسەر ئاستی ناوخۆی هەرێمی کوردستانیش، بێ گومان تێگەیشتن Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ مانەوە، Ù„Û• لایەن حزب Ùˆ لایەنە سیاسییەکان Ùˆ تەنانەت لایەنگرانی "بەرەی نەخێر"یشەوە، باشترین دەرفەت بۆ هێنانەئارای ستراتیژییه‌تێكی نیشتمانیی یەکگرتوو دروست دەکات، تا بتوانن هەموو بەیەکەوە بەرەو ئامانجە گەورەکە بڕۆن، Ú©Û• ئەویش سەربەخۆییی باشووری کوردستانە Ù„Û• عێراقی عەرەبی Ùˆ پاشان دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان. بە ڕای ئێمە، ئەو Ú•ÛŽÚ¯Û• سیاسییەی Ú©Û• Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی مانەوەی باشووری کوردستان دەکات، سەرەتا ئەنجامدانی ڕیفراندۆمە، ئەگەر نا ڕێکكەوتننامەیەکی سیاسی Ùˆ یاساییی نێودەوڵەتییە؛ هەروەک سەرۆکی هەرێمی کوردستان بە وەزیری بەرگریی ئەمریکای گوت: "دواخستنی ڕیفراندۆم، دەبێ بەدیلی هەبێت و، Ø¯Û•Ø¨ÛŽ Ø¦Û•Ùˆ بەدیلەیش Ù„Û• ئامرازی ڕیفراندۆم بەهێزتر بێت". واتا دەبێت ڕیکكەوتنێکی نێودەوڵەتی هەبێت، Ú©Û• هەرێمی کوردستان بگوازێتەوە بۆ قۆناغێکی نوێی سیاسی Ùˆ یاساییی باڵاتر، Ú©Û• Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی ژیانێکی باشتر بۆ کوردستانیان بکات Ù„Û• ئاییندەدا؛ ئەگەر نا، دواخستنی ڕیفراندۆم مەحاڵە.

 Ú©Û†Ø¨Û•Ù†Ø¯

تێگەیشتن Ù„Û• مانای مانەوەی باشووری کوردستان Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ جیۆپۆلیتیک Ùˆ ئابووری Ùˆ کۆمەڵایەتی Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورییەوە، دەبێت بکرێت بە خاڵی سەرەتا بۆ کۆکردنەوەی سەرجەم چین Ùˆ توێژ Ùˆ لایەنە سیاسییە کوردستانییەکان؛ Ú©Û• ئەمەیش تێگەیشتنێکی هاوبەش Ù„Û• نێوانیاندا دروست دەکات تا سەرجەم لایەنەکان بۆ پاراستنی هەرێمی کوردستان Ù„Û•Ùˆ گۆڕانکارییانەی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا Ù„Û• کۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعشدا دێنە ئاراوە، بەیەکەوە ڕیفراندۆم ئەنجام بدەن. لەوەیش زیاتر، دەبێت لایەنە سیاسییە کوردستانییەکان سوور بن Ùˆ جەخت لەسەر مافی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم بکەنەوە، بەرامبەر هەر گوشارێک Ú©Û• ئەمریکا Ùˆ هێزە نێودەوڵەتی Ùˆ هەرێمایەتییەکان دەیخەنە سەر هەرێمی کوردستان، Ù„Û• پێناوی ئەنجامنەدانی ڕیفراندۆم، Ù„Û• بەرامبەردا هەرێمی کوردستان دەبێت داوای پشگیرییان Ù„ÛŽ بکات بۆ چۆنێتی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ جیابوونەوەی ئاشتییانەی هەرێمی کوردستان Ù„Û• عێراقی عەرەبی. بەڵام ئەگەر گوشار Ùˆ داواکارییە نێودەوڵەتییەکان زۆر بوون بۆ دواخستنی ڕیفراندۆم، واباشترە دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• هەرێمی کوردستان، سووربێت لەسەر واژووکردنی ڕێکكەوتننامەیەکی نێودەوڵەتی Ù„Û• نێوان باشووری کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبیدا، بە سەرپەرشتیاریی ئەمریکا Ùˆ نەتەوە یەکگرتووەکان، Ú©Û• ببێت ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی کاتی بێت بۆ دواخستنی ڕیفراندۆم و، لەهەمان کاتدا ئەو ڕێکەوتنامەیە Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی مانەوەی سیاسی Ùˆ یاسایی Ùˆ جیۆپۆلیتیکیی باشووری کوردستان بکات.

 

 

[i] هەرچەندە ڕاگەیه‌نراوەکەی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان دەڵێت: "وەزیری بەرگریی ئەمریکا، دژایەتیی بۆ بابەتی ڕیفراندۆم ڕانەگەیاندووە"ØŒ بەڵام بەپێی ئەو لێدوانە بێت Ú©Û• لەسەر زمانی بەرپرسێکی ئەمریکی Ù„Û• ReutersÙˆÛ• ىڵاو کراونەتەوە، دەڵێت: "وەزیری بەرگریی ئەمریکا داوا Ù„Û• بارزانی دەکات واز Ù„Û• بابەتی ڕیفراندۆم بهێنێت."

 
 
« نەوت Ùˆ گازی کوردستان Ùˆ لامەرکەزیەت (ناناوه‌ندێتی)ÛŒ پارێزگاکان
« هێزی نەرم Ùˆ Ú•Û•Ù‚ÛŒ ئەمریکا Ù„Û• گرتنەوەی مووسڵدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندنی تایبەتمەند Ù„Û• بواری جەنگ Ùˆ وزەدا
« ئاییندەی مووسڵ Ùˆ کەرکووک: Ù„Û• نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبیدا
« هێزی وزەی ئەمریکی Ù„Û• هەڵبژاردنی "ترامپ "دا
« نەوتی کوردستان Ùˆ گەڕانەوە بۆ بەغدا
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ تۆڕی جاڵجاڵۆکەی وزەی تورکیا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون