PÊNÛS
 
عێراق؛ ده‌وڵه‌تێكی شكستخواردوو 
     2017-08-23
پەرویز ڕەحیم

عێراق؛ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی شكستخواردوو

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته‌ سیاسییه‌كان، زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

پرسی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان، یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ پرس Ùˆ بابه‌ته‌ گرنگانه‌یه‌ كه‌ پاش كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، هاتۆته‌ ناو ئه‌ده‌بیاتی زانسته‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌ بۆ ئێمه‌ÛŒ كورد هه‌ستیارتر ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ عێراقیش هه‌موو ئه‌Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییانه‌ÛŒ ئه‌Ù… جۆره‌ وڵاتانه‌ÛŒ هه‌یه‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ بنه‌ما Ùˆ پێوه‌ره‌ نێوده‌ÚµÙ‡‌تییه‌كان، به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی شكستخواردوو داده‌ندرێت. ته‌نانه‌ت بۆ Ú†Ù‡‌ندین ساڵی یه‌Ùƒ له‌ دوای یه‌كیش به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌ فه‌رمییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، عێراق له‌ ڕیزبه‌ندی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوودا بوو و، ئێستایش له‌ لێواری شكستدایه‌.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه،‌ پرسه‌كانی ڕیفراندۆم Ùˆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ دیاریكردنی چاره‌نووسی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان، له‌Ùˆ چوارچێوه‌یه‌دا باشتر ده‌تواندرێت خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ بكرێت Ùˆ وه‌ڵامی نه‌یارانی ڕیفراندۆم له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ بدرێته‌وه‌. بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش، هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین سیما Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی شكستخواردوو بخه‌ینه‌ ڕوو Ùˆ پاشان وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ "ئایا عێراق ئه‌Ù… پێوه‌رانه‌ÛŒ له‌سه‌ر جێبه‌جێ ده‌كرێت؟" پاشان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێندرێت كه‌ مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی شكستخواردووی وه‌كوو عێراق، نه‌Ùƒ ته‌نیا ئێمه‌یش تووشی داڕمان Ùˆ دواكه‌وتوویی Ùˆ مه‌ترسیی ئاسایشی ده‌كات، به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ جۆره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ خۆیان مه‌ترسین بۆ سه‌ر ئاسایش Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ پێكهاته‌كان، ته‌نانه‌ت مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامیی ئه‌Ù… جۆره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌یش ئاسایشی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌تی ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌Ù… پرسه‌ØŒ په‌یوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی به‌ پرسی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستانه‌وه‌ هه‌یه‌.

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌رزۆك یاخود شكستخواردوو (Failed State) Ùˆ (Fragile State)

بەپێی بڵاوكراوەی گۆڤاری "سیاسەتی دەرەوە" (foreign policy) و، هەروەها "سندووقی ئاشتی" (fund for peace)ØŒ كه‌ ساڵانه‌ له‌ ڕاپۆرتێكدا بڵاو ده‌كرێته‌وه‌ØŒ بۆ نموونه‌ Ù„Û• ساڵی 2012دا، ناوی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی "فاشیل"ØŒ یان "شكستخواردوو" (failed states) بڵاو كرایەوە ÙƒÛ• تیایدا وڵاتانی: 1. سوماڵ 2. ÙƒÛ†Ù†Ú¯Û† 3. سوودان 4. چاد 5. زیمبابۆی 6. ئەفغانستان 7. هائیتی 8. یەمەن 9. عێراق 10. كۆماری ئەفریقای ناوەندی، 10 وڵاتی یەكەمی شكستخواردووی جیهانن. هه‌روه‌ها جێگەی ئاماژەیە ÙƒÛ• بەپێی ئەم ڕێزبەندییە، دەوڵەتانی: سووریا Ù„Û• ڕیزبەندیی (23) Ùˆ میسر (31) Ùˆ ئێران (34)ەمیندا بوون،كه‌ ئەوانیش بە ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی لاواز Ùˆ لەسەر "لێواری ڕووخان Ùˆ شكستخواردن" دانراون.

هه‌روه‌ها Ù„Û• توێژینه‌وه‌یه‌Ùƒ كه‌ له‌ لایه‌Ù† دوو زانا، به‌ ناوه‌كانی"كافمەن" Ùˆ "كرای" له ‌ساڵی 2007 ئه‌نجام دراوه‌ØŒ Ù„Û• نێوان (212) وڵاتدا، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سوید، ئایسلەندا، ژاپۆن، ئەڵمانیا Ùˆ ئەمریكا، Ù„Û• ئاست وەڵامدەربوون Ùˆ ئازادیی ڕادەربڕیندا بەرزترین ئاستیان هەیە و، دەوڵەتانی ئێران، عێراق، چاد Ùˆ ئازەربایجان زۆر لاواز بوونە. هه‌روه‌ها Ù„Û• ڕووی سەقامگیریی سیاسییه‌وه‌ دەوڵەتانی ئایسلەندا، سوید، ژاپۆن، ئەڵمانیا Ùˆ ئەمریكا باشترین و، چاد، نایجیریا Ùˆ عێراق خراپترین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كانی جیهان بوونە. Ù„Û• ڕووی چۆنێتیی یاساكانه‌وه ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئایسلەندا، سوید Ùˆ ئەڵمانیا باشترین بوونه‌ØŒ بەڵام هه‌مدیس ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی چاد، نایجیریا Ùˆ عێراق Ú•Ù‡‌وشێكی زۆر خراپیان هه‌بووه‌. هەروەها ئەم بەراوردكارییانە بەردەوامە، تا ده‌گاته‌ پێوه‌ر یاخود Ù„Û• ڕووی كارامەییی حكوومەت Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ یاساكان Ùˆ كۆنترۆڵی گەندەڵی Ùˆ هتد.

به‌گشتی دەوڵەتانی شكستخواردوو ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ تایبەتمەندییان هەیە ÙƒÛ• Ù„Û• دەوڵەت-نەتەوەكانی تر جیایان دەكاتەوە، وەكوو: بوونی نائەمنی Ùˆ ناسەقامگیریی سیاسی Ùˆ كۆمەڵایەتی، تیرۆر، گەندەڵی Ù„Û• هەموو بوارەكان Ù„Û• ئاستێكی بەرز، Ø´Û•Ú• Ùˆ پێكدادانی نه‌ته‌وه‌یی، ئایینی، مه‌زهه‌بی Ùˆ تائیفی Ùˆ هتد. هەروەها ئاستێكی بەرزی توندوتیژیی بەردەوام Ùˆ ململانێیەكی بەهێز Ùˆ توندوتیژ بۆ كۆنترۆڵی دەسەڵاتی سیاسی، جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆ، لاوازیی دەوڵەت Ù„Û• كۆنترۆڵی سنوورەكان، دروستكردنی ئاژاوە Ùˆ ÙƒÛŽØ´Û• بۆ وڵاتانی دراوسێ، له‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌دا بوونی هه‌یه‌. هەندێك جار سنووری دەسەڵاتی دەوڵەت، تەنیا پایتەخت Ùˆ چەند ناوچەیەكی سنووردار لەناو دەوڵەت دەگرێتەوە.

 Ù„Ù‡‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌وه‌‌ØŒ شكستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ واتای ئه‌وه‌ دێت كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت وه‌كوو دامه‌زراوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتیی پابه‌ندكه‌ری خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری، كه‌ بۆ جێبه‌جیكردنی یاسا هێز به‌كار دێنێت Ùˆ خاوه‌Ù† Ú•Ù‡‌وایه‌تییه،‌ چیتر بوونی نامێنێت Ùˆ ته‌نیا  به‌ڕواڵه‌ت Ùˆ به‌ناو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌. هه‌روه‌ها ناتوانن ئاسایش دابین بكه‌Ù† و، خه‌ÚµÙƒ چیتر حوكمڕانیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ به‌پێویست نازانن.

یەكێك Ù„Û• تایبەتمەندییه‌كانی دەوڵەتی شكستخواردوو، ئاستی سنووردارێتی، یان لاوازیی كۆنترۆڵی دەسەڵاتە لەسەر وڵات، وەكوو وڵاتانی ئەنگۆلا، بروندی Ùˆ سوودان، یان زوڵم Ùˆ توندوتیژی بەرامبەر هاووڵاتیان وەكوو سەردەمی "سەرۆك هۆبۆتۆ" Ù„Û• وڵاتی "زاییر" یان Ù„Û• سەردەمی تاڵیبان Ù„Û• ئەفغانستان، یان وەكوو نموونەی دەوڵەتی "سیرالیۆن" Ù„Û• سەردەمی "سیاكا ستیڤنس". هەروەها بوونی گرووپی چەكدار Ùˆ دژ بە دەوڵەت، وا دەكات ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بەرەو ڕووخان Ùˆ شكست ببات. Ù„Û• لایەكی ترەوە، بوونی تاوانی ڕێكخراو Ùˆ توندوتیژیی ڕێكخراو، دەسەڵاتی دەوڵەت لاواز دەكات و، پێشێلكردنی یاسایش یەكێكی تره‌ Ù„Û• تایبەتمەندییەكانی وڵاتانی شكستخواردوو. Ù„Û• لایەكی ترەوە قاچاغ Ù„Û• هەموو جۆرەكانی وەكوو: مرۆڤ، ماددە هۆشبەرەكان Ùˆ بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ Ú†Û•Ùƒ بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ئاشكرا Ùˆ بەربڵاو، هەڕەشەیەكی ترە بۆ سەر ئەم جۆرە وڵاتانە، ÙƒÛ• Ù„Û•Ù… حاڵەتەیشدا گرووپی "مافیایی" دروست دەبن.

ئەمە Ù„Û• كاتێكدایە ÙƒÛ•  "دەوڵەت Ù€ نەتەوەكان" بۆ دابینكردنی بەها سیاسییەكان بۆ هاووڵاتیانی خۆیان وەكوو: ئاسایش، پەروەردە، تەندروستی، Ù‡Û•Ù„ÛŒ ئابووریی یەكسان، پاراستنی ژینگە، سەروەریی یاسا، دادپەروەری و، هەروەها بونیادنانی ژێرخانی ئابووری Ùˆ خزمەتگوزاری، بەرپرسیارن؛ بەڵام دەوڵەتانی "شكستخواردوو"ØŒ ئەم بەرپرسیارێتییانە Ù„Û• ئەستۆ ناگرن. هه‌رچه‌نده‌ پرسی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو پرسێكی نوێ نییه‌ØŒ به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد ململانێی ئایدیۆلۆژی Ùˆ جیۆسیاسیی نێوان دوو جه‌مسه‌ری ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ ڕۆژاوا كۆتاییی Ù¾ÛŽ هات، ئه‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ù… پرسه‌وه‌ زیاتر گرنگیی Ù¾ÛŽ درا Ùˆ‌ به‌رجه‌سته‌ بوو، چونكه:

1-‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ زلهێزه‌كان به‌ Ù‡Û†ÛŒ تێكنه‌چوونی هاوسه‌نگیی هێز Ùˆ هاوپه‌یمانێتییه‌كانیانه‌وه،‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یان نه‌ده‌دا ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ تووشی شكست Ùˆ داڕمان بێن.

2- به‌ڵام به‌ كۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ به‌بێ پاڵپشتیی زلهێزه‌كان، له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌ركه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیدا ده‌سته‌وه‌ستان مانه‌وه‌ و، ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ بوونه‌ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی پێكدادان له‌ نێوان گرووپ Ùˆ ناسنامه‌ جۆراوجۆره‌كان و، ته‌نانه‌ت بوونه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌Ùƒ بۆ سه‌ر ئاسایشی تاك Ùˆ گرووپ Ùˆ پێكهاته‌كانیان.

3- ته‌نانه‌ت سنووری ئه‌Ù… پێكدادان Ùˆ توندوتیژی Ùˆ كاره‌ساتانه‌یش، له‌ ئاستی ناوخۆییدا قه‌تیس نه‌مایه‌وه‌ Ùˆ وڵاتانی ناوچه‌یی Ùˆ سه‌رووناوچه‌ییشی گرته‌وه‌.

4- هه‌روه‌ها به‌ Ù‡Û†ÛŒ پرۆسه‌كانی به‌جیهانیبوونه‌وه‌ Ùˆ كاریگه‌ریی پرس Ùˆ ڕووداو Ùˆ پێشهاته‌ ناوخویییه‌كانی وڵاتان له‌سه‌ر پرس Ùˆ بابه‌ته‌ ده‌ره‌كییه‌كان، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ بوونه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسی له‌سه‌ر هاووڵاتیانی خۆیان، بۆ ئاستی جیهانیش به‌ مه‌ترسیدار هه‌ژمار كران.

5- له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ دروستبوونی ئه‌كته‌ری نوێی ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ به‌هێزتر له‌Ùˆ وڵاتانه،‌ ئه‌Ù… دیارده‌یه‌ÛŒ زیاتر زه‌Ù‚ كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌Ù… جۆره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ ناتوانن سیما Ùˆ تایبه‌تمه‌ندیی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونیان هه‌بێت/بمێنێت، چونكه‌ به‌ واتا نوێیه‌كه‌ی، ناتوانن به‌رگری له‌ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانیان بكه‌Ù†.

6- ئه‌Ù… پرسانه‌ له ‌پاڵ پرسه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ بابه‌ته‌كانی كاریگه‌ریی ڕای گشتی Ùˆ میدیا له‌سه‌ر بڕیاری سیاسیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان و، هه‌روه‌ها پرسه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ دیموكراسی Ùˆ مافه‌كانی مرۆڤ Ùˆ بنه‌ماكانی ده‌ستێوه‌ردانی مرۆیی Ùˆ...ØŒ دۆخی ناله‌باری ئه‌Ù… وڵاتانه‌ی، له‌ ڕووی مافه‌كانی مرۆڤ Ùˆ دیموكراسی Ùˆ ئاسایشی تاك Ùˆ ناسنامه‌كانی، زیاتر ئاشكرا Ùˆ زه‌Ù‚ كرده‌وه‌.

7- له‌ پاڵ هه‌موو ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییانه‌ÛŒ ده‌یه‌ÛŒ 90ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوو له ئاسیا Ùˆ‌ ئه‌فریقا Ùˆ ته‌نانه‌ت له‌ باڵكان Ùˆ ... ڕوویان دا، ڕووداوه‌كانی 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ری ساڵی 2001 بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی ئه‌Ùˆ ڕاستییه‌ÛŒ ئاشكرا كرد، كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو وه‌كوو ئه‌فغانستان یاخود عێراق ده‌توانن هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بن بۆ سه‌ر ئاسایشی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی و، ته‌نانه‌ت ئاشتی Ùˆ ئاسایشی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بخه‌نه‌ مه‌ترسییه‌وه‌. پرسی گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان Ùˆ هێرشی 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ری ساڵی 2001ØŒ هه‌موو هاوكێشه‌ ئاسایشی Ùˆ سیاسییه‌كانی Ú¯Û†Ú•ÛŒ.

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، له‌ ڕووی ئابوورییەوە Ù„Û• وڵاتانی شكستخواردوو داداهاتی وڵات Ùˆ دابه‌شكردنی، نادادپەروەرانەیە Ùˆ تەنیا بۆ كەمینەیەكە و، ئەم كەمینەیەیش، یان دەسەڵاتدارن یان نزیك Ù„Û• ئۆلیگارشیی دەسەڵاتدارانن. دیاردەی گەندەڵی Ù„Û• بەرزترین ئاستی خۆیدایە Ùˆ بەرتیڵوەرگرتن Ù„Û• هەموو شوێن Ùˆ بۆ هەموو كار Ùˆ بوارێك بەئاشكرا دەبینرێت و، ئەو سەرمایە ÙƒÛ•Ù…Û•ÛŒ وڵاتیش Ù„Û• ناوخۆ Ù„Û• كەرتە جیاجیاكاندا وەبەر ناهێندرێت، بەڵكوو له ‌لایه‌Ù† گرووپه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانه‌وه‌ به‌تاڵان ده‌بردرێت Ùˆ دەچێتە دەرەوەی وڵات.

بۆیە یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی ئەم جۆرە وڵاتانە، بە هۆی ئەم گەندەڵییەوە، دابەزینی سەرجەم داهاتی وڵاتە كە كاریگەریی سلبیی لەسەر ڕێژە و ئاستی گەشەپێدانی وڵات هەیە؛ لەم ڕوویەیشەوە لێكترازانی كۆمەڵایەتی و جیاوازیی بەرچاوی چینایەتی بەزەقی دەبینرێت. هەروەها بەهای "دراوی نەتەوەیی" لە نزمترین ئاستدایە، كە هەندێ جار ئەم نالەبارییەی ئابووری، سەر دەكێشێت بۆ قاتوقڕی و برسێتی و ئاوارەیی و كۆچی ئیجباری. ئەمەیش هەموو بنەماكانی "ڕەوایەتی"ی دەوڵەت تێك دەڕووخێنێت و لە كۆتاییدا وڵات بە وڵاتی "لێكترازاو و لێكهەڵوەشاوە" دادەنرێت، وەكوو: دەوڵەتانی سۆماڵ، عێراق، لوبنان، ئەفغانستان و هتد. لێرەوە ئەكتەرە بچووكەكان لە دەوڵەتدا كۆنترۆڵی ناوچەكانی وڵات دەكەن و، ئاژاوە و پەشێوی و هەژاری و برسێتی و نائەمنی و ناسەقامگیری، دەبێتە شتێكی ئاسایی.

تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌رزۆك Ùˆ شكستخواردوو:

  1. بوونی گەندەڵی لە هەموو بوارەكان لە ئاستێكی زۆر بەرز و بەربڵاو.
  2. بوونی نائەمنی(نەبوونی ئاسایش) لە هەموو بوار و ڕەهەندەكان.
  3. ناناسەقامگیریی سیاسی Ùˆ كۆمەڵایەتی  Ùˆ ئابووری Ùˆ...
  4. بڵاوبوونەوەی هەژاری و جیاوازیی قووڵی چینایەتی و برسێتی و نەخۆشییەكان.
  5. بڵاوبوونەوەی دیاردەی تیرۆر و ئاستی بەرزی توندوتیژی و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ.
  6. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆ Ùˆ پێكدادانی نەتەوەیی، ئایینی، تائیفی Ùˆ...
  7. ناكارامەیی و لاوازیی دەوڵەت لە دابینكردنی خزمەتگوزارییە سەرەتایی و گشتییەكان،
  8. ململانێیەكی بەهێز و توندوتیژ بۆ كۆنترۆڵی دەسەڵاتی سیاسی لە نێوان هێز و گرووپەكان.
  9. لاوازیی دەوڵەت لە كۆنترۆڵی سنوورەكان و كۆچی نایاسایی.
  10. دروستكردنی ئاژاوە Ùˆ ÙƒÛŽØ´Û• بۆ وڵاتانی دراوسێ Ùˆ ته‌نانه‌ت سه‌رووناوچه‌یییه‌كان.

پێوه‌ره‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌رزۆك یان شكستخواردوو

بەپێی پێوه‌ره‌كانی بڵاوكراوەی گۆڤاری "سیاسەتی دەرەوە" (foreign policy) و، هەروەها "سندووقی ئاشتی" (fund for peace)ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو به‌Ù¾ÛŽÛŒ 12 پێوه‌ر هه‌ڵسه‌نگاندنیان بۆ ده‌كرێت. هه‌رچه‌نده‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ù… پێوه‌رانه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دیكه‌یشدا بوونیان هه‌بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ جیا ده‌كاته‌وه‌ØŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاستی ئه‌Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییانه‌یه‌ كه‌ پێكه‌وه‌ هه‌موویان له‌ ئاستێكی زۆر به‌رزی مه‌ترسیداردا هه‌یه‌ Ùˆ پێكه‌وه‌ ÙƒÛ† بوونه‌ته‌وه‌:

یه‌كه‌Ù…: پێوه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی

  1. به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ گوشاری دیموگرافی Ùˆ دانیشتووان.
  2. به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ ئاستی ÙƒÛ†Ú†ÛŒ ناوخۆیی Ùˆ گواستنه‌وه‌ÛŒ دانیشتووان Ùˆ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ پەنابەری Ùˆ ته‌نانه‌ت به‌زۆر كۆچاندن Ùˆ ڕاگه‌یاندنی دۆخی له‌ناكاو Ùˆ مه‌ترسیدار له‌مباره‌یه‌وه‌.
  3. بوونی گرووپی توندوتیژ Ùˆ تۆقێنه‌ر Ùˆ تۆڵه‌ستێن.
  4. هەڵاتنی تاكه‌كان و، هه‌روه‌ها دەڕپەراندنی مرۆڤەكان له ‌لایه‌Ù† گرووپ Ùˆ پێكهاته‌ جۆراوجۆره‌كانه‌وه‌.

دووه‌Ù…: پێوه‌ری ئابووری

  1. گەشەكردنی ئابووریی ناهاوسەنگ Ùˆ ناجۆری نێوان ناسنامه‌ Ùˆ گرووپه‌كان.
  2. هەژاری Ùˆ باری ئابووریی خراپ Ùˆ ڕووخانی دارایی Ùˆ ئابووریی قووڵ Ùˆ مه‌ترسیدار.

 

سێیه‌Ù…: پێوه‌ری سیاسی

  1. بوونی تێڕوانینی تاوانكارانه‌ بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ نه‌بوونی ڕەوایەتیی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی دەوڵەت.
  2. دابه‌زینی خێرای ئاست Ùˆ جۆری خزمەتگوزارییە سه‌ره‌تایی Ùˆ گشتییەكان.
  3. هه‌ڵپه‌ساردن یاخود به‌كارهێنانی دڵخوازانه‌ÛŒ یاساكان Ùˆ به‌رفراوانبوونی توندوتیژی Ùˆ پێشێلكردنی مافه‌كانی مرۆڤ.
  4. بوونی هێزه‌ ئاسایشییه‌ جۆراوجۆره‌كان Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاریان وه‌كوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكدا.
  5. دروستبوون Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی ده‌سته‌بژێری جۆراوجۆری لێكترازاو Ùˆ Ù¾Ú• له‌ ناكۆكی Ùˆ كێشه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری.
  6. ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ بیانییه‌كان له‌ كاروباری ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌.

كۆبه‌ند:

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… پێوه‌رانه‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌ Ùˆ دوایین ئاماری بڵاوكراوه‌ÛŒ ساڵی 2017 له ‌لایه‌Ù†Fund for peaceØŒ له‌ نێوان 179 ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت عێراق پله‌ÛŒ (10)یه‌مینی له‌ ڕووی خراپترین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی جیهانی هه‌یه‌ØŒ كه‌ به‌ ئاستێكی به‌رز یاخود باڵای هۆشداری داده‌ندرێت. باشترین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی جیهانیش له‌ ڕیزبه‌ندییه‌كه‌دا "فینله‌ندا"یه‌. (10)‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی یه‌كه‌Ù…ÛŒ ناله‌بار Ùˆ ترسناك Ùˆ خراپ Ùˆ شكستخواردوو یاخود له‌رزۆك، كه‌ هه‌موو پێوه‌ره‌كانی خراپی Ùˆ دواكه‌وتووییی ئاسایشی، ئابووری، مافی مرۆڤ، سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ خزمه‌تگوزاری Ùˆ ...ØŒ له‌ به‌رزترین ئاستی خۆیدایه‌ بریتین له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌:

1-سوودانی باشوور 2- سۆماڵی 3- ئه‌فریقای ناوه‌ڕاست 4- یه‌مه‌Ù† 5- سوودان 6- سووریا 7- كۆماری دیموكراتیكی ÙƒÛ†Ù†Ú¯Û† 8- چاد 9- ئه‌فغانستان 10- عێراق.

له‌ كۆتاییدا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… ئامار Ùˆ پێوه‌ره‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییانه‌ØŒ ده‌توانین بڵێین كه‌ ده‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌تی عێراق ئێستاكه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ لاوازی Ùˆ له‌رزۆكبوون Ùˆ بێتوانایی Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ به‌رفراوان Ùˆ بێسنووری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، به‌تایبه‌ت كۆماری ئیسلامیی ئێران له‌ كاروباری ناوخۆییی عێراق له ‌لایه‌Ùƒ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ له‌ده‌ستدانی توانا Ùˆ سیماكانی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایش بۆ تاك Ùˆ هاووڵاتیان Ùˆ ناسنامه‌ جیاجیاكان و، هه‌روه‌ها سه‌رهه‌ڵدانی گرووپی جۆراوجۆری تۆقێنه‌ر Ùˆ تۆڵه‌ستێن، بووه‌ته‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر ئاسایشی تاك Ùˆ ناسنامه‌ Ùˆ پێكهاته‌كانی ناوخۆیی و، به‌Ù… پێیه‌یش له‌ ئاستی ده‌ره‌كیشدا بۆته‌ هۆكاری تێكچوونی ئاشتی Ùˆ ئاسایشی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی. به‌Ù… پێیه‌ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی مانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته،‌ به‌ته‌واوی كه‌وتۆته‌ ژێر پرسیار. ئه‌مه‌یش یارمه‌تیده‌ره‌ بۆ كوردستان؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك به ‌ناوی عێراق به‌ Ù‡Û†ÛŒ  بێتوانایی له ‌جێبه‌جیكردنی ئه‌ركه‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كانی (سه‌روه‌ریی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ)ØŒ چیتر مافی به‌ده‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌تبوونی نه‌ماوه‌ Ùˆ نییه‌ و، هه‌رێمی كوردستان ده‌توانێت له‌وه‌ كه‌ÚµÙƒ وه‌ربگرێت Ùˆ مافی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی هه‌بێت.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ مانه‌وه‌ÛŒ كوردستان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقێكی له‌رزۆك Ùˆ شكستخواردوو، هه‌موو Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ بواره‌كانی ئاسایشی تاك/نه‌ته‌وه‌ÛŒ كوردستان ده‌خاته‌ مه‌ترسییی وجوودییه‌وه‌. بۆیه‌ پێداگری له‌سه‌ر مانه‌وه‌ له‌Ù… چوارچێوه‌ شكستخواردووه‌ مه‌ترسیداره‌ØŒ ده‌توانێت چاره‌نووس Ùˆ داهاتووی كورد بخاته‌ ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌وه‌. ئه‌مه‌یش به‌هێزترین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له‌ هه‌مبه‌ر پێداگریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی هه‌رێمی Ùˆ سه‌رووهه‌رێمی بۆ مانه‌وه‌ÛŒ عێراق وه‌كوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت (له ‌پاڵ ئیراده‌ Ùˆ ویستی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له‌ پیاده‌كردنی مافی دیاریكردنی چاره‌نووس Ùˆ دروستبوون Ùˆ هاتنه‌ئارای ده‌رفه‌تێكی پێكهاته‌یی). لێره‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ یاخود جیابوونه‌وه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی شكستخواردووی ترسناك وه‌كوو عێراق، ده‌بێته‌ پرسێكی گرێدراو‌ به‌ ئاسایش Ùˆ ئاشتیی ناوخۆیی، ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی.

 

بۆ زانیاریی زیاتر، بڕوانه دوایین ڕاپۆرتی بڵاوكراوه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌‌:

  1. http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/951171705-Fragile-States-Index-Annual-Report-2017.pdf
  2. http://fundforpeace.org/fsi/

 

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون