PÊNÛS
 
پڕۆژه‌ی ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی له‌ هه‌رێمی كوردستان 
     2017-08-23
عەدنان مەجید محەمەد

Ù¾Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ له‌ هه‌رێمی كوردستان

 

عەدنان مەجید محەمەد/ ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

سه‌ره‌تا:                                              

Ù¾Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ÛŒ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ، ئامانج Ùˆ خه‌ونی هه‌موو تاكێكی كورد بووه؛‌ هه‌ر له ‌سه‌ره‌تای ده‌ركه‌وتنی بزووتنه‌وه‌ÛŒ ڕزگاریخوازی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كورده‌وه،‌ تا ده‌گاته‌ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئه‌یلوول Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ گوڵان Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ نوێ و،‌ تا ده‌گاته‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆمان. كه‌واته‌ هه‌ر جووڵانه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان ڕووی دابێت، به‌ شێوازی جیاواز Ùˆ جۆراوجۆر، ئامانجی بوون به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردیی وه‌كوو دروشم به‌رز كردۆته‌وه ‌Ùˆ هه‌ÙˆÚµÛŒ بۆ داوه‌ Ùˆ خه‌باتی بۆ كردووه،. به‌ره‌نجامی ئه‌Ù… هه‌ÙˆÚµ Ùˆ تیكۆشانه‌یش، بۆته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ كورد له‌ كوردستانی باشوور زیاتر له‌ قۆناغی سه‌ربه‌خۆیی نزیكتر بێته‌وه‌ Ùˆ قۆناغه‌كانیش جیاواز بوون، بۆ نموونه‌ ده‌توانین ئه‌Ù… قۆناغانه‌ پوخت بكه‌ینه‌وه‌:

  • 1- قۆناغی ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ 11ÛŒ ئازاری ساڵی 1970ØŒ كه‌ خاڵێكی گرنگ بوو بۆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی داواكارییه‌كانی كورد Ùˆ نزیكبوونه‌وه‌ له‌ مافه‌ سه‌ره‌تایییه‌كانی خۆی.
  • 2- قۆناغی دروستكردنی ناوچه‌ÛŒ ئارام Ùˆ ده‌رچوونی بڕیاری 688ÛŒ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان؛ ئه‌مه‌یش له‌ ساڵی 1991 Ùˆ پاش ÙƒÛ†Ú•Ù‡‌وه‌ مه‌زنه‌كه‌ÛŒ كورد له‌ كوردستانی باشوور.
  • 3- پاش ئه‌Ùˆ قۆناغه‌ØŒ قۆناغی خودموختاری Ùˆ دروستكردنی دامه‌زراوه‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی شه‌رعی بووه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان؛ ئه‌مه‌یش قۆناغی ده‌ستپێكردنی هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی بوو له‌ ساڵی 1992دا.
  • 4- هه‌روه‌ها قۆناغی 2003 Ùˆ ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ دیكتاتۆری به‌عسیزم له‌ ،عێراق فاكته‌رێكی باش بوو بۆ نزیككردنه‌وه‌ÛŒ كورد له‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ سه‌ربه‌خۆبوون.
  • 5- قۆناغی 2005 Ùˆ جێگیردنی ده‌ستووری هه‌میشه‌یی له‌ عێراقی فیدراڵ، كه‌ تیایدا بۆ یه‌كه‌Ù… جار به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ فه‌رمی له‌ ده‌ستووری عێراق، دان به‌ هه‌رێمی كوردستان نرا وه‌كوو هه‌رێمێكی فیدراڵی له‌ عێراقدا؛ به‌ڵام پاش ئه‌Ù… قۆناغه،‌ هه‌رێمی كوردستان بووژانه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ یه‌كجار زۆری له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ دیپلۆماسی Ùˆ ئابوورییه‌وه‌ به‌خۆیه‌وه‌ دیت، كه‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡ ‌Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ هه‌رێمی كوردستان به‌ شێوه‌یه‌Ùƒ ده‌ربكه‌وێت، كه‌ ململانێ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حكوومه‌تی ناوه‌ند بكات.
  • 6- قۆناغێكی تر، كه‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ زیاتر هه‌رێمی كوردستان بیر له ‌سه‌ربه‌خۆیی بكاته‌وه‌ØŒ ده‌رهێنان Ùˆ فرۆشتنی نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان به‌ شێوه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆ Ùˆ به‌بێ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ حكوومه‌تی ناوه‌ند، هه‌روه‌ها به‌ستنی په‌یماننامه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تر به‌ شێوه‌ÛŒ درێژخایه‌Ù† له‌ بواری نه‌وت Ùˆ وزه‌دا، هه‌نگاوێك بوو بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئابووریی سه‌ربه‌خۆ.
  • 7- هه‌روه‌ها ده‌ركه‌وتنی گرووپی تیرۆرستیی داعش Ùˆ شكستخواردنی حكوومه‌تی عێراقی له‌ ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌Ùˆ گرووپه‌ تیرۆرستییه‌ Ùˆ سه‌ركه‌وتن Ùˆ چاونه‌ترسیی هێزی پێشمه‌رگه‌ Ùˆ كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ÛŒ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ هه‌رێم، قۆناغیكی گرنگ بوو به ‌نیسبه‌ت كورده‌وه‌ بۆ هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی. ئه‌مه‌یش پاش ئه‌Ùˆ پشتگیرییه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌ÛŒ له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ تیرۆردا، له‌ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ كرا.

كه‌واته‌ له ‌نێوه‌ندی تێگه‌یشتن له‌Ùˆ قۆناغانه‌وه،‌ ئه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌Ùƒ كورد مه‌یلی ئه‌وه‌ÛŒ نه‌بووه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق به‌رده‌وام بێت، چونكه‌ كورد هیچ كات عێراقی به‌ وار Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خۆی نه‌زانیوه‌. بۆیه‌ هه‌میشه‌ ئامانجی باڵا لای نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد، سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ بووه‌ØŒ وه‌Ùƒ موماره‌سه‌كردنی مافێكی سروشتی. به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ تیۆرییش، هه‌موو ئه‌Ùˆ لایه‌نانه‌ÛŒ كه‌ داوای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی ده‌كه‌ن، داوای ئه‌وه‌ ده‌كه‌Ù† كه‌ ده‌بێت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دیموكراسی دابمه‌زرێت كه‌ ڕێز له‌ هه‌موو مافه‌كانی خه‌ÚµÙƒ بگرێت و، خه‌ÚµÙƒ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ خۆشگوزه‌ران له‌ناو ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا بژین. بۆیه‌ له‌Ù… وتاره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین باس له‌ Ù¾Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ بكه‌ین له‌ هه‌رێمی كوردستان و، وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ ئایا زه‌روره‌تی مێژوویی له‌Ù… قۆناغه‌ÛŒ ئێستاماندا چییه‌ØŸ Ú† شتێك له‌سه‌ر تاك Ùˆ لایه‌نه‌كان پێویسته‌ له‌Ù… قۆناغه‌دا بیكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ ڕیفراندۆم شكست نه‌هێنێت؟

ته‌وه‌ری یه‌كه‌Ù…: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ:

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ له‌ دوو زاراوه‌ Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌: "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ كیانێك كه‌ له‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ جوگرافی Ùˆ Ú¯Ù‡‌Ù„ Ùˆ ده‌سه‌ڵاتێكی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ریدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. "ژان ژاك ڕۆسۆ" ده‌ڵێت: "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بریتییه‌ له‌Ùˆ فه‌زایه‌ÛŒ كه‌ مرۆڤ Ú•Ù‡‌هه‌ندەکانی ناسنامەی خۆی بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی مافه‌كانی تێدا ده‌بینێته‌وه‌ و، جه‌ختیش له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ فۆرمی ده‌سه‌ڵات Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیش سنوورداره‌. ‌سه‌باره‌ت به‌ Ú†Ù‡‌مكی "مه‌ده‌Ù†ÛŒ"یش Ù„Û• ئه‌ده‌بیاتی ڕۆژاواییدا هاتووه‌ØŒ بریتییه‌ له‌Ùˆ حاڵه‌ته‌ÛŒ كه‌ جیاوازه‌ له‌ حاڵه‌تی سروشتی، كه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت هه‌بێت مرۆڤ تیایدا ژیاوه‌. له‌ قۆناغی مه‌ده‌نیدا، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كان له‌ پێناو پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیی گشتیدا كاروباری مرۆڤه‌كان Ú•ÛŽÙƒ ده‌خه‌Ù†. فه‌یله‌سووف "جۆن Ù„Û†Ùƒ" باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌ركه‌كانی ده‌سه‌ڵاتداری مه‌ده‌Ù†ÛŒ سنووردار كراوه‌Ø› بڕیاره‌كانی ناگاته‌ حاڵه‌تی ملكه‌چبوون Ùˆ سته‌مكاریی ناشه‌رعی. كه‌واته‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ بریتییه‌ له‌ زه‌مینه‌سازی بۆ پێكه‌وه‌ژیان Ùˆ یه‌كانگیریی كۆمه‌ڵایه‌تی، كه‌ له‌سه‌ر هاووڵاتیبوون Ùˆ مافه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ بنه‌ما دیموكراسییه‌كان ڕاده‌وه‌ستێت.

به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، پێناسه‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراو بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ نییه‌ØŒ به‌ڵكوو كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ به‌ها Ùˆ پێوه‌ر هه‌یه‌ كه‌ پراكتیزه‌كردنیان په‌یوه‌ندیی ‌به‌ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌نییه‌وه‌ هه‌یه‌. گرنگترین Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ ستوونه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ بریتین له‌Ù… سێ خاڵه‌ÛŒ خواره‌وه‌:

Ù¡- سیسته‌Ù…ÛŒ دیموكراسی: پێویسته‌ حكوومه‌ت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ دیموكراسییانه‌ پراكتیزه‌ÛŒ كاره‌كانی خۆیان بكه‌Ù†. كه‌لتووری پێكه‌وه‌ژیان Ùˆ فره‌ییی سیاسی Ùˆ به‌شداریی سیاسی، سیمایه‌ÙƒÛŒ گرنگی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌نییه‌. له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌نیدا هه‌موو شێوازه‌كانی قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵات قه‌ده‌غه‌یه‌ Ùˆ بواری بۆ ناهێڵرێته‌وه‌.

Ù¢- سه‌روه‌ریی یاسا: سه‌روه‌ریی یاسا پره‌نسیپێكی گرنگی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌نییه‌ØŒ كه‌ فاكته‌رێكی سه‌ره‌كییه‌ بۆ ڕێكخستنی ماف Ùˆ ئه‌ركه‌كان. ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú•Ù‡‌زامه‌ندیی خه‌ÚµÙƒ له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ شه‌رعییه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌. هه‌روه‌ها خاڵێكی تر كه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ پاراستنی پره‌نسیپی سه‌روه‌ریی یاسا، ئه‌ویش جیاكردنه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاته‌كانه‌ له‌ یه‌كدی Ùˆ سه‌ربه‌خۆبوونی ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌رییه‌ØŒ به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاته‌ شه‌رعییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌ست له‌ كاروباری یه‌كتری وه‌ربده‌Ù†.

Ù£- هاووڵاتیبوون: هاووڵاتیبوون ستوون Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌ندێكی سه‌ره‌كیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌نییه،‌ كه‌ تیشكی سه‌ره‌ÙƒÛŒ ده‌خاته‌ سه‌ر مافه‌ تایبه‌تی Ùˆ گشتییه‌كانی هاووڵاتییان Ùˆ یه‌كسانی Ùˆ دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ Ú•Ù‡‌خساندنی هه‌Ù„ÛŒ یه‌كسان بۆ تاكه‌كان Ùˆ شه‌فافییه‌ت Ùˆ به‌شداریی كارای سیاسیی هاووڵاتیان له‌ كاروباره‌ گشتییه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌. هه‌روه‌ها، نابێت ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بۆ حزبێك، یان بنه‌ماڵه‌یه‌Ùƒ قۆرخ بكرێت Ùˆ مافی كه‌مینه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ بكرێت، به‌ڵكوو ده‌بێت هاووڵاتییان به‌شداریی یه‌كسانیان له‌ دروستكردنی بڕیاره‌ نشتیمانییه‌كاندا هه‌بێت.

ته‌وه‌ری دووه‌Ù…: ڕیفراندۆم Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ له‌ هه‌رێمی كوردستان:

پاش ئه‌وه‌ÛŒ خۆێندنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ پوختی مێژوویمان بۆ خواست Ùˆ ویستی نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد بۆ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان كرد، به‌تایبه‌ت له‌ باشووری كوردستان و، ده‌ستنیشانی ئه‌Ùˆ قۆناغانه‌مان كرد كه‌ بوونه‌ خاڵی به‌هێز بۆ هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی، Ú¯Ù‡‌یشتینه‌ ئه‌Ùˆ ده‌ره‌نجامه‌ÛŒ كه‌ ئه‌زموونی سه‌د ساڵی ڕابردوو ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات كه‌ كورد ناتوانێت ببێت به‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ عێراق Ùˆ به‌Ùˆ شێوه‌یه‌ به‌رده‌وام بێت؛ ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ باسمان له‌ ستوونه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ كرد. بۆیه‌ ئێستا، پێویسته‌ شیكردنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ واقعی بۆ هه‌رێمی كوردستان له‌ قۆناغی ئێستادا بكه‌ین.

هه‌روه‌Ùƒ ئاشكرایه‌ ئێستا بۆچوونه‌كان له‌ ناوخۆی كوردستان سه‌باره‌ت به‌ ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی، جیاواز Ùˆ فره‌Ú•Ù‡‌هه‌نده‌: به‌ره‌یه‌Ùƒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕیفراندۆمدایه‌ Ùˆ به‌ره‌یه‌كیش دژ و،‌ به‌ره‌یه‌ÙƒÛŒ ترمان هه‌یه‌ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕیفراندۆمدایه‌ به‌ڵام Ù¾ÛŽÛŒ باشه‌ بۆ كاتێكی تر دوا بخرێت. پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه:‌ ئێمه‌ Ú†Û†Ù† بتوانین بۆچوونێكی هاوبه‌Ø´ له‌ نێوان ئه‌Ù… بۆچوونه‌ جیاوازانه‌ دروست بكه‌ین كه‌ به‌ قازانجی به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی Ùˆ ئامانجه‌ نه‌ته‌وه‌یییه باڵا‌كانی كورد بێـت؟ ئه‌رگیۆمێنتی ئه‌Ùˆ لایه‌نانه‌ÛŒ ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی Ú•Ù‡‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ له ‌ماوه‌ÛŒ 25 ساڵی ڕابردوودا ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێمی كوردستان نه‌یانتوانیوه‌ فۆرمێكی باشی حوكمڕانی په‌یڕه‌Ùˆ بكه‌Ù†. بێ گومان ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر ستوونه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌نی، ڕاسته‌وخۆ ئه‌وه‌ ده‌زانین كه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان پرسیاری Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌سه‌ر هه‌رسێ ستوونه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ هه‌یه‌. كه‌واته‌ هاووڵاتیان Ùˆ خودی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانیش به‌ درێژاییی ئه‌Ùˆ 25 ساڵه،‌ Ú•Ù‡‌خنه‌یان له‌ شێوازی كاری حكوومه‌ت هه‌بووه‌: پرۆسه‌ÛŒ دیموكراسی شكستی هێناوه‌ØŒ سه‌روه‌ریی یاسا ته‌نیا وه‌كوو دروشم ماوه‌ته‌وه‌ Ùˆ له‌ واقعدا به‌رجه‌سته‌ نه‌كراوه‌ Ùˆ هاووڵاتیبوونیش به‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ Ùˆ نایه‌كسانی Ùˆ ناعه‌داڵه‌تییه‌وه‌ پرسیاری Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ له‌سه‌ره‌.

هه‌روه‌ها له‌ لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ØŒ ئه‌رگیۆمێنتی ئه‌وانه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÚµÛŽÙ† "ده‌بێت ڕیفراندۆم سه‌ر بكه‌ÙˆÛŽ" ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ زۆربه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ هه‌رێمانه‌ÛŒ كه‌ له‌ دونیای ئه‌مڕۆدا ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تین، نه‌یانتوانیوه‌ ببنه‌ نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ باش بۆ دروستكردنی حكوومه‌تێكی دیموكراسی. پاساوه‌كه‌یش ده‌كرێت گونجاو بێت: له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ نه‌بوون به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت. به‌ڵام ئێمه‌ ده‌بێت جیاوازی له‌ نێوان دوو شتدا بكه‌ین، ئه‌ویش "حكوومه‌ت" Ùˆ "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت"Ù†‌. ئه‌Ù… دوو Ú†Ù‡‌مكه‌ پێناسه‌ÛŒ جیاوازیان هه‌یه‌ Ùˆ Ù„ÛŽÙƒ جیاوازن. هه‌موومان ئه‌Ùˆ ڕاستییه‌ ده‌زانین كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ نیسبه‌ت كورده‌وه‌ زه‌رووره‌‌تێكی حه‌تمییه Ùˆ‌ØŒ په‌یوه‌ندیی به‌ ناسنامه‌ Ùˆ مێژوو Ùˆ خه‌بات Ùˆ خوێنی Ú•Û†ÚµÙ‡‌كانی ئه‌Ù… Ú¯Ù‡‌له‌وه‌ هه‌یه‌. كه‌واته‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… پرۆسه‌ÛŒ ڕیفراندۆمه‌ شكست نه‌هێنێت Ùˆ سه‌ركه‌وتوو بێت Ùˆ هه‌موو لایه‌نه‌كان پشتگیریی بكه‌ن، پێویسته‌ Ú†ÛŒ بكرێت؟

 Ù¾ÛŽÙˆÛŒØ³ØªÙ‡‌ هه‌موو لایه‌نه‌كان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ÙƒÛ†Ùƒ بن كه‌ ڕیفراندۆم بۆ مه‌به‌ستی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی كوردیی مه‌ده‌نییه‌ØŒ كه‌ Ú•Ù‡‌چاوی هه‌موو پره‌نسیپ Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ ستوونه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ له‌ داهاتوودا ده‌كات. به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامه‌یه‌ÙƒÛŒ نیشتمانی له‌ نێوان لایه‌نه‌كان Ùˆ خه‌ÚµÙƒÛŒ كوردستان واژوو بكرێت، كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی ڕاگه‌یه‌نرا، ئه‌وه‌ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی مه‌ده‌Ù†ÛŒ ده‌بێت Ùˆ حكوومه‌تێكی هه‌ڵبژێردراوی نشتیمانی له‌سه‌ر بنه‌مای ستوونه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌Ù†ÛŒ كاروباره‌كانی خۆی ڕاده‌په‌ڕێنێت، به‌بێ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌Ùˆ شیوازه‌ حوكمڕانییه‌ÛŒ پێشوو. ئێستا پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه:‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردی ڕاگه‌یه‌ندرا و، دیسانه‌وه‌ شێوازێكی خراپی حوكمڕانییان پێشكه‌Ø´ به‌ خه‌ÚµÙƒÛŒ كوردستان كرد؟ ئه‌Ùˆ كاته‌ هه‌ڵویستی ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ Ú†Û†Ù† ده‌بێت كه‌ ئێستا پاساویان بۆ "نه‌خێر"ØŒ بریتییه‌ له‌ خراپیی شێوازی حوكمڕانی له‌ هه‌رێمی كوردستان؟ ده‌ڵێین: وه‌ڵامه‌كه‌ دوو لایه‌Ù†ÛŒ هه‌یه‌: لایه‌نێكیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جیابوونه‌وه‌ له‌ عێراق خۆی له‌ خۆیدا هه‌نگاوێكی گرنگه‌ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ Ùˆ سته‌مكاری. له‌ ڕووه‌كه‌ÛŒ تره‌وه،‌ ئه‌Ùˆ خه‌باته‌ كه ئێستا هه‌ندێك لایه‌Ù† بۆ دژایه‌تیی Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ Ùˆ ناعه‌داڵه‌تی ده‌یكه‌ن، ئه‌وكاتیش ده‌توانن به‌رده‌وام بن Ùˆ هه‌موو ڕێكاره‌ مه‌ده‌نییه‌كان بگرنه‌ به‌ر. له‌ كۆتاییدا ئه‌Ù… هه‌نگاوانه‌ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی پاراستنی داهاتوویه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌Ø´ بۆ خۆمان Ùˆ بۆ نه‌وه‌كانمان ده‌كات، به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بێت Ùˆ ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌ شكست بهێنێت ئه‌وا له‌وانه‌یه‌ بۆ 100 ساڵی تر باجه‌كه‌ÛŒ بده‌ین Ùˆ كوردستان بخه‌ینه‌ دۆخێكی زۆر سه‌خته‌وه‌ كه‌ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی دیار نین.

كۆبه‌ند:

  1. قۆناغه‌كانی به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ كوردستانی باشوور، زۆر له‌پێشتر بووه‌ وه‌Ùƒ له‌ پارچه‌كانی تری كوردستان؛ ئه‌مه‌یش په‌یوه‌ندیی به‌ دۆخی ناوخۆی عێراق Ùˆ سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ هه‌بووه‌.
  2.  Ø³ÛŒØ³ØªÙ‡‌Ù…ÛŒ دیموكراسی، سه‌روه‌ریی یاسا Ùˆ هاووڵاتیبوون، سێ ستوونی سه‌ره‌كیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مه‌ده‌نین.
  3. ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ ئێستادا، ده‌بێت Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی مه‌ده‌Ù†ÛŒ به‌ هاووڵاتیان بدات و، ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان له‌سه‌ری Ú•ÛŽÙƒ بكه‌ون؛ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ ڕیفراندۆم سه‌ركه‌وتوو بێت Ùˆ ڕێكاره‌كانی دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ ئاسانتر بن.

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون